Phật giáo nhìn bói toán thế nào: Kinh Phạm Võng xếp xem tướng, xem ngày vào "tà mạng", vậy sao chùa Việt có xin xăm

Phật giáo nguyên thuỷ không coi bói toán là con đường tu: Kinh Phạm Võng (kinh đầu tiên của Trường Bộ) liệt kê hàng chục nghề như xem tướng tay chân, đoán điềm, giải mộng, xem tướng đất, chọn ngày cưới gả, đoán nhật thực, rồi gọi đó là tà mạng, cách nuôi sống mà người xuất gia không làm. Chùa Việt vẫn có xin xăm, cúng sao vì đó là lớp tục và lớp Mật tông chồng lên sau, không phải giáo lý gốc. Tách hai lớp ấy giúp người đi chùa biết mình đang làm gì.

Kinh Phạm Võng: một danh sách dài đến bất ngờ

Kinh Phạm Võng (Brahmajāla), kinh số 1 của Trường Bộ, phần tương ứng trong Hán tạng là Phạm Động Kinh của Trường A Hàm. Phần đầu kinh tả các "giới" của Đức Phật theo ba mức: tiểu giới, trung giới, đại giới. Trong phần đại giới, kinh lặp đi lặp lại một khuôn câu, đại ý: trong khi một số sa-môn, bà-la-môn ăn đồ tín thí cúng dường mà vẫn nuôi sống bằng tà mạng, nhờ những tà thuật hạ liệt như thế này… thì Sa-môn Gotama từ bỏ những tà mạng như vậy.

Danh sách "những tà thuật" ấy, gom theo nhóm (đại ý theo bản dịch):

Đọc bảng sẽ thấy: gần như toàn bộ những gì hôm nay gọi là Ngũ Thuật đều có mặt, từ xem tướng, xem đất đến chọn ngày cưới. Kinh không bàn các phép ấy đúng hay sai; kinh nói người tu không sống bằng chúng.

"Tà mạng" nghĩa là gì

"Mạng" ở đây là sinh kế, cách nuôi sống (ājīva). Bát Chánh Đạo có chánh mạng: nuôi sống bằng nghề chân chính. Tà mạng là nuôi sống bằng cách lệch lạc. Với người xuất gia, sinh kế chính đáng là khất thực và nhận cúng dường; làm thầy bói, thầy tướng để lấy tiền là đem đạo ra đổi lấy miếng ăn.

Có ba điểm đáng giữ khi đọc chữ "tà mạng":

• Kinh nói về người xuất gia kiếm sống. Kinh không ra lệnh cho người tại gia không được hỏi thầy xem ngày.
• Lý do không phải "bói là sai", mà là bói kéo người tu ra khỏi việc tu: dính vào chuyện lành dữ, được mất của người khác, và biến lòng tin của người ta thành tiền.
• Chữ "hạ liệt" (thấp kém) trong bản dịch cho thấy thái độ: so với việc dứt khổ, đoán điềm là chuyện nhỏ.

Kinh Di Giáo: lời dặn cuối cùng

Kinh Di Giáo (Phật Thuyết Di Giáo Kinh, Cưu Ma La Thập dịch) chép lời dặn cuối cùng của Đức Phật trước khi nhập Niết Bàn. Trong phần dặn về giới, có câu liệt kê những việc người xuất gia không nên làm: xem tướng lành dữ, ngửa xem tinh tú, suy tính đầy vơi, tính lịch số (nguyên văn ở mục Sách cổ).

Kinh này được tụng rất phổ biến ở chùa Bắc tông, kể cả ở Việt Nam. Nghĩa là ngay trong truyền thống Đại thừa mà chùa Việt theo, lời dặn tránh xem tướng, xem sao vẫn được đọc hằng ngày.

Vậy vì sao chùa Việt có xin xăm, cúng sao

Có bốn lớp giải thích, chồng lên nhau theo thời gian.

Lớp Mật tông. Đời Đường, các kinh Mật tông như Tú Diệu Kinh và Thất Diệu Nhương Tai Quyết đưa chiêm tinh Ấn Độ và nghi lễ "nhương tai" (đẩy lùi tai ương khi sao phạm) vào Phật giáo Đông Á. Đó là nguồn xa của lễ cúng sao giải hạn ở chùa (bài cúng sao giải hạn). Mật tông coi những phép này là phương tiện để dẫn người vào đạo, khác với lập trường của kinh Pāli.

Lớp dân gian Trung Hoa. Xăm (thẻ quẻ) như Quan Âm linh xăm, Quan Thánh linh xăm là sản phẩm của tín ngưỡng dân gian, dùng chung ở đền miếu Đạo giáo và chùa (cách xin và đọc một tờ xăm ở bài xin xăm). Không có kinh Phật nào dạy xin xăm.

Lớp Tam giáo. Ở Việt Nam, chùa làng còn là nơi thờ Thánh, thờ Mẫu, nơi dân làng đến khi có việc lo (bài Tam giáo đồng nguyên). Xin xăm, cúng sao vào chùa theo dòng ấy.

Lớp nhu cầu. Người đến chùa đầu năm mang theo nỗi lo về năm mới. Một tờ xăm, một lá sớ dâng sao là cách nói thành lời nỗi lo ấy ở một nơi đáng tin. Nhiều vị sư hiểu điều này và giữ tục như một cách gần dân, rồi dùng dịp ấy để giảng về nhân quả.

Vì vậy, một ngôi chùa có ống xăm không có nghĩa là Phật giáo dạy xin xăm, cũng như một ngôi chùa có điện Mẫu không có nghĩa là Phật giáo thờ Mẫu. Đó là chùa như một thiết chế văn hoá của làng, khác với giáo lý như kinh điển ghi.

Người tại gia nên hiểu thế nào

Không có lời Phật nào cấm Phật tử tại gia hỏi xem ngày cưới hay đi xin xăm. Nhưng tinh thần kinh có mấy điểm đáng giữ:

• Nhân quả đứng trước điềm. Việc mình làm quyết định nhiều hơn ngày giờ mình chọn.
• Không đem tiền đổi lấy sự an tâm giả. Lễ giải hạn tốn kém, "thầy" hứa hết xui, chính là kiểu sinh kế mà Kinh Phạm Võng gọi là tà mạng.
• Một tờ xăm là lời nhắc, không phải bản án. Đọc xong thì quay về việc cần làm.

Sách cổ nói gì

Dịch: Không nên… xem tướng lành dữ, ngửa xem tinh tú, suy tính đầy vơi, tính lịch số — đều là những việc không nên làm. — Phật Thuyết Di Giáo Kinh

Bình: câu nằm trong phần dặn giới cho người xuất gia, cạnh những điều như không buôn bán, không cất giữ của cải. Nó đặt bói toán cùng hàng với kinh doanh: những việc kéo người tu về chuyện được mất của thế gian.

Kinh Phạm Võng, phần Đại giới, đại ý: trong khi một số sa-môn, bà-la-môn ăn đồ tín thí mà vẫn nuôi sống bằng tà mạng, nhờ các tà thuật như xem tướng tay chân, đoán điềm, giải mộng, xem tướng đất, chọn ngày cưới gả, đoán nhật thực nguyệt thực… thì Sa-môn Gotama từ bỏ những tà mạng như vậy.

Bình: điệp khúc "Sa-môn Gotama từ bỏ" cho thấy kinh đang tả phẩm hạnh của Đức Phật, để người nghe phân biệt Ngài với các thầy đương thời. Đó là một lời định vị: con đường này không phải con đường của bói toán.

Đọc cho đúng mức

• Danh sách trong bảng là đại ý, gom theo nhóm từ bản dịch Kinh Phạm Võng; bản Pāli và bản Hán (Phạm Động Kinh) có chỗ khác nhau về thứ tự, số mục.
• Kinh nói về sinh kế của người xuất gia; suy rộng thành "Phật giáo cấm mọi việc bói toán của người tại gia" là đi quá chữ của kinh.
• Mật tông có lập trường khác kinh Pāli về chiêm tinh và nghi lễ; cả hai đều nằm trong lịch sử Phật giáo.
• Lời giải thích bốn lớp về xin xăm, cúng sao ở chùa là cách nhìn lịch sử, không phải lập trường chính thức của một tổ chức Phật giáo nào.

Việc nên làm

• Khi đi chùa, phân biệt việc lễ Phật, nghe giảng với việc xin xăm, dâng sao; biết mình đang theo tục hay theo giáo lý.
• Đọc Kinh Phạm Võng (bản dịch tiếng Việt có sẵn) để thấy danh sách các nghề bói thời Đức Phật dài đến đâu.
• Cảnh giác với những dịch vụ "giải hạn" tốn kém dù được làm ở nơi thờ tự; tinh thần kinh xếp chúng vào tà mạng.

Nguồn tham khảo

• Kinh Phạm Võng, Trường Bộ kinh số 1, phần Đại giới (đại ý theo bản dịch tiếng Việt).
• Trường A Hàm — Phạm Động Kinh (đại ý, bản Hán tương ứng).
• Phật Thuyết Di Giáo Kinh, Cưu Ma La Thập dịch (trích nguyên văn đoạn dặn giới).