Bốn quẻ Kinh Dịch cho người khởi sự: Truân, Mông, Thăng, Tấn

Người bắt đầu một việc lớn có bốn quẻ đáng đọc: Truân là gian nan buổi đầu, Mông là lúc còn phải học, Thăng là lên dần như cây mọc, Tấn là tiến ra chỗ sáng. Lời khuyên then chốt của Truân, "lợi kiến hầu", nghĩa là lợi cho việc dựng người cùng gánh vác, chứ không phải tự mình ôm hết.

Bài này không nói quẻ nào báo việc sẽ thành. Nó đọc bốn quẻ như bốn chặng mà người khởi sự thường đi qua, theo đúng lời quẻ, lời hào và Đại Tượng.

Bốn quẻ, bốn chặng

Truân và Mông đứng ngay sau Càn, Khôn, là hai quẻ đầu tiên sau khi trời đất đã có. Tự Quái truyện giải thứ tự ấy rất hợp với chuyện khởi sự: có trời đất rồi muôn vật sinh ra; vật mới sinh thì gian nan, nên tiếp bằng Truân; vật sinh ra thì non dại, nên tiếp bằng Mông. Bắt đầu nào cũng phải qua hai cửa ấy trước. Chuỗi lý lẽ nối 64 quẻ của Tự Quái được bàn ở bài Thượng Kinh, Hạ Kinh; vị trí của bốn quẻ trong cả bộ xem ở bảng 64 quẻ.

Truân: gian nan buổi đầu và chữ "kiến hầu"

Chữ "Truân" vẽ hình một mầm cây đang cố đội lớp đất lên, rễ còn cong dưới đất. Quẻ là mây nước (Khảm) ở trên, sấm (Chấn) ở dưới: sấm đã động mà mưa chưa xuống, mọi thứ còn đặc quánh. Thoán truyện tả: "Cương nhu thuỷ giao nhi nan sinh", cứng mềm mới gặp nhau mà cái khó sinh ra.

Lời quẻ đầy đủ: "Truân, nguyên hanh lợi trinh; vật dụng hữu du vãng, lợi kiến hầu", Truân rất thông, lợi giữ chính; chớ vội có chỗ đi, lợi dựng người đứng đầu.

Hai vế cuối là lời khuyên cụ thể nhất cho người khởi sự.

"Vật dụng hữu du vãng", chớ vội đi xa. Đang lúc gian nan buổi đầu, đừng mở rộng, đừng chạy theo nhiều hướng.

"Lợi kiến hầu", và đây là chỗ hay bị đọc nhầm. Chữ "kiến" ở đây là 建, nghĩa là dựng, lập, không phải chữ "kiến" 見 là gặp như trong "lợi kiến đại nhân". "Kiến hầu" là dựng chư hầu: thời mới lập nước, vua chia đất, đặt người tin cậy đứng ra giữ từng vùng. Thoán truyện nói rõ hơn: "Nghi kiến hầu nhi bất ninh", nên dựng người đứng đầu mà chưa được yên nghỉ.

Đặt vào việc khởi sự hôm nay, ý ấy rất gần: lúc mọi thứ còn rối nhất, việc cần làm là tìm ra những người có thể đứng ra giữ một mảng, tin họ và trao việc cho họ, thay vì một mình chạy khắp nơi. Một người lập nghiệp không thể tự giữ hết mọi vùng đất.

Đại Tượng thêm một chữ đáng nhớ: "Vân lôi, Truân; quân tử dĩ kinh luân", mây sấm là Truân; người quân tử nhân đó mà kinh luân. "Kinh luân" vốn là việc gỡ và sắp sợi tơ: kéo sợi dọc, xe sợi ngang. Thời rối thì việc đầu tiên là gỡ cho ra mối, sắp cho ra hàng.

Ba hào đáng đọc của Truân

• Sơ cửu: "Bàn hoàn, lợi cư trinh, lợi kiến hầu", ngập ngừng như bị đá chặn, lợi ở yên giữ chính, lợi dựng người. Tiểu Tượng giải: "Dĩ quý hạ tiện, đại đắc dân dã", người sang mà hạ mình trước kẻ thấp, nên được lòng nhiều người. Hào dương duy nhất ở quẻ dưới, có thực lực, mà đặt mình dưới hai hào âm. Người đứng đầu một việc mới tìm được người giúp chính bằng cách hạ mình như vậy.
• Lục tam: "Tức lộc vô ngu, duy nhập vu lâm trung; quân tử cơ, bất như xá, vãng lận", đuổi hươu mà không có người coi rừng dẫn đường, chỉ lạc vào giữa rừng; người quân tử thấy cơ thì thôi, cứ đi thì đáng tiếc. "Ngu" là chức quan coi núi rừng, người thuộc đường đi lối lại. Lao vào một thị trường, một nghề mình không biết, không có ai thông thạo đi cùng, chính là đuổi hươu không có người dẫn.
• Cửu ngũ: "Truân kỳ cao, tiểu trinh cát, đại trinh hung", ân huệ khó ban ra; giữ việc nhỏ thì tốt, cố giữ việc lớn thì xấu. "Cao" là mỡ, chỉ cái béo bở có thể chia cho người. Người ở ngôi cao mà nguồn lực còn kẹt, thì làm việc nhỏ cho chắc, đừng cố gồng những việc lớn.

Hào trên cùng tả cảnh khó nhất: "Thừa mã ban như, khấp huyết liên như", ngựa xe dùng dằng, khóc ra máu ròng ròng. Tiểu Tượng chỉ hỏi một câu: "Hà khả trường dã", sao có thể lâu được. Người đọc nghĩa lý hiểu là cảnh này không kéo dài mãi; cũng có người hiểu là đến mức ấy thì không giữ được lâu. Cả hai cách hiểu đều nói một điều: thời Truân là một thời, không phải một trạng thái vĩnh viễn.

Mông: người khởi sự trước hết là người học

Mông là núi (Cấn) trên, nước (Khảm) dưới. Đại Tượng: "Sơn hạ xuất tuyền, Mông; quân tử dĩ quả hạnh dục đức", dưới núi có suối chảy ra là Mông; người quân tử nhân đó làm việc quả quyết và nuôi đức. Dòng suối mới ra khỏi chân núi chưa biết sẽ chảy về đâu, nhưng nó không ngừng chảy.

Lời quẻ đặt rõ ai phải đi tìm ai: "Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã", không phải ta đi tìm trẻ non dại, mà trẻ non dại tìm ta. Người cần học phải là người chủ động. Câu tiếp theo nói về cách hỏi: "Sơ phệ cốc, tái tam độc, độc tắc bất cốc", hỏi lần đầu thì bảo cho, hỏi đi hỏi lại thì là nhờn, nhờn thì không bảo nữa. Câu này vốn nói về việc bói, và được dùng làm luật "không gieo lại quẻ" mà bài gieo lại quẻ bàn riêng. Với người khởi sự, nó còn một nghĩa thực tế: đi hỏi người có kinh nghiệm thì hỏi một lần cho nghiêm, rồi làm; hỏi hết người này đến người khác chỉ để tìm câu trả lời mình muốn nghe là "độc".

Hai hào của Mông đáng để ý:

• Lục tứ: "Khốn mông, lận", kẹt trong non dại, đáng tiếc. Tiểu Tượng: "Độc viễn thật dã", chỉ riêng mình ở xa cái thực. Lục tứ là hào âm bị kẹp giữa các hào âm, không gần hào dương nào để học. Người khởi sự không có ai từng trải bên cạnh là ở đúng chỗ này.
• Thượng cửu: "Kích mông, bất lợi vi khấu, lợi ngự khấu", đánh vào sự non dại; không lợi làm kẻ cướp, lợi chống kẻ cướp. Sửa cái sai cần dứt khoát, nhưng để giữ, không để phá. Đây cũng là lời dặn cho người đã lớn trong nghề khi dạy người mới.

Thăng: lên dần như cây mọc trong đất

Thăng là đất (Khôn) trên, gió, cây (Tốn) dưới. Đại Tượng: "Địa trung sinh mộc, Thăng; quân tử dĩ thuận đức, tích tiểu dĩ cao đại", trong đất mọc cây là Thăng; người quân tử nhân đó thuận đức, tích cái nhỏ mà thành cao lớn.

Thăng khác Tấn ở chỗ nó lên từ dưới đất: cây không nhảy lên, cây lớn từng chút qua từng mùa. Thoán truyện nói "nhu dĩ thời thăng", mềm mà lên theo thời. Lời quẻ: "Thăng, nguyên hanh, dụng kiến đại nhân, vật tuất, nam chinh cát", rất thông, nên gặp bậc đại nhân, đừng lo, đi về phương nam thì tốt.

Tự Quái đặt Thăng ngay sau Tụy (tụ họp) và giải: "Tụ nhi thượng giả vị chi Thăng", tụ lại rồi đi lên thì gọi là Thăng. Lên được là nhờ đã gom đủ người, đủ sức ở dưới.

Sáu hào của Thăng hầu như không có hào xấu, và mỗi hào nói một cách lên:

Hào lục tứ có một chi tiết lịch sử đẹp: núi Kỳ là đất khởi nghiệp của nhà Chu. Theo sử truyền, tổ tiên nhà Chu dời dân về chân núi Kỳ, dựng nghiệp từ đó qua mấy đời rồi mới lập được nước. Quẻ của sự lên dần nhắc đúng nơi một triều đại đã lên dần.

Hào cửu nhị cũng đáng nhớ với người ít vốn: "thược" là một lễ tế theo mùa, lễ vật đạm bạc. Lòng thành thì lễ mọn vẫn đủ. Còn hào trên cùng là lời cảnh báo quen thuộc của Dịch: lên mãi mà không biết dừng là "minh thăng", lên trong mờ tối. Mô thức hào trên cùng của quẻ thịnh hay chớm suy được bàn ở bài những quẻ được coi là tốt nhất.

Tấn: tiến ra chỗ sáng và hào đầu bị đẩy lùi

Tấn là lửa (Ly) trên, đất (Khôn) dưới: mặt trời ló lên khỏi mặt đất. Đại Tượng: "Minh xuất địa thượng, Tấn; quân tử dĩ tự chiêu minh đức", ánh sáng ra trên mặt đất là Tấn; người quân tử nhân đó tự làm sáng đức của mình.

Lời quẻ là một cảnh được trọng dụng: "Tấn, Khang Hầu dụng tích mã phồn thứ, trú nhật tam tiếp", Khang Hầu được ban ngựa nhiều, một ngày được tiếp ba lần. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng Khang Hầu là Khang Thúc, em của Chu Vũ Vương, người được phong đất nước Vệ.

Nhưng cái đáng học nhất của Tấn lại nằm ở những hào chưa sáng:

• Sơ lục: "Tấn như tồi như, trinh cát; võng phu, dụ vô cữu", tiến lên mà bị đẩy lùi, giữ chính thì tốt; người ta chưa tin, cứ rộng lòng thì không lỗi. Đây là tả đúng lúc một việc mới ra mắt: chưa ai tin, bị gạt đi. Lời hào không bảo tranh cãi, chỉ bảo "dụ", rộng rãi, thong thả.
• Lục nhị: "Tấn như sầu như, trinh cát", tiến mà lo buồn, giữ chính thì tốt, rồi sẽ nhận phúc lớn từ "vương mẫu", tức bà nội, người bề trên trong nhà. Lo mà không bỏ đường chính thì có người nâng đỡ.
• Lục tam: "Chúng duẫn, hối vong", mọi người tin theo, hết ăn năn. Phải qua hai hào bị nghi, bị lo, đến hào ba mới được tin.
• Cửu tứ: "Tấn như thạc thử, trinh lệ", tiến như con chuột lớn, giữ mãi thì nguy. Một số nhà chú giải nối hình ảnh này với con chuột "năm tài mà vẫn cùng" mà Tuân Tử nhắc tới: biết nhiều nghề mà nghề nào cũng không đến nơi. Người tiến nhanh bằng cách ôm mọi thứ là ở hào này.
• Lục ngũ: "Hối vong, thất đắc vật tuất, vãng cát vô bất lợi", hết ăn năn; mất hay được đừng lo, cứ đi thì tốt, không gì không lợi. Ở ngôi cao nhất của quẻ tiến, lời hào lại dặn đừng bận lòng chuyện được mất từng lần.

Tự Quái giải quẻ đứng sau Tấn bằng một câu nên dán trên bàn làm việc: "Tiến tất hữu sở thương, cố thụ chi dĩ Minh Di", tiến thì ắt có chỗ bị thương, nên tiếp bằng Minh Di. Minh Di là mặt trời lặn vào đất, quẻ đứng cặp với Tấn. Ánh sáng lên rồi sẽ có lúc bị che; người tiến biết điều ấy từ trước thì không hoảng khi nó đến.

Sách cổ nói gì

Có trời đất rồi muôn vật mới sinh ra. Đầy giữa trời đất chỉ có muôn vật, nên tiếp bằng Truân. Truân là đầy; Truân là lúc vật mới sinh. Vật sinh ra ắt non dại, nên tiếp bằng Mông. — Chu Dịch, Tự Quái truyện

Bình: Tự Quái cho chữ "Truân" hai nghĩa cùng lúc, "đầy" và "mới sinh". Buổi đầu của một việc vừa chật ních khả năng vừa chưa có hình. Cái khó của thời Truân không phải do thiếu, mà do quá nhiều thứ chưa được sắp xếp; vì thế Đại Tượng mới bảo "kinh luân".

Con chuột ngô thử có năm tài mà vẫn cùng. — Tuân Tử, thiên Khuyến Học

Bình: Tuân Tử đặt câu này cạnh con rắn không chân mà bay được, để nói rằng chuyên một việc thì thành, tản ra nhiều việc thì cùng. Nối nó với hào cửu tứ quẻ Tấn là lối đọc của các nhà chú giải, không phải lời của Kinh, nhưng nó giúp hiểu vì sao con chuột lại là hình ảnh của cái tiến nguy hiểm.

Đọc cho đúng mức

Quẻ không thay được hiểu biết về nghề. Đọc Truân để biết nên tìm người giúp là một chuyện; biết tìm ai, thoả thuận thế nào, chia phần ra sao là chuyện của kinh nghiệm thật, của luật sư, của người làm tài chính. Bốn quẻ này là cái khung để suy nghĩ chậm lại, không phải kế hoạch làm ăn.

Không quẻ nào báo trước thành bại. Gieo được Thăng không có nghĩa việc sẽ lên; gieo được Truân không có nghĩa việc sẽ khó mãi. Lời quẻ nói về tình thế hiện tại và cách xử sự hợp với tình thế ấy.

Về các lối giải khác. Chữ "kiến hầu" có người đọc theo nghĩa hẹp là việc phong tước thời Chu, không nên suy rộng; bài này theo lối nghĩa lý, coi đó là hình ảnh của việc dựng người giữ từng phần. Thân thế Khang Hầu là giả thuyết của giới nghiên cứu hiện đại, các nhà chú giải cũ hiểu "khang hầu" là "người hầu tước yên ổn" chứ không phải tên riêng.

Việc nên làm

• Trước khi mở rộng, liệt kê ba mảng việc mà mình đang tự ôm, và nghĩ xem ai có thể đứng ra giữ một mảng. Đó là "kiến hầu".
• Tìm ít nhất một người thông thạo nghề đi cùng trước khi bước vào một thị trường mới, để không "đuổi hươu không có người dẫn".
• Đi hỏi người có kinh nghiệm thì chuẩn bị câu hỏi cho kỹ, hỏi một lần cho nghiêm, rồi làm.
• Đặt nhịp lên theo kiểu Thăng: từng bậc nhỏ đo được, thay vì một bước nhảy lớn.
• Khi việc vừa ra mắt mà chưa ai tin, giữ thái độ của Tấn sơ lục: rộng rãi, giữ chính, không tranh cãi để được tin.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Truân: lời quẻ, Thoán truyện, Đại Tượng, hào sơ cửu (cùng Tiểu Tượng), lục tam, cửu ngũ, thượng lục (cùng Tiểu Tượng).
• Chu Dịch, quẻ Mông: lời quẻ, Đại Tượng, hào lục tứ (cùng Tiểu Tượng), thượng cửu.
• Chu Dịch, quẻ Thăng: lời quẻ, Thoán truyện, Đại Tượng, sáu lời hào.
• Chu Dịch, quẻ Tấn: lời quẻ, Đại Tượng, các hào sơ lục đến lục ngũ.
• Tự Quái truyện: đoạn mở Truân, Mông; câu về Thăng, Tấn, Minh Di (trích nguyên văn).
• Tuân Tử, thiên Khuyến Học: câu "ngô thử ngũ kỹ nhi cùng".