Bói mai rùa đời Thương: giáp cốt văn là những câu hỏi bói

Giáp cốt văn là chữ khắc trên mai rùa (giáp) và xương bả vai bò (cốt) ở kinh đô cuối đời Thương, nay là Ân Khư, An Dương, Hà Nam, khoảng thế kỷ mười ba đến mười một trước Công nguyên. Gần như toàn bộ là lời hỏi bói của vua Thương: hỏi tế tổ, đánh trận, mưa, mùa màng, bệnh, sinh nở, rồi ghi lại kết quả.

Đó là văn bản bói cổ nhất còn lại của phương Đông, và cũng là chữ Hán cổ nhất có hệ thống. Bài này kể người Thương bói thế nào, một lời bói gồm những phần nào, họ hỏi gì, và vì sao những mảnh xương ấy quan trọng cho người học Kinh Dịch hôm nay.

Từ "long cốt" ở hiệu thuốc đến hố YH127

Câu chuyện thường được kể: năm 1899, Vương Ý Vinh, một quan Quốc Tử Giám ở Bắc Kinh, bị sốt rét, thấy trong thang thuốc có vị "long cốt" (xương rồng) khắc những nét lạ, từ đó sưu tầm và nhận ra là chữ cổ. Theo truyền thống là vậy; sử liệu hiện còn chỉ cho thấy chắc rằng khoảng cuối thập niên 1890, xương có chữ đã được dân Tiểu Đồn ở An Dương đào lên bán cho hiệu thuốc và giới chơi cổ vật, và Vương Ý Vinh là một trong những người sưu tầm sớm nhất. Chi tiết thang thuốc sốt rét xuất hiện muộn, nhiều nhà nghiên cứu coi là giai thoại.

Các mốc có sử liệu rõ:

Phát hiện năm 1917 của Vương Quốc Duy có ý nghĩa lớn ngoài phạm vi bói toán: nó cho thấy danh sách vua Thương mà Tư Mã Thiên chép hơn một nghìn năm sau về cơ bản là đáng tin. Những câu hỏi bói, vô tình, thành hồ sơ lưu trữ của một triều đại.

Tổng số mảnh đã biết thường được ước khoảng mười lăm vạn; số chữ khác nhau khoảng bốn nghìn rưỡi, trong đó các nhà nghiên cứu đồng thuận đọc được chừng một phần ba. Các con số này chênh nhau tuỳ cách đếm mảnh vỡ và chữ dị thể.

Khoan, nung, đọc vết nứt: một quy trình có tay nghề

Bói mai rùa đời Thương không phải ném mai vào lửa rồi xem. Đó là một quy trình nhiều bước, dấu vết còn rõ trên mặt sau các mảnh xương:

1. Chuẩn bị. Mai rùa dùng phần yếm (mặt bụng), cưa bỏ phần thừa, mài phẳng. Xương bả vai bò cũng được cắt gọt.
2. Khoan và đục. Ở mặt sau, thợ đục những hốc thành hàng: một rãnh hình bầu dục (gọi là tạc) và cạnh đó một hốc tròn (gọi là toản). Hốc làm xương mỏng đi đúng chỗ, để khi nung vết nứt hiện ra đúng hướng.
3. Nung. Người bói áp một que gỗ cháy đỏ hoặc vật nóng vào hốc. Xương phát tiếng "bốc" rồi nứt.
4. Đọc vết nứt. Ở mặt trước hiện ra một đường dọc (theo rãnh bầu dục) và một nhánh ngang (theo hốc tròn), giống hình chữ 卜. Chính chữ "bốc" là bức vẽ vết nứt ấy, và nhiều nhà ngữ âm học cho rằng âm đọc cổ của nó mô phỏng tiếng nứt.
5. Khắc lời. Sau khi có kết quả, lời hỏi và lời đoán được khắc cạnh vết nứt tương ứng; nhiều mảnh còn ghi số thứ tự lần nung.

Vì hốc được đục sẵn có hệ thống, một số nhà nghiên cứu cho rằng hướng vết nứt phần nào được người thợ điều khiển. Đây là chỗ còn tranh luận, nhưng nó gợi một điều: bói mai rùa đời Thương là việc của một đội ngũ chuyên nghiệp, có quy chuẩn, chứ không phải một hành vi ngẫu hứng.

Bốn phần của một lời bói

Lời bói đầy đủ trên giáp cốt có bốn phần, các nhà nghiên cứu đặt tên như sau:

Ba điểm đáng chú ý trong khuôn này:

Ngày nào cũng ghi bằng can chi. Hệ sáu mươi can chi ngày đã vận hành đều đặn từ đời Thương, và có cả mảnh xương khắc trọn bảng sáu mươi cặp, như một tờ lịch tra. Đây là bằng chứng sớm nhất cho chuỗi can chi ngày mà lịch vạn niên hôm nay vẫn đếm tiếp, xem thêm nguồn gốc can chi.

Chữ "trinh" là động từ hỏi bói. Trong giáp cốt, "trinh" đứng ngay sau tên người bói, nghĩa là "hỏi". Đời sau giảng chữ "trinh" trong "nguyên hanh lợi trinh" của quẻ Càn thành đức chính bền; nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đọc lại nó theo nghĩa giáp cốt là "hỏi bói", như bài Kinh Dịch là gì đã nêu.

Hỏi thành cặp. Người Thương hay khắc một câu hỏi hai lần, một khẳng định một phủ định, ở hai nửa đối xứng của mai rùa: "Hôm nay mưa chăng?" và "Hôm nay không mưa chăng?". Giới nghiên cứu gọi là "đối trinh". Cách hỏi này cho thấy họ không coi một vết nứt là đủ; họ cần đối chiếu.

Vua Thương hỏi những gì

Đọc hàng vạn lời bói, các nhà nghiên cứu xếp được những nhóm việc thường hỏi:

Câu hỏi về "tuần" là loại xuất hiện dày nhất. Người Thương chia thời gian thành tuần mười ngày, từ ngày mang can giáp đến ngày mang can quý, và cứ cuối tuần lại hỏi tuần sau có yên không. Mười can, mười ngày: mười thiên can ban đầu chính là tên của mười ngày trong tuần.

Điều đáng nghĩ là thế giới tinh thần hiện ra qua các câu hỏi. Bệnh tật thường được cho là do tổ tiên quở trách; mưa gió do "Đế" ban hay không ban. Bói là cách hỏi ý những thế lực ấy trước khi hành động. Chưa có âm dương, chưa có ngũ hành, chưa có bát quái: những thứ đó đến muộn hơn nhiều trăm năm.

Một lời bói ghi cả lần đoán trượt

Mảnh nổi tiếng nhất có lẽ là lời bói về việc sinh nở của Phụ Hảo, một hoàng hậu của vua Vũ Đinh, người còn được biết đến qua ngôi mộ phát hiện năm 1976 với rất nhiều đồ đồng và vũ khí. Đại ý lời bói:

Phần cuối là nghiệm từ. Nhà vua đoán, sự việc diễn ra khác, và người khắc ghi lại đúng như vậy. Hai điều rút ra:

• Lời bói đời Thương là hồ sơ có đối chiếu, không chỉ ghi phần trúng. Đây là thái độ mà người xem số hôm nay nên học: viết lời đoán ra, ghi ngày, rồi xem lại. Bài hiệu ứng Barnum có một phép thử theo đúng tinh thần ấy.
• Chữ "không tốt" gắn với con gái là quan niệm của một xã hội cách đây ba nghìn năm. Chúng tôi dẫn để phân tích dữ liệu lịch sử, không phải để lặp lại định kiến ấy.

Từ mai rùa đến cỏ thi: chỗ đứng trong lịch sử bói toán

Sang đời Chu, bói mai rùa không mất đi nhưng có thêm phép bói cỏ thi, tức "phệ", dựa trên số chẵn lẻ, về sau thành hệ quẻ của Chu Dịch. Sách đời sau hay ghép hai chữ thành "bốc phệ" và kể rằng việc lớn thì dùng mai rùa, việc nhỏ thì dùng cỏ thi; nhưng đó là quy ước của lễ chế được ghi chép muộn, không hẳn là thực hành đều khắp.

Chỗ khác nhau căn bản giữa hai phép:

Bước chuyển từ "đọc vết nứt" sang "tra lời quẻ trong sách" là một bước ngoặt: nó biến bói thành một hệ thống có văn bản, có thể truyền dạy và bình luận. Đó là lý do Kinh Dịch về sau thành sách triết, còn giáp cốt vẫn chỉ là hồ sơ bói. Sử Ký có hẳn một thiên về bói mai rùa đời Hán, xem bài Nhật Giả liệt truyện và Quy Sách liệt truyện.

Sách cổ nói gì

Khi nhà vua có điều nghi lớn, hãy bàn với lòng mình, bàn với khanh sĩ, bàn với thứ dân, bàn với bốc phệ. — Thượng Thư, thiên Hồng Phạm

Bình: trong mục "kê nghi" (xét điều nghi) của Hồng Phạm, mai rùa và cỏ thi đứng sau cùng trong năm chỗ hỏi ý. Đoạn tiếp theo còn bàn cách quyết khi các bên nói khác nhau. Bói là một tiếng nói trong cuộc bàn, không phải tiếng nói duy nhất.

Bói là để quyết điều còn ngờ; không ngờ thì bói làm gì? — Tả Truyện, Hoàn công năm thứ mười một

Bình: câu này được nói trong một bàn cãi về việc có nên bói trước trận đánh không. Người nói cho rằng việc đã rõ thì cứ làm, không cần bói. Ngay từ thời Xuân Thu, đã có người đặt giới hạn cho chỗ dùng của bói toán.

Sử Ký, Quy Sách liệt truyện (đại ý): từ xưa các bậc vua sáng định việc lớn đều có hỏi mai rùa, cỏ thi để giúp mình quyết. Đây là lời Tư Mã Thiên ghi lại quan niệm thời ông, dẫn đại ý.

Đọc cho đúng mức

• Giáp cốt văn là tài liệu bói của hoàng gia, không phải của dân thường. Nó cho biết vua Thương lo gì, không cho biết người nông dân đời Thương nghĩ gì về số phận.
• Không phải mọi mảnh đều có chữ, và phần lớn mảnh bị vỡ, thiếu. Nhiều lời bói được ghép lại từ các mảnh rời; việc đọc từng chữ còn tranh luận, bản dịch các lời bói trong bài này là đại ý.
• Đừng nối thẳng giáp cốt với các phép bói hôm nay. Giữa vết nứt mai rùa và quẻ Mai Hoa, lá số Tử Vi là hơn hai nghìn năm, với những lớp lý thuyết mà người Thương chưa hề có.
• Bói ở đây là một thủ tục ra quyết định của nhà nước. Hiểu nó như một nghi thức chính trị, tôn giáo của thời đồ đồng sẽ đúng hơn là coi đó là bằng chứng bói mai rùa "linh".

Việc nên làm

• Muốn xem tận mắt, các bảo tàng lớn ở Trung Quốc và Đài Loan đều trưng bày giáp cốt; ảnh chụp chất lượng cao cũng có trong các bộ sách in giáp cốt.
• Khi gặp một chữ Hán lạ trong sách bói, tra xem nó có trong giáp cốt không; nhiều chữ như bốc, trinh, cát, tuần mang nghĩa gốc rất khác nghĩa phổ biến hôm nay.
• Nếu muốn tự thử một phép bói có văn bản đi kèm, bắt đầu từ gieo quẻ bằng đồng xu, phép gần nhất với tinh thần bốc phệ còn lưu truyền.

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư — thiên Hồng Phạm, mục kê nghi.
• Tả Truyện — Hoàn công năm thứ mười một.
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Ân bản kỷ; Quy Sách liệt truyện (đại ý).
• Giáp Cốt Văn Hợp Tập — Quách Mạt Nhược chủ biên, Hồ Hậu Tuyên tổng biên tập (lời bói về Phụ Hảo dẫn đại ý).
• David N. Keightley — Sources of Shang History: The Oracle-Bone Inscriptions of Bronze Age China, 1978.