Đạo giáo và thuật số: từ Bão Phác Tử đến lá số Tử Vi gắn tên đạo sĩ

Đạo giáo và thuật số gắn với nhau từ sớm: thế kỷ IV, Bão Phác Tử của Cát Hồng đã dạy chọn ngày giờ theo lục giáp trước khi vào núi; năm 1607, Đạo Tạng chép cả Ngọc Hạp Ký lẫn một sách Tử Vi. Nhưng phần lớn "tổ sư đạo sĩ" của các môn bói, như Trần Đoàn, Ma Y, Trương Quả, là tên gắn về sau.

Hai mối quan hệ khác nhau

Khi nói "Đạo giáo và bói toán", người ta hay trộn hai chuyện:

1. Đạo giáo dùng thuật số: đạo sĩ chọn ngày lên núi, xem phương hướng lập đàn, tính giờ luyện đan. Ở đây thuật số là công cụ phục vụ mục đích tu luyện.
2. Thuật số mượn tên Đạo giáo: một sách bói, sách tướng, sách số đề tên một vị tiên, một đạo sĩ ẩn danh, để thêm uy tín.

Chuyện thứ nhất có văn bản cổ làm chứng. Chuyện thứ hai thì chính các học giả Trung Hoa đã vạch ra từ đời Tống, đời Thanh, có tên có sách. Bài này đi qua cả hai.

Bão Phác Tử: thuật số trong túi hành trang người tu

Cát Hồng (283 – 343), hiệu Bão Phác Tử, viết bộ sách cùng tên gồm phần nội thiên bàn tiên đạo, luyện đan, và phần ngoại thiên bàn chuyện đời. Thuật số trong nội thiên không đứng làm chủ đề riêng; nó xuất hiện như kỹ năng thực hành.

Rõ nhất là thiên Đăng Thiệp (lên núi, lội nước). Đại ý, Cát Hồng dặn người vào núi tìm đạo phải biết chọn ngày: có ngày hợp vào núi, có giờ nên đi; các ngày, giờ mang can Quý được gọi là "thiên tàng" (kho trời), mang can Kỷ là "địa hộ" (cửa đất), người muốn ẩn mình hay cầu đạo thì dùng chúng. Thiên này còn ghi một câu chú chín chữ gọi là "lục giáp bí chúc", về sau truyền sang Nhật thành phép "cửu tự" nổi tiếng. Chúng tôi không chép câu chú; chỉ ghi nhận rằng nó có gốc ở đây, và theo các nhà nghiên cứu, bản gốc không hề có thủ ấn hay động tác cắt chín đường như đời sau thêm vào.

Tức là ngay ở văn bản Đạo giáo sớm, can chi và lục giáp đã là "bản đồ thời gian" cho người tu. Đó cũng là mạch mà về sau Kỳ Môn Độn Giáp phát triển, nên Kỳ Môn luôn có dáng dấp Đạo giáo.

Nhưng có một điểm thú vị: về số mệnh, Cát Hồng đứng ở phía ngược với các sách xem số. Trong thiên Hoàng Bạch, ông dẫn một câu từ sách cổ, đại ý: mệnh ta ở ta, không ở trời. Với người tu tiên, đời người là thứ có thể kéo dài, đổi được bằng công phu. Đây là lý do Đạo giáo dùng thuật chọn (chọn ngày, chọn phương) nhiều hơn thuật đoán số định sẵn.

Đạo Tạng: nơi chứa cả Ngọc Hạp Ký lẫn Tử Vi

Bộ tùng thư của Đạo giáo là Đạo Tạng. Bản Chính Thống Đạo Tạng khắc năm 1445; bản bổ sung Vạn Lịch Tục Đạo Tạng khắc năm 1607. Trong phần Tục Đạo Tạng có hai sách mà người Việt quen tên:

Hai hệ thuật số được dùng nhiều nhất ở Việt Nam hôm nay, chọn ngày và Tử Vi, đều có một văn bản sớm nằm trong cùng một đợt khắc Đạo Tạng năm 1607. Đó không phải chứng cứ Đạo giáo "sáng tạo" ra chúng, nhưng cho thấy Đạo quán là một trong những nơi giữ và truyền các sách này khi giới nho sĩ không mấy quan tâm. Bài Tứ Khố Toàn Thư và thuật số cho thấy một thế kỷ rưỡi sau, triều Thanh không chép sách Tử Vi nào vào Tứ Khố.

Bảng "tổ sư": tên gắn và chứng cứ

Phần này đối chiếu các danh xưng phổ biến với văn bản. Lời phê dẫn từ Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục và Tống Sử.

Trường hợp Nguyệt Ba Động Trung Ký đáng làm mẫu cho cách kiểm một lời đề tên: không cần tranh luận về đạo hạnh của ai, chỉ cần đếm niên hiệu. Một lời tựa tự đề năm không tồn tại thì không thể là của người nó tự xưng.

Vì sao cứ phải là đạo sĩ

Có mấy lý do lặp lại qua các trường hợp trên.

Đạo sĩ ẩn danh thì không ai kiểm được. Một ông "Ma Y" mặc áo gai sống trên núi không có tiểu sử, không có văn tập để đối chiếu. Càng mờ thì càng dễ gán.

Bí truyền là mô hình truyền thụ của Đạo giáo. Khẩu quyết thầy truyền trò, không in thành sách. Một sách bói tự giới thiệu là "bí truyền của tiên ông" khớp với khuôn ấy, nên người đọc dễ chấp nhận.

Một số đạo sĩ có tiếng "biết trước" thật trong sử. Tống Sử chép Trần Đoàn đoán được ý người, gọi người khách về nhà đúng đêm mẹ người ấy ốm nặng. Tiếng tăm ấy là đất tốt cho đời sau gửi thêm cả một môn số vào tên ông.

Các quan biên tập Tứ Khố tóm gọn cả hiện tượng trong một câu, ở đề yếu sách Tinh Mệnh Tố Nguyên: "Tổng chi, thuật gia vụ thần kỳ thuyết nhi dĩ", tóm lại, nhà thuật chỉ cốt làm cho thuyết của mình thêm thần bí.

Sách cổ nói gì

Dịch: Đoàn thích đọc Dịch, tay không rời sách. Thường tự hiệu là Phù Dao Tử, viết thiên Chỉ Huyền tám mươi mốt chương, nói về việc dẫn dưỡng và hoàn đan. — Tống Sử, Ẩn dật truyện, truyện Trần Đoàn

Bình: đây là đoạn chính sử nói về trước tác của ông tổ Tử Vi theo truyền thống. Sách được ghi là sách dưỡng sinh, luyện đan; Dịch được ghi là sở thích. Tử Vi không có mặt. Không có nghĩa Trần Đoàn hẳn không biết xem số, nhưng có nghĩa lời "Trần Đoàn sáng lập Tử Vi" là truyền thuyết, không phải sử.

Tống Sử cũng chép, đại ý: vua Chu Thế Tông mê thuật luyện vàng, cho vời Trần Đoàn tới hỏi; ông đáp bệ hạ là chủ bốn biển, nên lấy việc trị nước làm lo, sao lại để tâm vào chuyện luyện vàng bạc.

Bình: chính "ông tổ" được gán bao nhiêu thuật bí truyền lại là người khuyên vua bỏ thuật mà lo việc thật. Chi tiết ấy đáng nhớ hơn mọi truyền thuyết.

Đọc cho đúng mức

• Bài này không đánh giá Đạo giáo như một tôn giáo. Đạo giáo có nhiều dòng, nhiều thời; nhiều đạo sĩ phản đối chính việc lấy bói toán làm nghề.
• "Gắn tên muộn" không có nghĩa nội dung vô giá trị. Tứ Khố vẫn chép Lý Hư Trung Mệnh Thư vì thấy "nghị luận tinh thiết, gần lý", chỉ chú thích chỗ giả thác.
• Câu chú trong thiên Đăng Thiệp chỉ được nhắc như tư liệu lịch sử; trang này không hướng dẫn làm phép.
• Một số chi tiết (ví dụ nội dung từng thiên Bão Phác Tử) dẫn theo đại ý; lời Tống Sử và Tứ Khố đã đối chiếu bản số hoá.

Việc nên làm

• Gặp một sách thuật số đề tên tiên, thánh, đạo sĩ, tìm xem Tứ Khố hay các nhà khảo chứng nói gì về lời đề tên ấy.
• Kiểm lời tựa bằng những thứ đếm được: niên hiệu có thật không, nhân vật được nhắc có sống cùng thời không.
• Tách hai câu hỏi: sách này do ai viết, và phép trong sách có nhất quán không. Câu thứ nhất thường trả lời được; câu thứ hai mới là chỗ để học.
• Muốn hiểu Đạo giáo như tín ngưỡng ở ta, đọc bài Đạo giáo ở Việt Nam.

Nguồn tham khảo

• Cát Hồng — Bão Phác Tử nội thiên: thiên Đăng Thiệp (chọn ngày vào núi, lục giáp), thiên Hoàng Bạch (đại ý).
• Tống Sử, quyển 457, Ẩn dật truyện — truyện Trần Đoàn (nguyên văn đoạn về trước tác, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, thuật số loại — đề yếu Chính Dịch Tâm Pháp, Tinh Mệnh Tố Nguyên, Nguyệt Ba Động Trung Ký, Lý Hư Trung Mệnh Thư, Cửu Thiên Huyền Nữ Lục Nhâm Khoá, Lục Nhâm Đại Toàn (đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Vạn Lịch Tục Đạo Tạng (1607) — Hứa Chân Quân Ngọc Hạp Ký; Tử Vi Đẩu Số ba quyển (theo các bài đối chiếu văn bản của trang).