Nhật Giả liệt truyện và Quy Sách liệt truyện: thầy bói trong Sử Ký của Tư Mã Thiên

Nhật Giả liệt truyện (Sử Ký quyển 127) là thiên Tư Mã Thiên dành cho thầy bói, xoay quanh cuộc đối đáp giữa hai quan triều Hán là Tống Trung, Giả Nghị với thầy bói Tư Mã Quý Chủ ở chợ Đông thành Trường An. Quy Sách liệt truyện (quyển 128) bàn bói rùa, bói cỏ thi. Cả hai thiên nằm trong số mười thiên đã khuyết sau khi Tư Mã Thiên mất; phần lớn Quy Sách và đoạn cuối Nhật Giả là do Chử Thiếu Tôn đời sau bổ vào.

Vì sao Tư Mã Thiên viết truyện cho thầy bói

Sử Ký có những liệt truyện cho người làm nghề: thích khách, du hiệp, người khéo nói, người làm giàu. Nhật Giả ("người xem ngày", tức thầy chọn ngày, thầy bói) và Quy Sách ("rùa và cỏ thi", nối dài truyền thống bói mai rùa đời Thương) nằm trong nhóm ấy. Lời mở đầu Nhật Giả nói thẳng lý do: từ xưa các bậc nhận mệnh làm vua, có ai dấy lên mà không dùng bói để quyết thiên mệnh (nguyên văn ở mục Sách cổ). Ông còn nhắc chuyện gần: Đại vương (sau là Hán Văn Đế) vào kinh lên ngôi cũng là nhờ tin vào lời thầy bói.

Tức là với Tư Mã Thiên, người bói không phải chuyện bên lề; nghề này gắn với việc lớn của triều đình. Nhưng cách ông chọn kể lại đáng chú ý hơn: thay vì chép những lần bói trúng, ông dựng một cuộc tranh luận về giá trị của nghề bói.

Cuộc gặp ở chợ Đông thành Trường An

Đại ý câu chuyện:

Tống Trung làm trung đại phu, Giả Nghị làm bác sĩ (quan học), hai người cùng ngày nghỉ, rủ nhau ra chợ. Họ ghé quán bói của Tư Mã Quý Chủ, người nước Sở. Lúc ấy trời vừa mưa, vắng khách, ông thầy đang ngồi giảng cho ba bốn học trò về đạo trời đất, sự vận hành của mặt trời mặt trăng, lẽ âm dương lành dữ. Hai vị quan nghe một lúc thì phục, chắp tay vái, rồi hỏi: người có học như ông sao lại ở chỗ thấp hèn, làm nghề bị đời chê?

Ông thầy cười lớn, rồi nói một bài dài. Đại ý: các ông cho thế nào là cao, thế nào là thấp? Những kẻ ngồi ghế cao mà nịnh trên, lừa dưới, ăn bổng mà không làm việc, mới là thấp. Còn người bói thì phép theo trời đất, theo bốn mùa, thuận với nhân nghĩa; nói với con thì khuyên hiếu, nói với bề tôi thì khuyên trung; giúp người bệnh có khi qua khỏi, việc sắp hỏng có khi thành; mà tiền công lấy chẳng bao nhiêu. Ông kết lại, đại ý: người hiền chịu ở chỗ thấp để giữ mình, không chen chân vào đám người chỉ lo bổng lộc.

Tống Trung, Giả Nghị nghe xong thì bàng hoàng, mặt không còn sắc, ra về im lặng. Đoạn kết của Sử Ký kể tiếp: vài năm sau, Tống Trung đi sứ Hung Nô không tới nơi, về bị tội; Giả Nghị làm thái phó cho Lương Hoài vương, vương ngã ngựa qua đời, Giả Nghị buồn rầu bỏ ăn rồi qua đời. Lời bình đại ý: đó là những người chuộng hoa mà dứt gốc.

Đọc câu chuyện cho đúng tầng

Câu chuyện có ba tầng, dễ bị đọc gộp:

1. Tầng lời chê nghề bói. Hai vị quan nhắc lời thiên hạ chê thầy bói: nói khoác cho được lòng người, thổi phồng lộc mệnh cho người vui, bịa chuyện tai hoạ cho người lo, mượn quỷ thần để lấy hết tiền. Đây là danh sách những thủ đoạn mà hôm nay ta vẫn gặp (bài hiệu ứng Barnum phân tích hai vế "tâng" và "doạ").
2. Tầng lời bênh của ông thầy. Tư Mã Quý Chủ không chối rằng có thầy bói như vậy; ông nói thầy bói tử tế thì khác, và đem so với quan lại tồi để chỉ ra cái hèn thật nằm ở đâu.
3. Tầng của người viết sử. Câu chuyện thật ra là một bài châm biếm quan trường mượn miệng thầy bói. Tống Trung, Giả Nghị là quan; người thắng cuộc tranh luận là kẻ ngồi chợ. Đoạn kết về số phận hai người càng làm rõ giọng ấy.

Vì vậy, dùng Nhật Giả liệt truyện để nói "Tư Mã Thiên đề cao nghề bói" là đọc thiếu. Ông đề cao một kiểu người: có học, thanh bạch, nói thẳng, và dùng nghề để khuyên người làm điều phải.

Hán Vũ Đế hỏi bảy phái: một ngày có cưới được không

Đoạn cuối Nhật Giả liệt truyện, ghi "Chử tiên sinh viết" (lời Chử Thiếu Tôn), chép một chuyện nhỏ mà là tư liệu quý nhất về nghề chọn ngày đời Hán. Đại ý: thời Hán Vũ Đế, triều đình triệu các nhà chiêm đoán về hỏi một ngày nào đó có lấy vợ được không. Mỗi phái một ý:

Cãi nhau không xong, phải tâu lên. Vua phán: tránh các ngày kỵ, lấy Ngũ hành làm chủ (nguyên văn ở mục Sách cổ).

Câu chuyện cho thấy ba điều. Thứ nhất, ngay đời Hán đã có ít nhất bảy hệ chọn ngày cùng tồn tại (khớp với mục Ngũ hành rất lớn trong Hán Thư Nghệ Văn Chí), kết luận trái ngược nhau cho cùng một ngày. Thứ hai, "kiến trừ gia" chính là tổ của mười hai trực (Kiến, Trừ, Mãn, Bình…) mà lịch vạn sự hôm nay vẫn in. Thứ ba, cách giải quyết không phải là tìm phái nào "đúng", mà là một quyết định hành chính: chọn một hệ làm chủ, các hệ khác chỉ để tránh những ngày kỵ nặng. Đó cũng là tinh thần của các bộ chọn ngày triều đình về sau.

Quy Sách liệt truyện: phần lớn là của người đời sau

Hán Thư, Tư Mã Thiên truyện, chép Sử Ký có mười thiên "có mục mà không có sách". Trương Yến đời Tam Quốc khi chú Hán Thư kể tên mười thiên ấy, trong đó có Nhật Giả liệt truyện và Quy Sách liệt truyện.

Với Quy Sách, chính người bổ đã tự khai. Chử Thiếu Tôn, học quan đời Hán Nguyên Đế, Thành Đế, viết đại ý: ông đi lại ở Trường An tìm thiên Quy Sách mà không được, nên đến hỏi quan Thái Bốc và các bậc già lão quen việc, chép lấy những việc bói rùa, bói cỏ rồi biên vào phía dưới. Phần còn lại của thiên vì vậy gồm:

• Lời mở của Thái sử công (được coi là của Tư Mã Thiên), bàn ngắn về việc các đời dùng bói.
• Phần Chử Thiếu Tôn biên: truyện dài về con rùa thần bị Tống Nguyên Vương bắt được, các phép mổ rùa, đốt rùa, và rất nhiều công thức điềm rùa cho từng việc (hỏi bệnh, hỏi đi đường, hỏi bắt kẻ trộm…).

Với Nhật Giả, các nhà nghiên cứu còn tranh luận: có ý kiến cho rằng phần đối đáp với Tư Mã Quý Chủ là chính văn còn sót, chỉ đoạn "Chử tiên sinh viết" là bổ; có ý kiến cho cả thiên đều là bổ sau. Người đọc nên giữ cả hai khả năng.

Sách cổ nói gì

Dịch: Từ xưa những bậc nhận mệnh làm vua, vua dấy lên có lúc nào mà không dùng bói rùa bói cỏ để quyết thiên mệnh! — Sử Ký, Nhật Giả liệt truyện, lời mở

Bình: câu này là lời khẳng định vị trí của nghề bói trong chính trị cổ, không phải lời khen nghề bói đúng. Tư Mã Thiên ghi một thực tế: các triều đều dùng bói để làm chỗ dựa cho việc lớn.

Dịch: Tránh các ngày "tử kỵ" (ngày kỵ nặng), lấy phái Ngũ hành làm chủ. — Sử Ký, Nhật Giả liệt truyện, phần Chử Thiếu Tôn bổ

Bình: một câu phán tám chữ khép lại cuộc cãi của bảy phái. Nó cho thấy chọn ngày từ rất sớm đã là chuyện quy ước được chọn, không phải chân lý được tìm ra.

Đọc cho đúng mức

• Lời đối đáp của Tư Mã Quý Chủ dài, có nhiều đoạn văn hoa; bài này chỉ kể đại ý, không trích nguyên văn đoạn ấy.
• Tác giả của từng phần Nhật Giả và Quy Sách còn tranh luận; lời tự khai của Chử Thiếu Tôn là chứng cứ rõ nhất cho Quy Sách.
• Chuyện Hán Vũ Đế hỏi bảy phái nằm ở phần bổ đời Nguyên, Thành, tức muộn hơn Vũ Đế vài chục năm; nên coi là tư liệu về nghề chọn ngày cuối Tây Hán.
• Sử Ký không cho thấy các phép bói ấy đúng hay sai; nó cho thấy chúng được dùng và được bàn cãi thế nào.

Việc nên làm

• Đọc nguyên Nhật Giả liệt truyện qua một bản dịch tiếng Việt có chú để thấy giọng châm biếm của đoạn đối đáp; đọc kèm bài Tần Thuỷ Hoàng đốt sách nhưng chừa sách bói để thấy nghề bói ở buổi giao thời Tần – Hán.
• Khi gặp các hệ chọn ngày cho kết quả trái nhau, nhớ chuyện bảy phái đời Hán: chọn một hệ làm chủ, dùng các hệ khác để tránh ngày kỵ nặng.
• Khi gặp một sách huyền học dẫn "Sử Ký nói", kiểm xem đoạn ấy thuộc chính văn hay phần bổ của Chử Thiếu Tôn.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, quyển 127 Nhật Giả liệt truyện, quyển 128 Quy Sách liệt truyện (trích nguyên văn lời mở và lời phán của Hán Vũ Đế; phần truyện kể đại ý).
• Chử Thiếu Tôn — các đoạn bổ Sử Ký ghi "Chử tiên sinh viết" (đại ý).
• Ban Cố — Hán Thư, Tư Mã Thiên truyện; chú của Trương Yến về mười thiên khuyết (đại ý).