Huyền học có phải khoa học không: dùng tiêu chí của Popper để đọc tử vi

Không. Theo tiêu chí phổ biến nhất để phân biệt khoa học, tính bác bỏ được của Karl Popper, phần lớn lời luận huyền học được viết theo cách không thể bị sự việc nào bác bỏ, nên không phải khoa học. Nhưng huyền học là một hệ diễn giải văn hoá có lịch sử, có logic nội tại, và có những giá trị không cần là khoa học mới có.

Trả lời một chữ "không" thì dễ. Bài này làm phần khó hơn: lấy tiêu chí của Popper áp vào từng loại câu luận tử vi cụ thể, chỉ ra câu nào kiểm được, câu nào không, và vì sao các thầy hay "cứu" lời đoán sau khi trượt. Cuối bài là quan điểm của site: huyền học có giá trị ở đâu, và chúng tôi viết thế nào để không đánh tráo hai thứ.

Popper và câu hỏi "cái gì là khoa học"

Karl Popper (1902 – 1994) lớn lên ở Vienna. Theo chính ông kể trong Conjectures and Refutations, khoảng năm 1919 ông để ý một sự khác nhau giữa hai loại lý thuyết đang nổi khi ấy.

Thuyết tương đối của Einstein đưa ra một dự đoán có thể sai: ánh sáng sao đi gần Mặt Trời sẽ bị bẻ cong một góc cụ thể, đo được khi có nhật thực. Năm 1919, đoàn quan sát của Eddington đi đo. Nếu số đo khác, lý thuyết đổ. Lý thuyết chấp nhận rủi ro ấy.

Trong khi đó, một số lý thuyết tâm lý và lịch sử thời đó giải thích được mọi thứ: người cứu người sắp đuối nước hay người đẩy người khác xuống nước đều được giải thích bằng cùng một cơ chế. Popper nhận ra rằng cái khả năng giải thích mọi thứ ấy, mà người theo thuyết coi là sức mạnh, thật ra là điểm yếu: một lý thuyết không loại trừ được điều gì thì không nói được điều gì về thế giới.

Từ đó ông đề xuất: một lý thuyết là khoa học nếu nó có thể bị bác bỏ bởi một quan sát có thể hình dung được. Ý này được trình bày trong Logik der Forschung (1934), bản tiếng Anh in năm 1959. Trong Conjectures and Refutations, Popper nêu đích danh chiêm tinh làm ví dụ, đại ý: các nhà chiêm tinh bỏ qua những bằng chứng bất lợi, và làm cho lời giải, lời đoán đủ mơ hồ để giải thích được mọi thứ lẽ ra đã bác bỏ họ.

Ba loại câu luận trong một lá số

Áp tiêu chí ấy vào tử vi, không thể nói gọn "tử vi là A". Phải tách từng loại câu. Một bản luận lá số thông thường chứa ba loại:

Loại thứ nhất là loại site viết nhiều nhất trong các bài 14 chính tinh và cách cục. Nó có hình thức của một giả thuyết kiểm được. Câu hỏi là đã có ai kiểm chưa, và kết quả ra sao.

Loại thứ ba là loại người ta nhớ nhất sau buổi xem, vì nó luôn đúng. Đó cũng là loại Popper nói tới, và là chất liệu của hiệu ứng Barnum.

Phép thử mà tử vi tự đặt cho mình: những người cùng lá số

Có một dự đoán bác bỏ được mà chính cấu trúc của tử vi đặt ra, không cần ai bịa thêm: những người có cùng lá số phải giống nhau hơn những người khác lá số.

Lá số Tử Vi được dựng từ năm, tháng, ngày, giờ âm lịch và giới tính. Trong một năm âm lịch khoảng 354 ngày, nhân mười hai giờ, nhân hai giới, có chừng 8.500 lá số khác nhau. Việt Nam mỗi năm có khoảng 1,4 triệu trẻ chào đời; chia đều, mỗi lá số được chia cho khoảng 160 – 170 em bé trong cùng một năm, trong cùng một nước. Đây là ước tính thô, vì người sinh không phân bố đều theo giờ, nhưng bậc độ lớn thì vững.

Một trăm sáu mươi người cùng lá số: theo tử vi, họ có cùng Mệnh, cùng Tài Bạch, cùng Phu Thê, cùng đại vận. Nếu theo dõi họ ba mươi năm, họ phải giống nhau rõ rệt hơn một trăm sáu mươi người chọn ngẫu nhiên. Đó là một thí nghiệm có thể làm được.

Với tử vi, chưa ai làm thí nghiệm này ở quy mô lớn. Với chiêm tinh phương Tây, có một nghiên cứu gần nhất: Geoffrey Dean và Ivan Kelly (2003) dùng dữ liệu của một cuộc theo dõi dài hạn ở Anh, gồm khoảng hai nghìn người sinh trong cùng một tuần tháng Ba năm 1958, so những cặp sinh cách nhau chỉ vài phút trên hơn một trăm chỉ số từ trí lực, tính cách đến nghề nghiệp. Họ không thấy những "người sinh cùng giờ" giống nhau hơn người khác.

Kết quả ấy không tự động áp sang tử vi, vì tử vi dùng mô hình khác. Nhưng nó cho thấy loại phép thử đúng là gì, và cho thấy người làm huyền học có thể chọn: hoặc chấp nhận một phép thử như thế, hoặc nói rõ hệ thống của mình không nhằm đoán sự kiện.

Cứu lời đoán sau khi trượt: điểm Popper nhìn kỹ nhất

Popper không chỉ hỏi lý thuyết có bác bỏ được không. Ông còn hỏi: khi bằng chứng ngược lại xuất hiện, người theo lý thuyết làm gì. Một lý thuyết có thể ban đầu bác bỏ được, nhưng được "cứu" mãi bằng cách thêm giả thuyết phụ, cho đến khi không còn gì bác bỏ nổi nó.

Trong thực hành tử vi tiếng Việt, có năm cách cứu quen thuộc:

1. "Giờ sinh chưa chuẩn." Lá số không khớp thì đổi giờ cho khớp. Bài không biết giờ sinh xem tử vi thế nào có bàn kỹ cách "chỉnh giờ" này; nó hữu ích khi thật sự không biết giờ, nhưng nếu dùng sau mỗi lần đoán trượt thì lá số không bao giờ sai được.
2. "Phúc đức thay đổi." Việc xấu không đến là nhờ phúc, việc xấu đến là do phúc mỏng. Cả hai chiều đều khớp.
3. "Lá số chỉ là một phần." Đúng, nhưng phải nói trước phần nào lá số chịu trách nhiệm, chứ không phải nói sau.
4. "Phái khác an sao khác." Có thật, như bài các trường phái tử vi nêu. Nhưng nếu chọn phái sau khi biết kết quả, thì luôn có một phái đúng.
5. "Ứng vào người nhà." Hạn không ứng vào mình thì ứng vào cha mẹ, vợ con. Phạm vi kiểm được mở rộng ra cả họ hàng.

Mỗi cách, đứng riêng, có thể có lý. Gộp lại và dùng sau khi biết kết quả, chúng biến lá số thành một hệ không thể sai. Đó là chỗ người đọc tỉnh táo nên dừng lại.

Kuhn nói thêm một điều: tử vi không học từ chỗ sai

Thomas Kuhn, nhà sử học khoa học tranh luận với Popper, cũng dùng chính chiêm tinh làm ví dụ trong bài "Logic of Discovery or Psychology of Research?" (1970), nhưng với lý lẽ khác. Đại ý: các nhà chiêm tinh xưa có đoán trượt, và họ cũng giải thích được vì sao trượt (bản đồ sao phức tạp, giờ sinh không chính xác). Điều làm chiêm tinh không thành khoa học là những lần trượt ấy không sinh ra câu hỏi nghiên cứu: không ai dùng chúng để sửa lý thuyết, đo lại, làm tốt hơn.

Áp vào tử vi, nhận xét của Kuhn có lẽ còn sắc hơn của Popper. Qua nhiều trăm năm, tử vi có thêm phái, thêm sao, thêm phép phi hoá; nhưng hầu như không có ghi chép nào kiểu "phái này đoán trượt những trường hợp này, vì vậy chúng tôi sửa quy tắc kia". Giáp cốt văn đời Thương còn ghi lại lần vua đoán sai (xem bói mai rùa đời Thương); sách tử vi thì không.

Vậy giá trị của huyền học nằm ở đâu

Nói huyền học không phải khoa học chưa phải là nói nó vô giá trị. Chúng tôi thấy ít nhất bốn chỗ có giá trị thật:

Di sản tri thức có thật bên trong. Lịch pháp là thiên văn học thật: ngày Tết, giờ tiết khí, ngày sóc mà site tính đều kiểm được với quan sát. Y lý cổ có phần đã được nghiên cứu theo chuẩn hiện đại. Phong thủy hình thế chứa nhiều kinh nghiệm về gió, nước, ánh sáng.

Một ngôn ngữ để tự soi. Lá số, quẻ Dịch, đặt trước mặt một người những câu hỏi về tính cách, quan hệ, nhịp sống bằng một bộ từ ngữ giàu hình ảnh. Giá trị ấy đến từ việc người đọc dừng lại suy nghĩ, không đến từ độ chính xác của mô hình.

Một thủ tục ra quyết định. Câu "bốc dĩ quyết nghi" trong Tả Truyện cho thấy người xưa dùng bói để chốt một việc đã bàn mà còn phân vân. Ở góc nhìn hiện đại, gieo quẻ có khi giúp một người nhận ra mình đang mong kết quả nào.

Một cửa sổ vào lịch sử tư tưởng. Hiểu can chi, ngũ hành, bát quái là hiểu cách người Đông Á nghĩ về thời gian, thân thể, trật tự xã hội trong hai nghìn năm. Đó là lý do site có cả trụ Kinh điển và bài bản đồ Ngũ Thuật.

Sách cổ nói gì

Trời vận hành có quy luật, không vì vua Nghiêu hiền mà còn, không vì vua Kiệt bạo mà mất. — Tuân Tử, thiên Thiên Luận

Bình: Tuân Tử viết câu này cuối thời Chiến Quốc, khi tin vào điềm trời là chuyện thường. Ông tách tự nhiên khỏi đạo đức con người: trời có quy luật riêng, không thưởng phạt ai. Đó là một trong những tiếng nói gần nhất với tinh thần khoa học trong kinh điển Trung Hoa.

Người quân tử coi đó là văn vẻ của lễ nghi, còn trăm họ coi đó là thần thật. Coi là văn thì lành, coi là thần thì dữ. — Tuân Tử, thiên Thiên Luận

Bình: câu này nằm ngay sau đoạn Tuân Tử nói về việc cứu nhật thực, cầu mưa, bói rồi mới quyết việc lớn: làm những việc ấy không phải vì cầu là được, mà để làm cho việc quyết có nghi thức. Hơn hai nghìn năm trước Popper, ông đã chỉ ra cách đứng giữa hai cực: dùng huyền học như văn hoá thì có ích, tin nó như quyền năng thật thì có hại. Đó cũng là lập trường của site này.

Đọc cho đúng mức

• Tiêu chí Popper không phải lời phán cuối cùng. Giới triết học khoa học đã tranh luận về nó suốt nửa thế kỷ; Kuhn, Lakatos và nhiều người khác bổ sung, phản biện. Nhưng hầu như mọi tiêu chí được đề xuất đều không xếp tử vi vào khoa học.
• "Chưa ai kiểm" khác với "đã kiểm và sai". Với tử vi, phần lớn câu luận loại một chưa được kiểm ở quy mô lớn. Nói "khoa học đã chứng minh tử vi sai" là nói quá; nói "chưa có bằng chứng tử vi đoán tốt hơn ngẫu nhiên" là đúng.
• Không phải khoa học không có nghĩa là lừa đảo. Thơ ca, tôn giáo, nghệ thuật đều không phải khoa học. Lừa đảo là khi người ta bán huyền học như một dịch vụ có kết quả được hứa.
• Cũng đừng gọi huyền học là "khoa học phương Đông" để nâng giá. Cách gọi ấy làm hỏng cả hai chữ.

Việc nên làm

• Khi nghe một lời đoán, tự hỏi: điều gì xảy ra thì câu này được coi là sai? Không trả lời được thì câu ấy không mang thông tin.
• Muốn tự kiểm, viết lời đoán ra giấy kèm ngày và điều kiện cụ thể trước khi sự việc xảy ra, rồi mở ra xem lại sau.
• Đọc lá số như đọc một bài thơ về tính cách: lấy câu nào giúp mình nghĩ thêm, bỏ câu nào chỉ làm mình lo.
• Với quyết định lớn về tiền bạc, sức khoẻ, hôn nhân, hãy hỏi người có chuyên môn trước; lá số, quẻ Dịch chỉ nên là tiếng nói sau cùng, như Hồng Phạm xếp bốc phệ đứng cuối.

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Thiên Luận.
• Karl Popper — Logik der Forschung (1934); The Logic of Scientific Discovery (1959).
• Karl Popper — Conjectures and Refutations (1963), chương mở đầu Science: Conjectures and Refutations (đại ý đoạn về chiêm tinh).
• Thomas S. Kuhn — "Logic of Discovery or Psychology of Research?", trong Criticism and the Growth of Knowledge (1970) (đại ý đoạn về chiêm tinh).
• G. Dean, I. W. Kelly — "Is astrology relevant to consciousness and psi?", Journal of Consciousness Studies, 2003.