Tần Thủy Hoàng đốt sách nhưng chừa sách bói: vì sao Kinh Dịch còn nguyên

Năm 213 trước Công nguyên, theo đề nghị của thừa tướng Lý Tư, Tần Thủy Hoàng ra lệnh đốt sử sách các nước khác, cùng Thi, Thư và sách bách gia trong dân gian. Lệnh có một ngoại lệ ghi rõ trong Sử Ký: sách thuốc, sách bói và sách trồng cây thì không đốt. Chu Dịch lúc ấy được xếp vào loại sách bói, nên thoát nạn.

Câu chuyện này thường được kể như một giai thoại vui: "nhờ là sách bói mà Kinh Dịch sống sót". Bài này đọc kỹ hơn: lệnh đốt sách thật ra nhắm vào cái gì, vì sao nhà Tần coi sách bói là sách "có ích", những trúc giản đời Tần đào được nói gì về đời sống bói toán thời ấy, và chuyện Kinh Dịch "còn nguyên" nên hiểu tới mức nào.

Lệnh đốt sách năm 213: Lý Tư đề nghị gì

Theo Sử Ký, Tần Thủy Hoàng bản kỷ, năm thứ ba mươi tư đời Thủy Hoàng có một buổi yến ở cung Hàm Dương. Một bác sĩ (học quan) tên Thuần Vu Việt khuyên vua theo chế độ phân phong như nhà Chu, lấy xưa làm gương. Thừa tướng Lý Tư phản bác và nhân đó dâng một kiến nghị, đại ý:

Vua chuẩn y. Đọc bảng sẽ thấy hai điều thường bị bỏ qua trong lời kể phổ thông:

Thứ nhất, lệnh không xoá sách khỏi triều đình. Sách do học quan (các bác sĩ) giữ không nằm trong diện phải đốt. Cái bị cấm là sách nằm trong tay dân và việc bàn luận về chúng. Mục tiêu là độc quyền tri thức chính trị, không phải tiêu huỷ tri thức nói chung.

Thứ hai, lệnh nhắm vào sách có thể dùng để chê chính quyền. Thi, Thư là kho điển tích về các vua hiền đời trước; sử các nước là ký ức về những quốc gia Tần vừa diệt. Đó đúng là loại sách người ta dùng để "lấy xưa chê nay". Sách thuốc, sách bói, sách trồng cây không mang nội dung ấy.

"Sở bất khứ giả": ba loại sách được chừa

Câu then chốt trong Sử Ký chỉ có mấy chữ (nguyên văn ở mục sách cổ): những sách không bỏ là sách y dược, bốc phệ, chủng thụ, tức thuốc men, bói toán, trồng trọt.

Vì sao chính ba loại này? Đặt vào cách nghĩ của nhà Tần, câu trả lời khá nhất quán: đó là sách kỹ thuật, phục vụ việc thực tế của nhà nước và dân. Nhà Tần theo Pháp gia, đề cao nông nghiệp và chiến tranh, coi nho sĩ bàn đạo lý là vô ích. Thuốc giữ sức khoẻ cho dân và quân; trồng trọt nuôi quốc gia; bói toán là công cụ ra quyết định của chính triều đình, từ chọn ngày xuất quân đến chọn ngày khởi công.

Nói cách khác, trong mắt nhà Tần, bói toán không phải mê tín cần dẹp mà là một kỹ thuật quản trị. Điều này có thể làm người hiện đại ngạc nhiên, nhưng các phát hiện khảo cổ cho thấy đó đúng là thực tế thời ấy.

Nhật thư Thụy Hổ Địa: sách chọn ngày trong mộ một viên quan nhà Tần

Năm 1975, ở Thụy Hổ Địa, huyện Vân Mộng, tỉnh Hồ Bắc, người ta khai quật mộ của một viên quan nhỏ thời Tần tên Hỷ, mất khoảng năm 217 trước Công nguyên, tức chỉ vài năm trước lệnh đốt sách. Trong mộ có hơn một nghìn thẻ tre. Phần lớn là luật lệ nhà Tần, đúng với nghề của ông. Nhưng cũng có hai bộ thẻ mà các nhà nghiên cứu gọi là Nhật thư, tức "sách ngày".

Nhật thư là sách chọn ngày: ngày nào nên đi xa, nên cưới vợ gả chồng, nên xây nhà, nên may áo; ngày nào kiêng; trẻ sinh ngày nào tính tình ra sao; giấc mơ nào là điềm gì. Nhiều mục dựa trên can chi ngày và vòng mười hai trực, những thứ đến nay vẫn còn trong lịch vạn niên (xem mười hai trực, ngày hoàng đạo, hắc đạo).

Ý nghĩa của phát hiện này đối với câu chuyện đốt sách:

• Một viên quan Pháp gia, người thi hành luật Tần, mang theo sách chọn ngày xuống mộ. Bói toán là một phần bình thường của đời sống quan lại nhà Tần.
• Lệnh chừa sách bói không phải một sự sơ suất hay khoan dung đặc biệt; nó phản ánh đúng tầm quan trọng của loại sách này trong xã hội.
• Phép chọn ngày dân gian của người Việt hôm nay có tổ tiên văn bản rất cổ. Ở các bài Ngọc Hạp Thông Thư và mười hai trực có thể thấy những khái niệm đã xuất hiện trong Nhật thư từ hơn hai nghìn năm trước.

Về sau người ta còn tìm được Nhật thư ở các mộ đời Tần, đời Hán khác, như ở Phóng Mã Than tỉnh Cam Túc. Loại sách này phổ biến hơn nhiều so với các sách kinh điển của Nho gia.

Kinh Dịch thoát nạn: điều sử Hán ghi lại

Sử gia đời Hán ghi nhận rõ hệ quả của ngoại lệ ấy. Hán Thư, Nghệ Văn Chí nói khi nhà Tần đốt sách, Kinh Dịch vì là sách bói nên người truyền không dứt (nguyên văn dẫn ở mục sách cổ). Nho Lâm truyện trong Hán Thư cũng nói, đại ý: khi nhà Tần cấm học, riêng Dịch là sách bói nên không bị cấm, vì thế dòng truyền thụ không đứt.

So với số phận của các kinh khác, điều này càng rõ:

Danh sách thầy trò ấy nằm trong Sử Ký, Trọng Ni đệ tử liệt truyện: Khổng Tử truyền Dịch cho Thương Cù, rồi qua nhiều đời đến Điền Hà đầu đời Hán. Truyền thống này còn tranh luận về độ tin, nhưng ít nhất nó cho thấy người đời Hán tin rằng Dịch không bị đứt đoạn như các kinh khác.

Chuyện "chôn nho" năm 212 và ai thật sự bị chôn

Đốt sách thường đi cặp với "chôn nho", gộp thành bốn chữ "phần thư khanh nho". Theo Sử Ký, một năm sau lệnh đốt sách, hai người tên Hầu Sinh và Lư Sinh, vốn được vua giao đi tìm thuốc trường sinh, chê vua tham quyền rồi bỏ trốn. Vua giận, cho tra hỏi những người học ở Hàm Dương, bắt được hơn bốn trăm sáu mươi người phạm cấm, đem chôn ở Hàm Dương.

Điều thú vị cho người học huyền học: ngòi nổ của vụ này là phương sĩ, những người hứa tìm thuốc tiên, xem thiên văn, luyện đan, chứ không phải nho sĩ giảng kinh. Nhiều nhà sử học hiện đại vì vậy cho rằng số người bị chôn gồm cả phương sĩ lẫn nho sinh, và việc gọi tất cả là "nho" là cách kể của đời Hán, khi Nho giáo đã thành chính thống. Bài Đạo giáo và thuật số kể thêm về giới phương sĩ thời Tần Hán.

Cũng cần biết: sự mất mát lớn nhất của sách cổ có lẽ không đến từ lệnh năm 213, mà từ năm 206 trước Công nguyên, khi Hạng Vũ vào Hàm Dương và đốt cung điện nhà Tần, nơi giữ sách của các học quan. Đây là nhận định của nhiều nhà nghiên cứu, không phải điều Sử Ký nói thẳng.

Kinh Dịch "còn nguyên" đến mức nào

Câu "vì sao Kinh Dịch còn nguyên" cần một chú thích: còn nguyên dòng truyền, không có nghĩa là văn bản không đổi.

• Phần kinh (quẻ, thoán từ, hào từ) được truyền khá ổn định. Bạch thư Chu Dịch đào ở Mã Vương Đôi năm 1973, chép khoảng năm 168 trước Công nguyên, có lời quẻ gần với bản truyền đời nay nhưng thứ tự quẻ khác hẳn, xem bạch thư Mã Vương Đôi. Thẻ tre Chu Dịch thời Chiến Quốc ở bảo tàng Thượng Hải cũng có nhiều chữ khác.
• Phần truyện (Thập Dực) được định hình dần trong đời Hán; một số thiên trong bạch thư không có trong bản truyền.
• Cách đọc thì đổi hẳn qua các đời: đời Hán nặng tượng số, Vương Bật quét tượng số, Chu Hy kéo về lại phép bói. Xem tượng số và nghĩa lý.

Nghĩa là Kinh Dịch thoát lửa nhà Tần, nhưng không thoát được dòng chảy của thời gian. Điều may mắn là nó được truyền liên tục, nên người đời sau có một văn bản để tranh luận, thay vì phải ghép lại từ mảnh vỡ.

Sách cổ nói gì

Những sách không bỏ đi là sách thuốc men, bói toán và trồng trọt. — Sử Ký, Tần Thủy Hoàng bản kỷ, lời tâu của Lý Tư năm thứ ba mươi tư đời Thủy Hoàng

Bình: tám chữ cuối là danh sách ba loại sách "có ích" trong mắt một nhà nước Pháp gia. Đặt bói toán cạnh thuốc men và trồng trọt cho thấy người thời ấy coi bói là một kỹ thuật, cùng hàng với chữa bệnh và làm ruộng, chứ không phải triết học hay tôn giáo.

Đến khi nhà Tần đốt sách, Dịch vì là việc bói cỏ thi, mai rùa, nên người truyền không dứt. — Hán Thư, Nghệ Văn Chí, phần Lục nghệ, mục Dịch

Bình: Ban Cố viết câu này hơn hai trăm năm sau lệnh đốt sách. Ông không giấu một sự thật hơi trớ trêu: kinh đứng đầu sáu kinh của Nho gia sống sót được là nhờ cái nhãn "sách bói". Đến đời Hán, cũng chính Kinh Dịch được nâng lên thành sách triết, như bài Kinh Dịch là gì đã kể.

Đọc cho đúng mức

• Sử Ký là nguồn chính, và được viết dưới triều Hán, triều đại thay nhà Tần. Có học giả cho rằng sử Hán có xu hướng tô đậm sự tàn bạo của nhà Tần; quy mô thật của việc đốt sách và chôn người còn được bàn.
• Không có nghĩa là bói toán được nhà Tần "ưu ái". Ngoại lệ chỉ cho thấy nó được coi là kỹ thuật thực dụng, không mang nội dung chính trị nguy hiểm.
• Nhật thư là sách chọn ngày, không phải Kinh Dịch. Hai loại sách bói khác nhau: một bên là bảng ngày tốt xấu, một bên là sách quẻ. Cả hai cùng được chừa theo lệnh năm 213.
• "Còn nguyên" là nói dòng truyền. Văn bản Kinh Dịch vẫn có dị bản, như các bản đào được cho thấy.

Việc nên làm

• Khi gặp câu "Kinh Dịch là sách duy nhất không bị đốt", sửa lại cho đúng: sách thuốc, sách trồng cây và các sách bói khác cũng được chừa; và sách của học quan cũng không phải đốt.
• Muốn hiểu vì sao phép chọn ngày dân gian bền đến vậy, đọc thêm bài Ngọc Hạp Thông Thư và đối chiếu với những gì Nhật thư đời Tần đã có.
• Đọc tiếp Nhật Giả liệt truyện để thấy thầy bói đời Hán sống và bị nhìn nhận thế nào chỉ vài chục năm sau nhà Tần.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Tần Thủy Hoàng bản kỷ (năm thứ ba mươi tư và ba mươi lăm đời Thủy Hoàng).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Lý Tư liệt truyện; Trọng Ni đệ tử liệt truyện (dòng truyền Dịch, đại ý).
• Ban Cố — Hán Thư, Nghệ Văn Chí, phần Lục nghệ; Nho Lâm truyện (đại ý).
• Thụy Hổ Địa Tần mộ trúc giản — Nhật thư, khai quật năm 1975 ở Vân Mộng, Hồ Bắc.