Khâm Thiên Giám triều Nguyễn: cơ quan làm lịch và xem thiên văn

Khâm Thiên Giám là cơ quan của triều Nguyễn (1802 – 1945) lo làm lịch, quan sát thiên văn, khí tượng và chọn ngày giờ cho các việc của triều đình. Mỗi năm cơ quan này soạn lịch Hiệp Kỷ, dâng vua duyệt rồi ban ra cả nước. Tên gọi nghĩa là "kính theo trời", lấy từ câu "khâm nhược hạo thiên" trong Kinh Thư.

Bài này kể Khâm Thiên Giám làm những việc gì, lịch Hiệp Kỷ ra đời thế nào, tờ lịch đến tay dân ra sao, và vì sao câu chuyện của một cơ quan đã giải thể từ năm 1945 vẫn còn ảnh hưởng tới việc bạn tra âm lịch hôm nay.

Tên gọi và gốc gác

Hai chữ "khâm thiên" lấy từ thiên Nghiêu Điển của Kinh Thư, chỗ kể vua Nghiêu sai họ Hy, họ Hoà xem trời để làm lịch (câu nguyên văn dẫn ở mục sách cổ). Họ Hy Hoà về sau thành tên gọi chung cho chức quan coi lịch.

Ở Trung Hoa, cơ quan làm lịch mang nhiều tên qua các triều: Thái sử lệnh, Tư thiên giám, Thái sử viện; đến nhà Minh, nhà Thanh thì gọi là Khâm Thiên Giám. Các triều Việt Nam trước Nguyễn cũng có cơ quan coi lịch, thiên văn với những tên gọi riêng; lịch pháp thời Lý, Trần, Lê có bài riêng tại Lịch pháp Việt thời Lý – Trần – Lê. Nhà Nguyễn đặt Khâm Thiên Giám ngay từ đầu triều và duy trì đến năm 1945.

Cần phân biệt hai việc dễ lẫn: làm lịch là việc của nhà nước, gắn với quyền của nhà vua; còn xem số cho từng người là việc của thầy dân gian. Khâm Thiên Giám không xem tử vi cho ai. Nó tính lịch, ghi điềm trời, và chọn ngày giờ cho các việc công.

Khâm Thiên Giám làm những việc gì

Theo Đại Nam Hội Điển Sự Lệ và các ghi chép trong Đại Nam Thực Lục, công việc của Khâm Thiên Giám xoay quanh bốn mảng:

Mảng thứ tư là chỗ Khâm Thiên Giám chạm vào phép chọn ngày mà site có cả một chuyên mục: chọn ngày theo việc. Các nguyên tắc như ngày hoàng đạo, hắc đạo, mười hai trực, phương Thái Tuế đều nằm trong các sách chọn ngày triều đình dùng.

Nhân sự gồm các chức quan coi giám, các quan chuyên trách từng mảng và một lớp học trò học nghề tính lịch, xem trời. Trong các ghi chép thường gặp những chức danh như Giám chính, Giám phó, Linh đài lang, Ngũ quan chính; còn phẩm trật và số người cụ thể thay đổi qua các đời vua, bài này không liệt kê.

Lịch Hiệp Kỷ: tính theo phép nhà Thanh, mang tên riêng

Đầu triều Nguyễn, lịch ban hành mang tên Vạn Toàn. Khoảng năm 1813, đời Gia Long, lịch được đổi tên là Hiệp Kỷ và dùng tên ấy cho đến cuối triều.

Về phép tính, lịch Hiệp Kỷ theo cơ bản phép Thời Hiến của nhà Thanh, phép lịch dùng sóc thật và khí thật (tính theo vị trí thật của Mặt Trời, Mặt Trăng), có ảnh hưởng của thiên văn học do các giáo sĩ phương Tây đưa vào Trung Hoa từ thế kỷ mười bảy. Các sử liệu thường nhắc việc sứ thần nhà Nguyễn mang sách lịch pháp nhà Thanh về để Khâm Thiên Giám học theo.

Có hai điều nên biết về cái tên:

• Lịch Hiệp Kỷ không phải là Hiệp Kỷ Biện Phương Thư. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư là bộ sách chọn ngày, chọn phương do triều Thanh cho soạn đời Càn Long, được nhiều bài trên site dẫn khi bàn về Thái Tuế. Hai chữ "hiệp kỷ" giống nhau, nhưng một bên là tên tờ lịch của nước ta, một bên là tên một bộ sách của nhà Thanh. Xem bài Hiệp Kỷ Biện Phương Thư.
• Lịch theo phép nhà Thanh không có nghĩa là lịch giống hệt lịch nhà Thanh. Khi người tính lịch hai nước dùng mốc kinh tuyến, cách làm tròn hay số liệu khác nhau, ngày sóc có thể rơi vào hai ngày khác nhau, kéo theo tháng đủ thiếu, tháng nhuận, có khi cả ngày Tết lệch nhau. Hoàng Xuân Hãn đã khảo các trường hợp lịch Việt lệch lịch Trung Hoa trong lịch sử ở cuốn "Lịch và Lịch Việt Nam"; xem bài Hoàng Xuân Hãn và lịch Việt.

Lễ ban lịch ở Ngọ Môn

Lịch năm mới không tự đến tay dân. Triều Nguyễn có lễ Ban Sóc, tổ chức tại Ngọ Môn, cửa chính của Hoàng thành Huế, vào khoảng đầu tháng Chạp: lịch của năm sau được ban cho các quan, rồi chuyển về các tỉnh để in và phát tiếp.

Chữ "sóc" là ngày mồng một, ngày Mặt Trăng và Mặt Trời cùng kinh độ. "Ban sóc" là ban ngày mồng một, tức ban lịch. Việc này mang ý nghĩa chính trị rõ: ai ban lịch là người nắm thời gian. Trong quan niệm Đông Á, nhận lịch của một triều đình là nhận chính sóc của triều đình ấy; tự làm lịch, tự ban lịch là khẳng định quyền của một nước có vua.

Tờ lịch ban ra không chỉ ghi ngày tháng. Như lịch các triều Đông Á cùng thời, nó kèm các mục nên làm, nên kiêng cho từng ngày theo phép chọn ngày. Phần lớn những dòng "ngày này nên cưới hỏi, kiêng động thổ" trong lịch dân gian sau này có gốc từ đây, qua tay các nhà in lịch tư nhân, các sách như Ngọc Hạp Thông Thư.

Ghi điềm trời: thiên văn hay chính trị

Mảng quan sát của Khâm Thiên Giám vừa là khoa học thời ấy, vừa là chính trị. Nhật thực, sao chổi, mưa đá trái mùa không chỉ được ghi như hiện tượng; chúng được đọc như lời trời răn vua. Khi có nhật thực, nguyệt thực, triều đình làm lễ "cứu nhật, cứu nguyệt"; khi có điềm lạ, vua có thể xuống chiếu tự xét lỗi mình, giảm tội cho tù nhân.

Vì thế, dự báo đúng nhật thực là phép thử tay nghề của một cơ quan làm lịch. Lịch tính sai, nhật thực không đến như đã báo hoặc đến bất ngờ, là chuyện nghiêm trọng, vì nó cho thấy người làm lịch không theo kịp trời. Cuộc cải cách lịch ở Trung Hoa thế kỷ mười bảy, dẫn đến phép Thời Hiến mà lịch Hiệp Kỷ theo, cũng bắt đầu từ những cuộc so tài dự báo nhật thực.

Kinh thành Huế ngày nay còn Quan Tượng Đài, một đài quan sát dựng trên mặt thành, dấu vết vật chất hiếm hoi của công việc này.

Sau năm 1945: từ lịch triều đình đến lịch múi giờ +7

Khâm Thiên Giám chấm dứt cùng triều Nguyễn năm 1945. Từ đó việc tính âm lịch ở Việt Nam trải qua một khoảng không có cơ quan chính thức riêng, và nhiều nơi in lịch theo lịch Trung Hoa, tức theo giờ Bắc Kinh, múi +8.

Năm 1967, miền Bắc quyết định tính âm lịch theo múi giờ +7 của Việt Nam. Hệ quả thấy ngay ở Tết Mậu Thân 1968: ở miền Bắc, Tết rơi vào ngày 29 tháng 1 dương lịch, trong khi miền Nam vẫn theo lịch cũ, ăn Tết ngày 30 tháng 1. Từ sau 1975 cả nước dùng chung lịch múi +7.

Điều này có hệ quả cho bất kỳ ai tra âm lịch các năm cũ. Bộ máy đổi lịch của aihuyenhoc, dùng cho công cụ đổi ngày âm sang dương, tính các năm trước 1968 theo múi +8, từ 1968 theo múi +7. Nghĩa là ngày âm của những người sinh trước 1968 được tính theo lịch thông dụng ở nước ta thời đó, một di sản gián tiếp của những tờ lịch theo phép nhà Thanh mà Khâm Thiên Giám từng ban. Bảng ngày Tết các năm dùng cùng quy ước này.

Sách cổ nói gì

Bèn sai họ Hy, họ Hoà kính theo trời cả, tính theo hình tượng của mặt trời, mặt trăng, các sao, cẩn trọng trao thời tiết cho dân. — Kinh Thư, thiên Nghiêu Điển

Bình: câu này chứa cả lý do tồn tại của Khâm Thiên Giám. "Khâm nhược hạo thiên" cho cái tên; "kính thụ nhân thời", trao mùa cho dân, cho mục đích. Làm lịch trước hết là để nông dân biết lúc gieo lúc gặt, rồi mới đến phần chọn ngày tốt xấu.

Đại Nam Hội Điển Sự Lệ, phần Khâm Thiên Giám (đại ý): quy định việc soạn lịch hằng năm, dâng duyệt, ban lịch; việc quan sát và tâu báo hiện tượng trời đất; việc chọn ngày giờ cho các đại lễ. Bài dẫn đại ý cách tổ chức công việc, không trích nguyên văn điều lệ.

Đọc cho đúng mức

• Khâm Thiên Giám là cơ quan kỹ thuật và nghi lễ, không phải viện huyền học. Các phái tử vi hiện đại mang tên "Khâm Thiên" chỉ là mượn tên; bài Lai Nhân cung đã nói rõ chưa thấy văn bản nào nối phép ấy với cơ quan này.
• Phần chọn ngày của Khâm Thiên Giám là lễ chế của triều đình, theo sách chọn ngày thời ấy. Nó cho biết người xưa tin gì, không phải bằng chứng ngày ấy tốt thật.
• Nhiều chi tiết về tổ chức, phẩm trật còn cần đối chiếu nguyên văn Hội Điển và Thực Lục. Bài này chỉ nêu những điểm được nhiều tài liệu nhắc tới.
• Lịch "lệch" giữa Việt Nam và Trung Quốc không phải lỗi của ai: hai nước tính theo hai kinh tuyến. Đó là chuyện thiên văn, không có ngày "đúng" hơn.

Việc nên làm

• Khi tra ngày âm của người sinh trước năm 1968, nhớ rằng lịch thời đó tính theo múi +8; dùng công cụ có ghi rõ quy ước này.
• Ai ở Huế hoặc tới Huế có thể xem Ngọ Môn và Quan Tượng Đài với con mắt khác: một nơi ban thời gian, một nơi đo thời gian.
• Muốn hiểu sâu chuyện lịch Việt, đọc "Lịch và Lịch Việt Nam" của Hoàng Xuân Hãn, tài liệu gốc cho mọi tranh luận về Tết lệch.

Nguồn tham khảo

• Kinh Thư (Thượng Thư) — thiên Nghiêu Điển.
• Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ — phần Khâm Thiên Giám (đại ý).
• Đại Nam Thực Lục — các ghi chép về làm lịch, ban lịch, tâu báo hiện tượng (đại ý).
• Hoàng Xuân Hãn — Lịch và Lịch Việt Nam.
• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư — bộ sách chọn ngày triều Thanh, để phân biệt với lịch Hiệp Kỷ.