Phong thủy nhà ống: những gì cổ thư dùng được cho kiểu nhà sâu – hẹp – cao

Cổ thư phong thủy viết cho nhà có sân, có cổng, nhiều gian xếp ngang; nhà ống sâu – hẹp – cao là kiểu nhà sách không biết tới. Ba thứ chuyển sang khá trọn: cửa – phòng chủ – bếp của Dương Trạch Tam Yếu, tinh bàn Huyền Không, ý "trước thoáng sau dựa". Thứ không chuyển được: chọn đất theo long mạch, cổng riêng, gian giữa thờ.

Cổ thư viết cho ngôi nhà nào

Muốn biết nguyên lý nào dùng được cho nhà ống, phải hình dung ngôi nhà mà sách đang tả:

Sách gần với nhà ống nhất lại là chính kiến trúc cũ của người Việt: nhà phố cổ Hà Nội, nhà phố Hội An cũng sâu và hẹp, nhưng có một hai sân trong chia nhà thành từng lớp. Nhà ống hiện đại bỏ sân trong để lấy diện tích, giữ lại một giếng trời nhỏ — đó là chỗ mất mát lớn nhất khi so với cả cổ thư lẫn nhà cổ.

Thứ chuyển sang được: ba nguyên lý

Cửa – phòng chủ – bếp (Dương Trạch Tam Yếu)

Triệu Cửu Phong đời Thanh rút cả phép dương trạch về ba thứ: cửa, phòng chủ, bếp — xét chúng theo quan hệ du niên với nhau. Ba thứ này nhà nào cũng có, kể cả nhà ống bốn mét. Điểm thuận cho nhà ống: cửa gần như luôn ở giữa mặt tiền, nên "quẻ gốc" rất rõ. Điểm khó: nhà quá hẹp nên các phương ngang chỉ còn một dải sát tường. Phép chia phương từ tâm và hai mặt bằng mẫu (nhà hướng Tây, nhà hướng Đông Nam) đã tính sẵn ở bài bố trí nhà ống 4 x 16 m.

Tinh bàn Huyền Không

Huyền Không Phi Tinh (theo hệ Thẩm Thị) không quan tâm nhà rộng hay hẹp: lấy tọa hướng theo số độ, lấy vận theo năm xây, lập tinh bàn chín cung rồi xét sao ở cửa, ở chỗ thoáng, ở chỗ đặc. Phép này chuyển sang nhà ống trọn vẹn nhất, vì nó vốn là phép tính trên mặt bằng chứ không đòi một kiểu nhà. Phần vướng là cách chia chín cung trên một hình chữ nhật dài gấp bốn bề ngang — chia tỉ lệ (ba hàng dọc theo chiều sâu) hay chia quạt từ tâm — bàn ở bài nhà ống theo Huyền Không.

Trước thoáng, sau dựa

Ý "minh đường" trước mặt và "chỗ dựa" sau lưng có từ Táng Thư (viết cho mộ) và được các sách dương trạch mượn lại. Đem vào nhà ống:

• Trước thoáng: vỉa hè, lòng đường, khoảng lùi trước cửa là minh đường ngoài; phòng khách đầu nhà là minh đường trong. Nhà ống mà tầng trệt chất đầy xe máy, hàng hóa sát cửa là tự lấp minh đường của mình.
• Sau dựa: tường hậu đặc, nhà phía sau cao bằng hoặc cao hơn là thế "có chỗ dựa". Nhà ống phía sau là ngõ trống, ao, hay nhà sau thấp hẳn thì cách bù thực tế là tường hậu kín, ít cửa lớn ở cuối nhà.

Thứ chuyển sang được một nửa

Tứ linh hai bên. Táng Thư đặt Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải, Chu Tước trước, Huyền Vũ sau. Với nhà ống, Chu Tước và Huyền Vũ dùng được như mục trên. Còn Long – Hổ là hai nhà hàng xóm: chủ nhà không chọn được, không sửa được. Lời khuyên "bên trái phải cao hơn bên phải" vì thế gần như vô dụng với nhà trong dãy; nó chỉ có nghĩa khi đang chọn mua giữa hai lô. Xem tứ linh.

Năm hư, năm thực của Hoàng Đế Trạch Kinh. Sách liệt kê những thế nhà "hư" (suy) và "thực" (thịnh). Vài điều đọc vào nhà ống rất sát — đoạn nguyên văn ở mục Sách cổ bên dưới. "Nhà nhỏ người đông là thực" — nhà ống đúng là thế ấy. "Cửa to mà trong nhỏ là hư" — chính là cửa cuốn rộng hết mặt tiền trước một lòng nhà hẹp, sâu, tối. Cách đọc đời nay hợp lý: cửa cuốn là cửa xe, còn cửa người đi hằng ngày nên có một khung cửa đi nhỏ hơn bên trong, hoặc một khoảng lùi kiểu huyền quan.

Giếng trời. Sách cổ không có chữ "giếng trời" theo nghĩa nhà ống; nhưng sân trong của nhà phố cổ và "thiên tỉnh" của nhà miền Nam Trung Hoa là cùng một ý: một khoảng trời giữa nhà để lấy sáng, lấy gió, hứng mưa. Giếng trời là thứ gần nhất với "minh đường trong nhà" mà nhà ống còn giữ được — bài giếng trời bàn kỹ.

Thứ không chuyển được

• Chọn đất theo long mạch, sa thủy. Lô đất phố đã chia sẵn; hướng nhà do mặt đường. Phần "xem đất" của loan đầu với nhà ống chỉ còn là đọc đường, ngõ, công trình xung quanh.
• Cổng riêng, sân riêng. Sách bàn hướng cổng, vị trí cổng so với cửa nhà; nhà ống không có hai lớp ấy.
• Gian giữa thờ. Nhà nhiều gian có gian giữa làm chỗ thờ, hai bên ở. Nhà ống không có gian giữa theo chiều ngang, nên bàn thờ thường lên tầng trên cùng — một quy ước đời nay, có lý lẽ riêng (yên tĩnh, không ai ở trên), không phải lời sách.
• Nhà nhiều tầng. Cổ thư hầu như chỉ tả nhà một tầng. Tầng nào ở, tầng nào thờ, mỗi tầng có cần lập tinh bàn riêng không — các thầy chưa thống nhất; bài nhà phố 5 tầng đi vào các lối đang dùng.

Số đo trong nhà ống: thước Lỗ Ban cho cửa phòng

Nhà ống có nhiều cửa phòng hơn nhà xưa, và thợ thường làm theo khổ có sẵn. Tính bằng công cụ thước Lỗ Ban, thước 52,2 cm (đo lọt lòng):

Điểm cần biết: khổ cửa 90 cm thợ hay dùng nằm giữa dải xấu. Người muốn theo Lỗ Ban chỉ cần dặn thợ làm lọt lòng 80 – 84 cm hoặc 100 – 108 cm. Cửa cuốn mặt tiền đã có số ở bài bố trí nhà ống nêu trên.

Sách cổ nói gì

Nhà lớn người ít là một hư; cửa nhà to mà bên trong nhỏ là hai hư; tường bao không kín là ba hư; giếng và bếp không đặt đúng chỗ là bốn hư; đất rộng nhà ít, sân vườn mênh mông là năm hư. — Hoàng Đế Trạch Kinh

Sách cũng kể năm thực, đại ý: nhà nhỏ người đông; nhà lớn cửa nhỏ; tường bao kín; nhà nhỏ mà nuôi được nhiều gia súc; rãnh nước chảy về Đông Nam.

Dương Trạch Tam Yếu, đại ý: xem nhà cốt ở ba điều — cửa, chủ, bếp; ba thứ phối với nhau được thì nhà yên.

Thẩm Thị Huyền Không Học, đại ý: nhà nào cũng lập tinh bàn theo sơn hướng và vận; khí vào nhà từ cửa và chỗ trống, chỗ trống ứng với hướng tinh, chỗ đặc ứng với sơn tinh.

Bình: Trạch Kinh là sách tên giả Hoàng Đế (xem Hoàng Đế Trạch Kinh), nhưng năm hư năm thực là đoạn đọc vào nhà ống trúng nhất — vì nó nói về tỉ lệ (người với nhà, cửa với lòng nhà), thứ không phụ thuộc kiểu nhà. Tam Yếu và Thẩm Thị chuyển sang được vì cả hai là phép tính trên vị trí, không đòi sân, cổng hay gian giữa.

Đọc cho đúng mức

• Nhà ống không "xấu phong thủy" tự thân. Cổ thư không bàn nó, nên mọi lời phán chắc về nhà ống đều là suy rộng — kể cả trong bài này.
• Vấn đề lớn nhất của nhà ống là chuyện đo được: thiếu sáng giữa nhà, thiếu gió xuyên, cầu thang dốc, nóng mái. Các nguyên lý cổ còn dùng được (minh đường, giếng trời, trước thoáng sau dựa) đều trỏ về đúng mấy chuyện đó.
• Tam Yếu (lấy cửa làm gốc) và Bát Trạch Minh Kính (lấy tọa làm gốc) cho kết quả ngược nhau với nhà ống trục Đông – Tây và Đông Nam – Tây Bắc; theo sách nào là lựa chọn, không phải lỗi.
• Lỗ Ban là tục nghề mộc; không có kích thước nào làm thay đổi vận nhà.

Việc nên làm

1. Đo số độ mặt tiền, ghi năm xây (hoặc năm sửa lớn) — đủ để lập cả Tam Yếu lẫn tinh bàn.
2. Giữ minh đường: tầng trệt có khoảng trống sau cửa, không chất xe, hàng sát cửa; cửa người đi tách khỏi cửa cuốn nếu được.
3. Giữ hoặc mở giếng trời; đó là nguồn sáng, gió giữa nhà mà cổ thư lẫn nhà cổ đều coi trọng.
4. Đặt phòng chủ, bếp theo Tam Yếu (bài bố trí nhà ống); kê giường, bàn theo cung phi từng người.
5. Dặn thợ khổ cửa phòng 80 – 84 cm hoặc 100 – 108 cm lọt lòng nếu muốn theo Lỗ Ban.

Nguồn tham khảo

• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu — phần cửa, chủ, bếp (đại ý).
• Thẩm Trúc Nhưng, Thẩm Thị Huyền Không Học — phần lập tinh bàn (đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn năm hư, năm thực.
• Quách Phác (tên gán theo truyền thống), Táng Thư — tứ linh (đại ý).
• Khoảng tốt thước Lỗ Ban 52,2 cm: tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.