Phòng khách không có cửa sổ: "minh đường" tối và cách lấy sáng cho nhà ống kẹp giữa hai nhà

Phòng khách không có cửa sổ không phải thế xấu cố định. Sách cổ không bàn cửa sổ; cái sách coi trọng là minh đường, khoảng sáng và thoáng trước chỗ ở. Với nhà ống kẹp giữa hai nhà, phòng khách là minh đường trong nhà; việc cần làm là lấy sáng qua mặt tiền, ô kính trên cửa và giếng trời phía sau, không phải mua vật để "chữa".

Vì sao phòng khách nhà ống hay không có cửa sổ

Nhà ống ở phố Việt thường rộng 3,5 – 5 m, sâu 15 – 25 m, hai tường dọc là tường chung hoặc tường sát ranh với nhà bên. Phòng khách tầng trệt vì thế chỉ có một mặt thoáng duy nhất là mặt tiền, và mặt tiền đó lại hay bị đóng kín ban ngày:

• cửa cuốn kéo xuống quá nửa vì bụi, vì nắng Tây, vì sợ trộm;
• cánh cửa gỗ đặc hoặc kính dán giấy dán mờ kín từ trên xuống dưới;
• xe máy đỗ sát cửa, tủ giày cao đặt ngay bên cạnh;
• rèm dày kéo kín để tránh người đi đường nhìn vào.

Kết quả là phòng khách sâu 6 – 8 m mà chỉ hai mét đầu có ánh sáng ban ngày. Phần trong phòng phải bật đèn từ sáng đến tối. Nhiều người mô tả cảm giác này là "khí bí", "nhà u", rồi đi hỏi cách chữa phong thủy. Thật ra câu hỏi đúng là: ánh sáng đang bị chặn ở đâu, và có thể lấy thêm từ đâu.

Một điều cần nói trước: tường chung với nhà bên không phải chỗ để trổ cửa sổ. Mở ô lấy sáng trên tường giáp ranh là chuyện phải thoả thuận với hàng xóm và hỏi quy định xây dựng địa phương; bài này chỉ bàn các cách nằm trong phạm vi nhà mình.

"Minh đường" bị kéo vào trong nhà

Chữ minh đường vốn là tên gian điện sáng nơi vua thiết triều, sau được thầy địa lý mượn để gọi khoảng trống phía trước huyệt (bài minh đường giảng đủ nội minh đường, ngoại minh đường). Chữ "minh" là sáng. Một minh đường tốt trong sách là khoảng trống, phẳng, sáng sủa, đủ để khí dừng lại trước khi vào chỗ ở.

Nhà ống không có sân trước. Ngoại minh đường của nó là vỉa hè và lòng đường, dùng chung với cả phố. Thứ nhà ống còn giữ được cho riêng mình là khoảng đầu tiên sau cửa chính: phòng khách. Người làm nghề hôm nay vì thế hay gọi phòng khách tầng trệt là "nội minh đường" của nhà ống, cũng như gọi giếng trời là minh đường giữa nhà (bài giếng trời).

Đây là cách quy đổi, không phải câu chữ của sách. Nhưng nó cho một tiêu chí rõ ràng để xét phòng khách: khoảng này có trống, có sáng, có chỗ cho khí dừng không. Phòng khách không cửa sổ mà mặt tiền mở thoáng, nội thất sáng màu thì vẫn là minh đường sáng. Phòng khách có cửa sổ nhưng chất đầy đồ, rèm kéo kín thì vẫn là minh đường tối.

Táng Thư, sách gắn tên Quách Phác, có câu gốc của chính chữ phong thủy:

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước ngăn thì dừng. — Táng Thư

Câu này nói về gió và nước, không nói về ánh sáng. Đó là chìa khoá cho phần lớn lời giải bên dưới: có những cách đưa ánh sáng vào mà không mở thêm đường cho gió lùa, và đó là những cách vừa hợp lý về kỹ thuật vừa không trái với sách.

Ánh sáng ban ngày vào sâu được bao nhiêu

Trong thiết kế chiếu sáng tự nhiên có một mốc kinh nghiệm được dùng rộng rãi: ánh sáng qua một ô lấy sáng ở tường đứng chỉ đủ dùng trong khoảng 2 – 2,5 lần chiều cao mép trên của ô đó, tính từ tường vào. Sâu hơn nữa thì phòng vẫn có chút sáng, nhưng mắt người thấy tối và tay sẽ tự tìm công tắc đèn.

Áp vào một phòng khách nhà ống điển hình: ngang 4 m, sâu 7 m, trần tầng trệt cao 3,6 m.

Bảng này cho thấy hai điều. Thứ nhất, cùng một mặt tiền, chiều cao ô kính quan trọng hơn bề rộng: nâng mép trên từ 2,4 m lên 3,3 m đẩy vùng sáng vào thêm hai mét. Thứ hai, cửa cuốn kéo xuống một nửa ban ngày làm mất hơn nửa phòng khách — không có cách "chữa" nào bù lại được bằng việc bỏ thói quen ấy.

Mốc thứ hai cũng hay gặp trong sách thiết kế nhà ở là diện tích ô lấy sáng bằng khoảng 1/8 – 1/10 diện tích sàn. Phòng 28 m² cần khoảng 2,8 – 3,5 m² kính trong. Một mặt tiền 4 m với cửa kính 2,9 m rộng, 2,4 m cao đã có gần 7 m² ô cửa, trừ khung còn khoảng 5 m² kính — dư so với mốc. Nghĩa là với phần lớn nhà ống, mặt tiền đủ lớn, chỉ là đang bị che.

Bảy cách lấy sáng, xếp theo thứ tự nên thử

Thứ tự dưới đây đi từ rẻ đến tốn, từ không đụng kết cấu đến phải sửa nhà.

Dỡ thứ đang chắn

Đứng ở cuối phòng nhìn ra mặt tiền và đếm thứ đang chắn ánh sáng: giấy dán mờ, rèm, tủ cao, xe, chậu cây lớn. Giấy dán mờ kín cả cánh có thể thay bằng một dải mờ nằm trong khoảng 0,9 – 1,7 m tính từ sàn — đủ che tầm nhìn của người đi đường ở độ cao mắt, phần trên để trong cho ánh sáng đi sâu. Rèm dày thay bằng rèm voan hai lớp. Xe máy dời vào sát một tường bên thay vì đỗ ngay giữa cửa.

Cửa kính sau cửa cuốn

Cấu tạo phổ biến của nhà phố hiện nay là cửa cuốn ở ngoài, cửa kính khung nhôm hoặc gỗ ở trong. Ban ngày cuốn hẳn cửa cuốn, đóng cửa kính: phòng khách vừa sáng vừa kín gió, kín bụi. Cách chia cánh và số đo cửa cuốn có bài riêng trong chuyên mục này.

Ô kính phía trên cửa

Đây là cách có hiệu quả nhất so với chi phí. Tầng trệt nhà phố thường cao 3,6 – 4 m, trong khi cửa đi chỉ cao 2,4 – 2,6 m; khoảng hơn một mét phía trên thường bị xây kín hoặc ốp tôn. Đổi phần đó thành ô kính cố định là đẩy mép trên ô lấy sáng lên cao.

Người muốn theo thước Lỗ Ban thì đo ô kính bằng thước 52,2 cm (thước khoảng rỗng). Chạy công cụ của site cho một số kích thước thường gặp:

Các số gợi ý đã được làm tròn vào trong đoạn đỏ, chừa lề hai đầu cho sai số thi công. Tra số khác bằng công cụ thước Lỗ Ban.

Mượn sáng từ phía sau

Nhiều nhà ống có giếng trời hoặc cầu thang thông tầng ngay sau phòng khách. Ánh sáng từ đó đáng lẽ chiếu được vào phần cuối phòng, nhưng thường bị một bức tường xây kín hoặc một tủ trang trí cao chặn lại. Thay bằng vách kính, vách lam gỗ thưa, hoặc kệ mở là phòng khách có ánh sáng từ hai đầu.

Chỗ phải cân nhắc: khi cả hai đầu cùng mở, người đứng ở cửa nhìn thấy suốt tới cuối nhà. Bài cửa trước thẳng cửa sau giải thích vì sao đường nhìn và đường gió thẳng một mạch bị sách coi là khí không tụ. Cách dung hoà là để vách cho ánh sáng đi qua mà chặn đường nhìn thẳng: kính mờ phần thấp, lam xoay chéo góc, hoặc vách đặt lệch khỏi trục cửa. Một kệ thấp đặt ở gầm cầu thang cũng làm được việc của điểm dừng này.

Ống dẫn sáng, bề mặt sáng, đèn

Ống dẫn sáng là ống tráng gương có chụp thu sáng trên mái, đưa ánh sáng xuống một tấm khuếch tán trên trần. Nó hợp với phòng khách nằm ở tầng trên cùng hoặc nhà một tầng; với phòng khách tầng trệt nhà ba bốn tầng thì phải có hộp kỹ thuật thông suốt, ít nhà làm được.

Bề mặt sáng màu không tạo thêm ánh sáng nhưng giữ được ánh sáng đã vào. Trần sơn trắng phản xạ khoảng bốn phần năm ánh sáng chiếu tới; sàn gỗ màu tối chỉ phản xạ khoảng một, hai phần mười. Phòng không cửa sổ nên ưu tiên trần trắng, tường sáng, sàn sáng vừa. Chọn màu tường theo hướng cửa và người ở là chuyện riêng của bài màu sơn phòng khách.

Đèn là lớp cuối cùng. Bài đèn chiếu sáng trong nhà đã có mức độ rọi và màu ánh sáng cho phòng khách; với phòng không cửa sổ chỉ thêm một ý: đặt một nguồn sáng hắt lên tường cuối phòng, để mắt nhìn từ cửa vào thấy đáy phòng sáng chứ không phải một hố tối.

Cửa kính có làm "khí tán" không

Người theo phong thủy hay lo một chuyện: mở mặt tiền thành kính lớn có phải là "cửa to nhà nhỏ" không. Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, xếp cổng to mà nhà nhỏ vào năm điều hư, và nhà to mà cổng nhỏ vào năm điều thực (bài Hoàng Đế Trạch Kinh có đủ bảng).

Đọc kỹ thì sách nói về cổng, tức lối ra vào, chỗ người và gió đi qua. Một ô kính cố định không phải lối ra vào, không cho gió lùa, chỉ cho ánh sáng. Lối đi thật vẫn là cánh cửa rộng 0,9 – 1,4 m giữa khung kính. Theo đúng câu Táng Thư dẫn ở trên, khí tan là vì gió; kính chặn gió, nên kính không làm khí tan theo nghĩa của sách.

Phần lo có cơ sở là chuyện nhìn thấu: mặt tiền kính trong suốt hoàn toàn khiến người ngồi trong phòng có cảm giác bị phơi ra phố, mất chỗ tựa. Đó là lý do dải mờ ở độ cao mắt và một vách hoặc kệ thấp sau cửa là hai thứ nên đi kèm mặt tiền kính.

Theo lý khí: khi cửa chính là lối khí duy nhất

Hai phái lý khí phổ biến ở Việt Nam đều không xét cửa sổ là chính.

• Bát Trạch xét phương vị của cửa chính, phòng chủ và bếp theo quẻ nhà. Dương Trạch Tam Yếu, đại ý, gọi ba thứ ấy là "tam yếu"; phòng khách có cửa sổ hay không không nằm trong phép tính.
• Huyền Không Phi Tinh coi cửa là chỗ nạp khí; Thẩm Thị Huyền Không Học, đại ý, xem cửa chính là cửa nạp khí quan trọng nhất của nhà, cửa sổ chỉ là phụ.

Với phòng khách không cửa sổ, điều đó có một hệ quả cụ thể: cửa chính gánh trọn vai lối khí. Nếu muốn xét theo Huyền Không, cái nên xem là sao nào đang bay tới cung cửa chính trong vận 9 và năm sắp tới, chứ không phải lo vì thiếu cửa sổ. Bài cửa chính theo Huyền Không hướng dẫn cách đọc; lập tinh bàn bằng công cụ phi tinh.

Đọc cho đúng mức

• "Phòng khách là nội minh đường" là cách quy đổi của người đời sau. Sách cổ viết cho nhà có sân, nhiều gian; không sách nào bàn trực tiếp phòng khách nhà ống. Đem khái niệm minh đường vào trong nhà là suy rộng có lý, không phải lời dạy nguyên văn.
• Không có câu sách nào nói nhà không cửa sổ là nhà xấu. Câu "nhà tối thì âm khí nặng, người ở hay ốm" là lời dân gian. Phần có thật đằng sau nó là ẩm, mốc, thiếu gió — những thứ đo được và xử lý được bằng kỹ thuật.
• Mốc 2 – 2,5 lần chiều cao và mốc 1/8 – 1/10 diện tích là quy tắc kinh nghiệm, không phải con số chính xác cho mọi phòng. Kính màu, kính phản quang, hướng nắng, nhà đối diện cao hay thấp đều làm kết quả khác đi.
• Thước Lỗ Ban là tục của thợ mộc, không phải yêu cầu của Bát Trạch hay Huyền Không. Theo hay không là lựa chọn của gia chủ; nếu theo thì đo đúng loại thước cho đúng thứ.
• Đèn không thay được gió. Phòng không cửa sổ thường thiếu cả sáng lẫn gió; lấy được sáng rồi vẫn nên có đường cho không khí thoát ra phía sau hoặc lên trên.

Việc nên làm

• Đứng ở cuối phòng khách giữa trưa, ghi lại mọi thứ đang chắn ánh sáng ở mặt tiền; bỏ hoặc dời những thứ không cần trước khi tính sửa nhà.
• Nếu đang để cửa cuốn kéo xuống ban ngày, thử cuốn hẳn lên một tuần với cửa kính đóng, rồi so độ sáng ở cuối phòng.
• Đo phần tường phía trên cửa chính; nếu còn từ 0,5 m trở lên, cân nhắc làm ô kính cố định, chọn kích thước lọt lòng nằm giữa cung đỏ của thước 52,2 cm nếu gia đình theo Lỗ Ban.
• Nếu sau phòng khách có giếng trời hoặc cầu thang thông tầng, thay bức tường hay tủ cao ở giữa bằng vách cho ánh sáng đi qua, đặt lệch khỏi trục cửa chính.
• Sơn trần màu trắng, tường sáng; đặt một đèn hắt sáng tường cuối phòng.
• Muốn xét theo Huyền Không thì lập tinh bàn cho cửa chính, vì đây là lối khí duy nhất của phòng.

Nếu muốn có một vật nhắc mình giữ phòng khách sáng sủa, nhiều gia đình đặt một điểm sáng ấm ở góc sâu nhất phòng — đèn bàn, đèn đá muối, đồ gốm màu ấm — như biểu tượng của hành Hỏa, hành của ánh sáng. Vật ấy là lời nhắc, không thay được việc mở mặt tiền.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ", nguyên văn theo bản thông hành.
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn năm hư, năm thực (đại ý).
• Dương Trạch Tam Yếu, gắn tên Triệu Cửu Phong, đời Thanh — ba yếu tố cửa, phòng chủ, bếp (đại ý).
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học: cửa là chỗ nạp khí (đại ý).
• Mốc chiều sâu ánh sáng tự nhiên (2 – 2,5 lần chiều cao mép trên ô lấy sáng) và tỷ lệ ô lấy sáng trên diện tích sàn: quy tắc kinh nghiệm trong thiết kế chiếu sáng tự nhiên — người viết tính ví dụ.
• Số đo ô kính, cửa kính trên thước 52,2 cm tính bằng `ThuocLoBan::tra` và `ThuocLoBan::goiY` của aihuyenhoc.com.