"Tầm long, điểm huyệt, sát sa, quan thủy, lập hướng": năm bước của thầy địa lý

Năm bước là quy trình làm việc của thầy địa lý loan đầu: tìm mạch núi dẫn khí (tầm long), định chỗ khí tụ (điểm huyệt), xét các gò núi bao quanh (sát sa), xem nước đến và đi (quan thủy), rồi mới đặt hướng (lập hướng). Sách như Nhân Tử Tu Tri đời Minh xếp theo trình tự ấy. Ngoài thực địa, huyệt thường được chốt sau khi đã đọc xong sa và thủy, và mỗi bước nay có công cụ bản đồ tương ứng.

Bài long, huyệt, sa, thủy, hướng đã giải năm khái niệm; bài long mạch đã chỉ cách đọc mạch trên bản đồ đường đồng mức. Bài này đi theo ngày làm việc của người thầy: mỗi bước họ dùng giác quan nào, dụng cụ nào, mất bao lâu, và hôm nay làm bằng gì.

Năm bước, xưa và nay

Cột cuối không thay thế được cột giữa. Bản đồ cho thế lớn rất nhanh; nhưng màu đất, độ ẩm, tiếng gió, mùi đất vẫn phải đứng tại chỗ mới biết. Sách xưa gọi đó là phần "hình" so với phần "thế".

Bước 1. Tầm long: chân đi trước, mắt nhìn sau

Người xưa có câu truyền miệng: ba năm tìm long, mười năm điểm huyệt. Tìm long tốn sức nhưng dễ học: lần ngược theo nước để tìm núi, vì giữa hai dòng nước luôn là một sống đất. Thầy thường lên một điểm cao nhìn bao quát, rồi đi bộ dọc sống núi để xem mạch có "khởi phục" (lên xuống nhịp nhàng), có "quá giáp" (thắt lại rồi mở ra) không.

Ngày nay phần lớn bước này làm được trên bàn: bản đồ đường đồng mức cho thấy sống, khe, yên ngựa trong mười phút. Cách đọc chi tiết ở bài long mạch. Thứ duy nhất bản đồ không cho là cảm nhận về độ "sống" của mạch (cây cỏ tốt, đất không trơ đá), vẫn phải đi tận nơi.

Bước 2. Điểm huyệt: chỗ khó nhất và vì sao nó thường làm sau cùng

Sách xếp điểm huyệt thứ hai, ngay sau tầm long. Nhưng hỏi người làm nghề, họ sẽ nói: huyệt được chốt sau khi đã đọc sa và thủy. Lý do đơn giản: huyệt là chỗ mà sa ôm về, nước tụ trước, gió không lùa; muốn biết chỗ ấy phải nhìn quanh trước. Thứ tự trong sách là thứ tự để học (từ lớn đến nhỏ), không phải thứ tự ngoài đồng.

Thầy xưa định huyệt bằng nhiều lối:

• Xem dáng: bốn dạng oa, kiềm, nhũ, đột (bài huyệt oa kiềm nhũ đột).
• Xem đất: đào một lỗ nhỏ, xem đất có mịn, chắc, có vân màu, ẩm mà không đọng nước. Táng Thư mô tả đất tốt là "tế nhi kiên, nhuận nhi bất trạch".
• Cân đất: một lối được nhắc trong truyền thống là lấy cùng một lượng đất ở các chỗ khác nhau đem cân, đất nặng chắc được coi là tốt hơn. Đây thực chất là một phép thử độ chặt.

Hôm nay, phần "xem đất" tương ứng với khảo sát địa chất: khoan, xác định lớp đất, đo mực nước ngầm, thử độ thấm. Với mộ phần, đó là cách chắc nhất để biết huyệt có khô không (bài mộ bị nước). Với nhà ở, đó là việc của kỹ sư nền móng.

Bước 3. Sát sa: đứng ở huyệt quay một vòng

Sa là các gò núi quanh huyệt. Thầy đứng ở chỗ dự định làm huyệt, quay một vòng, xem: hai bên có che không (long hổ), phía trước có án không, xa xa có núi chầu không, chỗ nước ra có gò chặn không. Mỗi gò được xét về khoảng cách, chiều cao, thái độ (ôm vào hay quay đi, nằm yên hay chĩa vào). Chi tiết ở bài sa pháp.

Công cụ hôm nay: ảnh toàn cảnh chụp từ chính chỗ đứng, mặt cắt địa hình theo vài hướng (vẽ được từ mô hình độ cao) để thấy góc che chắn. Điều mà ảnh không bắt được là gió: phải đứng đó vào một buổi chiều có gió mùa mới biết chỗ nào lộng.

Bước 4. Quan thủy: nước mùa khô và nước mùa lũ

Nước được xem ở ba chỗ: chỗ đến (từ đâu chảy vào minh đường), chỗ tụ (minh đường), chỗ đi (thủy khẩu). Thầy xưa xem dáng nước (ôm hay phản, quanh co hay thẳng) và hỏi dân làng về nước lũ, vì dòng suối mùa khô hiền lành có thể thành dòng lũ mùa mưa.

Bài thủy pháp, phản cung thủy và thủy khẩu, la thành bàn kỹ từng phần. Công cụ hôm nay: bản đồ ranh giới lưu vực, dữ liệu ngập lụt lịch sử của địa phương, ảnh vệ tinh mùa lũ.

Bước 5. Lập hướng: bước duy nhất người tự chọn

Bốn bước trước là đọc đất. Bước cuối là quyết: đặt mặt huyệt, mặt nhà về đâu. Phái loan đầu lập hướng thuận theo thế đất: lưng tựa long, mặt nhìn minh đường, hai tay long hổ. Các phái lý khí (Tam Hợp, Huyền Không, Bát Trạch) thêm phép tính la kinh để chọn trong những hướng thế đất cho phép.

Vì vậy hướng đứng cuối: nó là phần tinh chỉnh, không phải phần quyết định. Bài hướng mộ bàn các lối lập hướng cho mộ; bài 24 sơn hướng có bảng độ số.

Sách cổ nói gì

Nhân Tử Tu Tri của anh em Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật đời Minh sắp xếp sách theo trình tự đại ý: luận long trước, rồi luận huyệt, rồi luận sa, luận thủy, kèm minh đường và thủy khẩu; ý rằng phải biết đất từ lớn đến nhỏ. Địa Lý Ngũ Quyết của Triệu Cửu Phong đời Thanh gom lại thành năm quyết long, huyệt, sa, thủy, hướng.

Đất phải mịn mà chắc, ẩm mà không đọng nước. — Táng Thư, nội thiên

Bình: câu Táng Thư cho thấy ngay từ sách gốc, bước điểm huyệt đã có phần kiểm tra vật chất: sờ đất, nhìn đất. Năm bước không phải một nghi thức, mà là một quy trình khảo sát hiện trường của thời chưa có máy móc.

Đọc cho đúng mức

Thứ tự trong sách là thứ tự học. Ngoài thực địa các bước đan vào nhau, và huyệt thường chốt sau cùng.

Bản đồ nhanh nhưng không đủ. Phần "hình" (đất, gió, ẩm) phải đến tận nơi.

"Ba năm tầm long, mười năm điểm huyệt" là câu truyền miệng, không rõ sách gốc; ý là điểm huyệt cần kinh nghiệm hơn tìm mạch.

Năm bước viết cho đất núi. Ở đồng bằng và đô thị, các thầy phải chuyển nghĩa (nước làm long, nhà làm sa), và mỗi người chuyển một kiểu.

Việc nên làm

• Trước khi mời thầy xem đất, tự mở bản đồ địa hình, ảnh vệ tinh của khu đất để có hình dung về thế lớn.
• Đến khu đất vào hai mùa khác nhau, nhất là sau mưa lớn.
• Với đất mộ hay đất xây nhà: khảo sát địa chất (khoan, đo nước ngầm) là phiên bản hiện đại của bước điểm huyệt.
• Khi thầy đến, hỏi thầy đọc năm bước ra sao, đừng chỉ hỏi hướng.
• Đọc thêm phân biệt hình pháp và lý pháp ở bài hình pháp và lý pháp.

Nguồn tham khảo

• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật, Nhân Tử Tu Tri (đời Minh) (dẫn đại ý cách sắp xếp).
• Triệu Cửu Phong, Địa Lý Ngũ Quyết (đời Thanh) (dẫn đại ý).
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác: nội thiên (trích nguyên văn câu về đất).