Ngũ Thuật: Sơn, Y, Mệnh, Bốc, Tướng — bản đồ của huyền học phương Đông

Ngũ Thuật là cách gọi gộp năm môn huyền học phương Đông: Sơn (tu dưỡng thân tâm), Y (y lý cổ truyền), Mệnh (đọc vận theo giờ sinh), Bốc (chiêm đoán một việc trước mắt) và Tướng (đọc hình tướng người, nhà, đất). Bộ năm chữ này là bản đồ của người đời sau, phổ biến từ thế kỷ hai mươi, không phải phân loại có sẵn trong kinh điển.

Bài này là trang mở cửa của cả site. Mỗi thuật một mục: nó hỏi câu gì, cần dữ kiện gì, gốc sách ở đâu, giới hạn ở đâu, và trên aihuyenhoc bạn đọc tiếp bài nào. Cuối bài có bảng "muốn biết gì thì bắt đầu từ đâu".

Năm thuật trong một bảng

Cách nhanh nhất để thấy chỗ khác nhau giữa năm thuật là hỏi mỗi thuật hai câu: nó trả lời câu hỏi gì, và nó cần dữ kiện đầu vào nào.

Đọc dọc cột thứ ba sẽ thấy một điều ít khi được nói ra: ba thuật đoán dùng ba loại dữ kiện khác hẳn nhau. Mệnh dùng một khoảnh khắc đã qua và không đổi (giờ sinh). Bốc dùng một khoảnh khắc đang diễn ra (lúc hỏi, lúc gieo). Tướng dùng thứ đang hiện ra trước mắt (khuôn mặt, đường tay, dáng núi). Còn Sơn và Y không đoán, chúng làm: tập, ăn, ngủ, chữa, sửa chỗ ở.

Có thể nhớ gọn: Mệnh nói cái sẵn có, Bốc nói cái đang tới, Tướng nói cái đang hiện, còn Sơn và Y là chỗ con người tự tay sửa. Đó là cách tóm của chúng tôi, không phải lời sách cổ, nhưng nó giải thích vì sao năm thuật được gộp chung mà không trùng nhau.

Sơn: tu dưỡng thân tâm, và vì sao site đặt phong thủy ở đây

Chữ Sơn nghĩa đen là núi. Trong cách chia Ngũ Thuật, Sơn là nhóm phép tu dưỡng: đạo dẫn (vận động theo hơi thở), tĩnh toạ, dưỡng khí, nội đan, quyền pháp. Tên gọi gợi hình người tu xưa lên núi, chọn hang kín gió gần nước để tập.

Các bài nhập môn nên đọc trước: Sơn trong Ngũ Thuật, Bát Đoạn Cẩm, Thở bụng, đan điền, Thiền và tĩnh toạ. Trụ này cũng có một bài cảnh giác thẳng: khí công "chữa bệnh" và lừa đảo.

Phong thủy là chỗ cần nói rõ. Theo cách chia phổ biến, phép xem đất thuộc Tướng (gọi là tướng địa), vì nó nhìn hình núi, hình nước để đoán, cũng như xem tướng nhìn mặt người. aihuyenhoc đặt toàn bộ phong thủy vào trụ Sơn vì hai lẽ: chung một chữ khí với phép dưỡng sinh, và để mảng nhiều bài nhất của site có chỗ đứng riêng. Lý lẽ đầy đủ ở bài Phong thủy nằm ở đâu trong Ngũ Thuật.

Trong trụ Sơn, phong thủy chia theo hai lớp: lớp hình (Kham dư nhập môn, Loan đầu) và lớp lý khí (Bát Trạch, Huyền Không Phi Tinh), cộng thêm Âm trạch và Địa lý Việt.

Giới hạn: phép dưỡng sinh cổ là phương pháp rèn luyện, không phải thuốc. Phong thủy hình thế phần lớn là đọc địa hình, gió, nước, ánh sáng; phần lý khí theo năm, theo vận là hệ quy ước, các phái tính khác nhau.

Y: thân người là một tiểu vũ trụ

Y trong Ngũ Thuật là y học cổ truyền phương Đông: học thuyết âm dương ngũ hành áp vào tạng phủ, kinh lạc, bát cương, tứ chẩn, cùng phép dưỡng sinh theo mùa. Nguồn gốc văn bản rõ nhất của cả năm thuật nằm ở đây, vì sách thuốc được chép, được in, được dạy liên tục: Hoàng Đế Nội Kinh, Thương Hàn Luận, Thần Nông Bản Thảo Kinh, rồi đến Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh ở nước ta.

Điều đáng chú ý là chính Nội Kinh dùng chữ "thuật số" để nói về cách sống điều độ, như sẽ dẫn ở mục sách cổ. Nghĩa là ở thời Nội Kinh, "thuật số" chưa mang nghĩa bói toán hẹp như nay, mà rộng hơn: những phép tắc, nhịp độ có lường được.

Bài nên đọc trước: Âm dương trong Đông y, Ngũ hành và ngũ tạng, Kinh lạc là gì, Dưỡng sinh theo mùa.

Giới hạn: Y là thuật duy nhất trong năm đã trở thành một ngành y được đào tạo, cấp phép và quản lý như y học. Vì vậy trụ Y của site chỉ viết ở góc văn hoá, lịch sử, lý luận; mọi bài đều có lời nhắc không thay cho khám chữa bệnh, và không có nút hỏi đáp như các trụ khác.

Mệnh: đọc một đời từ khoảnh khắc chào đời

Mệnh học lấy năm, tháng, ngày, giờ sinh làm dữ kiện, dựng thành một mô hình rồi đọc tính cách và nhịp vận. Hai môn chính ở Việt Nam:

• Tử Vi Đẩu Số: an hơn trăm sao vào mười hai cung, mỗi cung một lĩnh vực đời sống. Xem Tử Vi Đẩu Số là gì và Cách lập lá số.
• Tứ Trụ Bát Tự (Tử Bình): tám chữ can chi, lấy can ngày làm "ta", xét ngũ hành vượng suy. Xem Tứ trụ là gì.

Hai môn dùng cùng một đầu vào nhưng mô hình khác hẳn; bài Tử Vi và Bát Tự khác nhau thế nào so từng điểm. Dưới hai môn ấy còn những lớp dân gian hơn: 12 con giáp, hợp tuổi, sao hạn.

Đây là trụ có công cụ chủ lực của site: lập lá số Tử Vi bằng bộ máy an sao theo phái Việt Nam, tính âm lịch theo múi giờ Việt Nam từng thời kỳ.

Giới hạn: mệnh học không phân biệt được những người sinh cùng giờ. Chỉ tính riêng tổ hợp năm, tháng, ngày, giờ và giới tính, số lá Tử Vi khác nhau có hạn, trong khi mỗi khung hai tiếng ở một nước đông dân có hàng trăm em bé chào đời. Phần còn lại của đời người, mệnh học không nói thay được. Bài Huyền học có phải khoa học không bàn kỹ điểm này.

Bốc: hỏi một việc, ở một thời điểm

Bốc phệ là chiêm đoán: đặt một câu hỏi cụ thể, lập quẻ bằng một cách nào đó (cỏ thi, đồng xu, giờ khắc, con số), rồi đọc lời và tượng của quẻ. Chữ "bốc" (卜) vốn vẽ vết nứt trên mai rùa nung lửa đời Thương, chữ "phệ" (筮) là bói bằng cỏ thi. Lịch sử của nó dài nhất trong năm thuật có văn bản còn lại: những câu hỏi bói khắc trên xương, mai rùa từ hơn ba nghìn năm trước, xem Bói mai rùa đời Thương.

Các môn trong trụ Bốc:

Sáu mươi tư quẻ có trang riêng từng quẻ, chẳng hạn quẻ Thuần Càn hay quẻ Địa Sơn Khiêm.

Ranh giới giữa Bốc và Mệnh không phải lúc nào cũng gọn. Chọn ngày có sách xếp vào Bốc (vì nó hỏi "ngày này làm việc ấy có thuận không"), có sách xếp gần Mệnh. Site đặt chọn ngày ở trụ Cổ học vì nền của nó là lịch pháp.

Giới hạn: cùng một câu hỏi gieo hai lần thường ra hai quẻ khác nhau, và lời hào đa nghĩa đến mức dễ thấy "khớp". Người làm Dịch nghiêm túc xưa cũng biết điều ấy, nên mới có câu của Tuân Tử "người giỏi Dịch thì không bói". Đọc thêm Gieo quẻ online có linh không.

Tướng: đọc cái đang hiện ra

Tướng học đọc hình để đoán người: tam đình, ngũ nhạc, mười hai cung trên mặt, đường chỉ tay, nốt ruồi, dáng đi, giọng nói. Theo nghĩa rộng còn có tướng chữ, tướng tên, tướng ấn và tướng địa (phong thủy). Bài nên đọc trước: Nhân tướng học là gì, Tam đình, Xem chỉ tay.

Tướng học có một điểm thú vị trong lịch sử tư tưởng: nó bị chính các nhà Nho phê bình sớm nhất. Tuân Tử, cuối thời Chiến Quốc, viết hẳn một thiên tên là "Phi Tướng", tức "chê phép xem tướng", lý lẽ rằng hình dáng không quyết định người hay dở, tâm và cách sống mới quyết định. Tướng thư đời sau tiếp thu luôn lời phê ấy: câu "tướng tùy tâm sinh" được dẫn nhiều đến mức có cả một bài riêng, Tướng tùy tâm biến.

Giới hạn: đây là thuật dễ biến định kiến chung thành "sách nói" nhất. Site không đọc tướng để xếp hạng giới tính, dân tộc, người có khuyết tật; khí sắc bất thường trên mặt là dấu hiệu nên đi khám, không phải để đọc vận.

Gốc chung của năm thuật: lịch, can chi, âm dương, bát quái

Năm thuật khác nhau ở câu hỏi và dữ kiện, nhưng dùng chung một bộ "ngữ pháp":

Đó là lý do site có trụ Cổ học đứng riêng: không học bộ ngữ pháp này thì vào thuật nào cũng vấp. Người học Tử Vi không biết vì sao năm Đinh Mùi có Tứ Hoá như thế; người học phong thủy không biết vì sao vận 9 lại đổi sao; người đọc sách thuốc không hiểu vì sao "mùa hạ thuộc Hoả". Hiểu nền thì các thuật hiện ra như những cách dùng khác nhau của cùng một hệ ký hiệu.

Người xưa có chia như vậy không

Không. Người xưa không có bộ năm chữ này. Họ xếp sách theo thư mục, và mỗi thời một kiểu:

• Hán Thư, Nghệ Văn Chí (thế kỷ một) chép sách của thư viện triều Hán, đặt phần "Số thuật" gồm sáu loại: Thiên văn, Lịch phổ, Ngũ hành, Thi quy (bói cỏ thi, mai rùa), Tạp chiêm, Hình pháp. Sách thuốc nằm ở phần khác hẳn, gọi là "Phương kỹ". Chi tiết ở bài Hán Thư Nghệ Văn Chí chia thuật số làm sáu loại.
• Tứ Khố Toàn Thư (thế kỷ mười tám) xếp sách bói, sách số, sách tướng, sách xem đất vào loại "Thuật số" trong Tử bộ, và các quan biên tập phê khá thẳng tay về độ tin của chúng. Xem Tứ Khố Toàn Thư xếp sách bói vào đâu.
• Ngũ Thuật là cách gộp gọn của người viết sách đời gần đây, phổ biến qua sách Đài Loan, Hồng Kông rồi sang Việt Nam. Nó tiện vì gộp được cả Y và phép tu dưỡng vào cùng một bản đồ với các phép đoán.

Bảng này cho thấy một điều quan trọng: người xưa tách y học khỏi bói toán từ rất sớm. Cách gộp Ngũ Thuật hiện đại đặt chúng cạnh nhau, tiện cho việc nhìn tổng thể, nhưng đừng vì thế mà nghĩ người xưa coi bắt mạch và gieo quẻ là cùng một loại tri thức.

Ngoài năm chữ: kinh điển, nhân vật và đối chiếu Đông – Tây

Ba trụ còn lại của site không nằm trong Ngũ Thuật nhưng cần cho người đọc kỹ:

• Kinh điển và nhân vật: ai viết sách gì, sách ấy còn bản nào, phần nào là truyền thuyết. Ví dụ truyền thống nói Trần Đoàn viết Tử Vi, nhưng văn bản hiện còn thì muộn hơn nhiều; xem Trần Đoàn và Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư. Chuyên mục lịch sử tư tưởng này còn có những bài về hiệu ứng Barnum, Khâm Thiên Giám triều Nguyễn, Carl Jung và Kinh Dịch, Tần Thủy Hoàng đốt sách mà chừa sách bói.
• Cổ học và lịch pháp: phần nền đã nói ở trên, cộng ngày tốt xấu, chọn ngày, lễ tết theo lịch.
• Đông – Tây: thần số học, chiêm tinh, đặt cạnh môn phương Đông tương ứng. Bài Tử vi và chiêm tinh khác nhau thế nào là ví dụ.

Muốn biết gì thì bắt đầu từ đâu

Sách cổ nói gì

Đi cho tận cùng của số để biết việc sắp tới, gọi là chiêm. — Kinh Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: câu này là định nghĩa sớm nhất về phép đoán trong kinh điển Nho gia, và nó đặt phép đoán trên số, tức trên quy tắc tính được, không phải trên cảm hứng. Đó là chỗ chung của Mệnh và Bốc: cả hai đều dựng mô hình từ những con số (giờ sinh, số cỏ thi, giờ hỏi) rồi đọc mô hình.

Theo phép âm dương, điều hoà theo thuật số. — Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn, Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Bình: đây là câu nói về người thời thượng cổ biết sống điều độ nên sống lâu; ngay sau đó sách nói đến ăn uống có chừng, sinh hoạt có giờ. "Thuật số" ở đây là phép tắc sống, không phải bói toán. Một chữ mà nghĩa đã trượt qua hai nghìn năm.

Xem hình không bằng xét lòng, xét lòng không bằng chọn cách sống. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Bình: lời phê này của Tuân Tử là lời nhắc cho cả năm thuật, không riêng Tướng. Thuật nào cũng chỉ cho ta một bức tranh; cái quyết định vẫn là việc mình chọn làm.

Hán Thư, Nghệ Văn Chí, lời tổng luận phần Số thuật (đại ý): các phép số thuật vốn là chức việc của quan coi lịch, quan sử, quan bói ngày xưa; về sau mất người giỏi, thành ra kẻ kém dùng thì lạc vào mê hoặc. Bài này dẫn đại ý, không trích nguyên văn.

Đọc cho đúng mức

• Ngũ Thuật là bản đồ, không phải lãnh thổ. Cùng một môn có thể nằm ở hai thuật tuỳ người chia: chọn ngày ở Bốc hay ở Mệnh, phong thủy ở Tướng hay ở Sơn. Đừng cãi nhau về cách xếp; hãy hỏi người ấy đang dùng bản đồ nào.
• Năm thuật không cùng một mức kiểm chứng. Y học cổ truyền có phần đã được nghiên cứu theo chuẩn hiện đại và đang được quản lý như một ngành y. Mệnh, Bốc, Tướng là hệ diễn giải văn hoá, chưa có nghiên cứu có đối chứng nào cho thấy chúng đoán tốt hơn ngẫu nhiên. Sơn có phần là luyện tập thân thể, phần là tu tập tinh thần.
• "Huyền học" không có nghĩa là bí truyền. Phần lớn tri thức trong năm thuật nằm trong sách in công khai từ nhiều trăm năm; ai nói "bí truyền, không có trong sách" thì nên hỏi thêm.
• Các phái trong cùng một thuật khác nhau thật. Tử Vi phái Việt Nam và phái Trung Hoa an vài sao khác nhau; Huyền Không và Bát Trạch có khi cho hai kết luận ngược. Site ghi rõ đang theo phái nào ở từng bài.

Việc nên làm

• Chọn một câu hỏi thật của mình rồi đi theo bảng "muốn biết gì thì bắt đầu từ đâu", thay vì đọc lan man mọi thuật một lúc.
• Học nền trước: một buổi cho âm dương ngũ hành, một buổi cho can chi và âm lịch. Sau đó vào thuật nào cũng nhanh hơn.
• Khi đọc bất kỳ lời đoán nào, kể cả trên site này, tự hỏi: câu này có kiểm được không, có đúng với hầu hết mọi người không.
• Việc sức khoẻ thì đi khám trước, đọc trụ Y sau.

Nguồn tham khảo

• Kinh Dịch — Hệ Từ thượng (câu "Cực số tri lai chi vị chiêm").
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận.
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng.
• Ban Cố — Hán Thư, Nghệ Văn Chí, phần Số thuật và phần Phương kỹ (đại ý cách xếp và lời tổng luận).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục — Tử bộ, loại Thuật số và loại Y gia.