Kham dư là gì: chữ "phong thủy" bắt nguồn từ Táng Thư của Quách Phác

Kham dư là tên cổ của phép xem đất mà ngày nay gọi là phong thủy. "Kham" là đạo trời, "Dư" là đạo đất. Hai chữ "phong thủy" thì sinh muộn hơn, từ một câu trong Táng Thư gắn tên Quách Phác đời Tấn: khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Người xưa tìm chỗ khí tụ, không tán, và gọi phép ấy là phong thủy.

Chữ "kham dư": trời và đất trước khi thành chuyện nhà mồ

Chữ "kham dư" xuất hiện sớm trong Hoài Nam Tử, thiên Thiên Văn huấn, ở câu nói về "Kham Dư" vận hành chậm rãi trên trời. Lời chú thường được dẫn, gắn với Hứa Thận đời Đông Hán, giảng rằng Kham là đạo trời, Dư là đạo đất. Chữ "dư" vốn là thùng xe, cái chở mọi vật, nên người xưa dùng nó để gọi đất. Chữ ấy còn trong "dư đồ" là bản đồ, và trong tên sách Dư Địa Chí của Nguyễn Trãi — một cuốn địa lý nước ta.

Điểm người mới học hay bỏ qua: ở gốc, kham dư không phải môn xem núi sông. Nó là một môn của lịch pháp, xét trời và đất cùng lúc để định ngày giờ, phương hướng nên làm việc gì. Phải qua nhiều đời, khi phép xem đất mộ và đất nhà có sách vở riêng, cái tên kham dư mới chuyển hẳn sang nghĩa địa lý như cách người Việt hiểu hôm nay.

Từ phép chọn ngày sang phép xem đất

Có hai văn bản đời Hán cho thấy kham dư lúc đầu là chuyện ngày giờ.

Thứ nhất là Sử Ký, thiên Nhật Giả liệt truyện, ở phần do Chử Thiếu Tôn viết bổ sung. Đại ý: thời Hán Vũ Đế, vua họp các nhà chiêm đoán lại hỏi một ngày nọ có nên cưới vợ hay không. Nhà Ngũ hành bảo được, nhà Kham dư bảo không được, nhà Kiến trừ bảo không tốt, nhà Tùng thần bảo rất xấu, nhà Lịch bảo hơi xấu, nhà Thiên nhân bảo hơi tốt, nhà Thái nhất bảo rất tốt. Bảy nhà cãi nhau, vua phải ra lệnh lấy Ngũ hành làm chính. Câu chuyện cho thấy hai điều: kham dư khi ấy là một nhà chọn ngày, và ngay từ đời Hán các phép thuật số đã nói ngược nhau.

Thứ hai là Hán Thư, Nghệ Văn Chí. Trong phần Số thuật, sách "Kham Dư Kim Quỹ" được xếp vào nhóm Ngũ hành, tức nhóm lịch số chọn ngày. Còn sách xem đất nhà là "Cung Trạch Địa Hình" lại nằm ở nhóm Hình pháp, cùng chỗ với sách xem tướng người, xem tướng gươm đao, xem tướng gia súc. Nghĩa là thời Hán, xem đất được coi là một phép xem tướng — tướng của mặt đất — chứ chưa mang tên kham dư.

Chỗ này quan trọng cho người học hôm nay: phong thủy có hai gốc, một gốc thời gian (chọn ngày, chọn phương theo trời) và một gốc hình thể (xem dáng đất). Về sau, hai gốc ấy chính là hai dòng lý khí và hình thế mà mục dưới sẽ nói.

Táng Thư và câu sinh ra hai chữ "phong thủy"

Hai chữ "phong thủy" có ngày sinh khá rõ: chúng xuất hiện trong Táng Thư, còn gọi Táng Kinh, cuốn sách mỏng bàn về chọn đất chôn cất. Mở đầu sách là mệnh đề gốc của cả môn: chôn cất là để nương theo sinh khí. Sinh khí được hình dung như thứ khí âm dương đi trong lòng đất; xương cốt người đã khuất được đặt vào chỗ khí ấy tụ lại.

Rồi sách dẫn một câu mà chính tác giả gọi là lời "kinh" — tức là câu này còn cũ hơn cả Táng Thư:

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước làm ranh giới thì dừng. Người xưa gom khí cho khỏi tan, dẫn khí cho có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy.

Đọc kỹ thì câu này không nói "gió tốt, nước tốt" như nhiều trang mạng diễn giải. Gió ở đây là thứ làm tan khí, cần che chắn. Nước là thứ giữ khí lại, như con đê. Cho nên ngay sau đó sách xếp thứ bậc: phép phong thủy, được nước là trên hết, tàng phong — giấu được gió — là thứ hai. Một vùng đất có núi ôm che gió và có dòng nước vắt ngang phía trước là vùng đất khí "đi" được tới và "dừng" được ở đó.

Từ đó mà có các khái niệm sẽ gặp suốt chuyên mục này: long là mạch dẫn khí tới, huyệt là chỗ khí dừng, sa là núi che gió quanh huyệt, thủy là nước giữ khí, hướng là mặt quay ra để đón. Năm chữ ấy được giảng riêng ở bài Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng.

Quách Phác: người có thật, sách gắn tên

Theo truyền thống, Táng Thư do Quách Phác (276–324) viết. Ông là người đời Tấn, nổi tiếng về văn chương và bói toán, từng chú giải sách Nhĩ Nhã và Sơn Hải Kinh. Tấn Thư có truyện riêng về ông, kể hai chuyện được giới phong thủy nhắc mãi.

Chuyện thứ nhất: có người họ Quách ở Hà Đông trao cho ông chín quyển sách đựng trong túi xanh (thanh nang). Một học trò lấy trộm sách, chưa kịp đọc thì sách bị lửa cháy. Từ đó "Thanh Nang" thành tên gọi khác của nghề địa lý.

Chuyện thứ hai: khi mẹ mất, ông chọn đất chôn ở một nơi cách nước chừng trăm bước. Người ta chê gần nước quá, ông bảo chỗ ấy sẽ thành đất liền. Về sau cát bồi lên, quanh mộ mấy chục dặm đều thành ruộng dâu.

Còn văn bản hiện còn cho thấy điều khác. Thư mục các đời Tùy, Đường không ghi cuốn Táng Thư nào của Quách Phác; sách bắt đầu được ghi nhận rõ trong thư mục từ đời Tống. Các nhà khảo chứng đời Thanh, khi soạn Tứ Khố Toàn Thư, đã ngờ rằng sách là của người đời sau viết rồi gắn tên Quách Phác cho có gốc. Bản lưu hành lại có nhiều dị bản; bản do Ngô Trừng đời Nguyên san định, chia thành nội thiên, ngoại thiên, tạp thiên, là bản hay được dùng. Vì thế site này viết "Táng Thư gắn tên Quách Phác": người thật, chuyện thật trong sử, nhưng quyền tác giả cuốn sách là điều chưa xác minh được. Đời sống của ông có ở bài Quách Phác.

Những tên gọi khác của cùng một nghề

Người đọc sách cũ sẽ gặp nhiều tên. Chúng không hoàn toàn đồng nghĩa; mỗi tên nhấn một mặt.

Người Việt xưa quen chữ "địa lý" và "thầy địa lý" hơn cả. Chữ "phong thủy" trở nên quen thuộc rộng rãi chủ yếu trong vài chục năm gần đây, theo sách Hồng Kông, Đài Loan dịch sang.

Hai dòng lớn: hình thế và lý khí

Từ đời Tống trở đi, nghề địa lý tách thành hai dòng. Học giả đời Minh là Vương Vĩ, trong Thanh Nham Tùng Lục, mô tả đại ý: một phép khởi ở đất Mân (Phúc Kiến), chuyên dùng la kinh, quẻ và sao để định phương vị; một phép khởi ở Giang Tây, gắn tên Dương Quân Tùng, Tăng Văn Địch, chuyên xét hình núi dáng nước. Cách chia này nay vẫn dùng, dù trong thực hành hầu hết thầy giỏi đều kết hợp hai bên.

Thứ tự của nghề là hình thế trước, lý khí sau. Đất không có khí tụ thì hướng đẹp đến đâu cũng chỉ là con số trên la kinh. Đó là lý do chuyên mục nhập môn này đặt Táng Thư lên đầu, rồi mới tới 24 sơn hướng là bảng nền của mọi phép lý khí.

Bản đồ phần phong thủy trên aihuyenhoc

Phong thủy ở site này đi theo cổ thư và theo thời gian (vận, năm), không viết mẹo bày đồ. Các chuyên mục và bài mở đầu:

Cung phi, hướng hợp tuổi, thước Lỗ Ban đều có công cụ tính sẵn trên site. Muốn biết nhà mình hợp hướng nào theo năm sinh, dùng công cụ dưới đây.

🧭Hướng nhà Bát Trạch
Cung phi chủ nhà, tám phương cát hung, đặt cửa – bếp – giường.✨ Dùng thử

Kham dư ở Việt Nam: từ Chiếu dời đô đến thầy địa lý làng

Văn bản Việt sớm nhất dùng ngôn ngữ kham dư một cách có chủ ý là Chiếu dời đô năm 1010 của Lý Công Uẩn. Câu nói về thành Đại La:

Ở vào nơi giữa trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng ngôi nam bắc đông tây, tiện hướng nhìn sông dựa núi. Đủ cả bốn thứ của kham dư: trung tâm, long hổ, phương vị, sơn thủy. Nhưng đọc kỹ cả bài chiếu thì lý do dời đô là địa thế rộng, cao ráo, không ngập lụt, dân cư đông đúc, của cải tụ về — tức là lý do của người làm kinh tế và quân sự, được diễn đạt bằng ngôn ngữ kham dư. Phân tích chi tiết ở bài thế đất Thăng Long.

Lớp thứ hai là truyền thuyết. Cao Biền, viên quan nhà Đường ở An Nam thế kỷ chín, được dân gian kể là đi khắp nơi dò và phá long mạch; thầy Tả Ao được kể là bậc thầy địa lý người Việt thời Lê, tên thật mỗi sách ghi một kiểu. Cả hai là nhân vật của truyện kể nhiều hơn của sử liệu; các sách "Tả Ao địa lý" lưu hành đều xuất hiện muộn. Bài Cao Biền và Cao Vương địa lý tách lớp sử khỏi lớp truyện.

Lớp thứ ba là thực hành: triều Nguyễn chọn đất Huế với núi Ngự Bình làm án, sông Hương làm minh đường; làng Việt đặt đình, giếng, cổng theo địa hình và thủy lợi. Ở đây kham dư gắn với kỹ thuật thật: chọn chỗ cao tránh lũ, đặt nhà quay về hướng gió mát.

Sách cổ nói gì

Chôn cất là nương theo sinh khí. — Táng Thư, nội thiên, câu mở đầu

Bình: mệnh đề này cho biết phong thủy ra đời từ nhu cầu chọn đất mộ, không phải nhà ở. Phép dương trạch về sau mượn lại khung lý thuyết ấy. Khi đọc một câu "phong thủy" bất kỳ, nên hỏi trước: câu này vốn viết cho mộ hay cho nhà.

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước làm giới hạn thì dừng; người xưa gom khí cho khỏi tan, dẫn khí cho có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy. — Táng Thư, nội thiên, dẫn lời "kinh"

Bình: chữ "giới" là làm ranh giới. Nước không "mang" khí tới mà chặn khí lại. Ở phố, nhiều thầy coi đường lớn chạy ngang trước nhà như dòng nước làm giới; điều này hợp lý về mặt hình ảnh, nhưng là phép suy rộng của người đời sau, không có trong Táng Thư.

Phép phong thủy, được nước là trên hết, che được gió là thứ hai. — Táng Thư

Bình: thứ tự này ngược với cảm giác thông thường "phải có núi dựa trước". Táng Thư đặt nước lên đầu vì nước quyết định khí có dừng lại hay không.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, "sinh khí" trong Táng Thư là một khái niệm triết học tự nhiên của người xưa, không phải một đại lượng đo được. Đừng tin dịch vụ nào nói "đo được sinh khí" bằng máy.

Thứ hai, phần lớn quy tắc phong thủy về núi và nước trùng với kinh nghiệm chọn đất thực tế: chỗ cao ráo, kín gió lạnh, gần nước nhưng không ngập, nhìn ra khoảng rộng. Đó là phần có lý lẽ rõ ràng nhất của môn này và cũng là phần đáng giữ nhất.

Thứ ba, các phái lý khí (Bát Trạch, Huyền Không, Tam Hợp) thường cho kết luận khác nhau về cùng một căn nhà. Không phái nào được chứng minh đúng hơn phái nào. Site này trình bày từng phái theo sách của phái đó, nói rõ chỗ chúng nói ngược nhau, và để bạn tự cân.

Thứ tư, phong thủy không thay được kết cấu, ánh sáng, thông gió, an toàn điện nước. Một căn nhà "đúng hướng" mà ẩm, tối, bí khí vẫn là nhà khó ở.

Việc nên làm

• Khi đọc một lời khuyên phong thủy, hỏi ba câu: theo phái nào, sách nào, vốn viết cho mộ hay cho nhà.
• Xem nhà theo thứ tự của nghề: địa hình và đường sá quanh nhà trước, rồi mới đến hướng và la kinh.
• Đo hướng nhà cẩn thận (la kinh hoặc điện thoại đã hiệu chỉnh, đo ba lần ở ba điểm) trước khi tra bảng bất kỳ.
• Với nhà đang ở, ưu tiên những thay đổi có lý lẽ rõ: giảm gió lùa thẳng cửa, mở thêm ánh sáng, dọn khoảng trước cửa cho thoáng.
• Đọc tiếp bài Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng để có bộ từ vựng nền.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — nội thiên; bản san định của Ngô Trừng đời Nguyên.
• Sử Ký, Nhật Giả liệt truyện — phần Chử Thiếu Tôn bổ sung.
• Hán Thư, Nghệ Văn Chí — phần Số thuật, nhóm Ngũ hành và nhóm Hình pháp.
• Tấn Thư — Quách Phác truyện.
• Hoài Nam Tử — Thiên Văn huấn, cùng lời chú thường dẫn của Hứa Thận.
• Kinh Dịch — Hệ Từ thượng.
• Vương Vĩ — Thanh Nham Tùng Lục (đời Minh), đoạn bàn hai dòng địa lý.
• Lý Công Uẩn — Thiên Đô Chiếu (1010).