Thái và Bĩ: "bĩ cực thái lai" đọc từ đúng hai quẻ trong Kinh Dịch

"Bĩ cực thái lai" nghĩa là bế tắc đến tột cùng thì thông suốt trở lại. Bốn chữ này không có nguyên văn trong Kinh Dịch; nó là thành ngữ đời sau ghép từ tên hai quẻ Bĩ (12) và Thái (11), dựa trên hào trên cùng của Bĩ: "Khuynh Bĩ, tiên Bĩ hậu hỷ", lật đổ bế tắc, trước tắc sau mừng, và lời Tiểu Tượng "Bĩ chung tắc khuynh".

Hiểu thành ngữ này cho đúng phải trả lời một câu mà ai mới học Dịch cũng thắc mắc: vì sao đất ở trên, trời ở dưới lại là thông, còn trời ở trên, đất ở dưới, đúng như mắt ta thấy, lại là bế tắc.

Vì sao đất trên trời dưới lại là thông

Thái là quẻ Địa Thiên Thái: Khôn (đất) ở trên, Càn (trời) ở dưới. Bĩ là quẻ Thiên Địa Bĩ: Càn ở trên, Khôn ở dưới. Nếu đọc như một bức tranh thì Bĩ mới là "đúng chỗ". Nhưng Dịch không đọc quẻ như tranh tĩnh; nó đọc khí đang đi về đâu.

Khí trời, tính dương, đi lên. Khí đất, tính âm, đi xuống. Đặt trời dưới đất trên thì khí trời bốc lên gặp khí đất lắng xuống, hai bên giao nhau ở giữa. Đặt trời trên đất dưới thì khí trời càng bốc càng xa, khí đất càng lắng càng sâu, hai bên rời nhau mãi.

Thoán truyện nói điều ấy bằng hai câu đối xứng gần như từng chữ:

Dòng thứ hai là chỗ Thoán truyện chuyển từ trời đất sang người: trên dưới giao nhau thì chí hướng chung một; trên dưới không giao thì "thiên hạ vô bang", thiên hạ như không còn nước. Người cầm quyền và dân, chủ và thợ, cha mẹ và con cái: Bĩ không phải thời thiếu của, mà là thời hai tầng không nói chuyện với nhau.

Dòng thứ ba là cách đọc của người xưa về quẻ trong (hạ quái) và quẻ ngoài (thượng quái). Thái có cái mạnh ở trong, cái thuận ở ngoài: lõi vững mà dáng mềm. Bĩ ngược lại: lõi mềm, vỏ cứng. Ai từng thấy một tổ chức bề ngoài cứng rắn mà bên trong rệu rã đều hiểu Bĩ.

Cùng một hình ảnh mở đầu, khác một động từ

Hào đầu của hai quẻ dùng đúng một hình ảnh, chỉ khác chữ cuối:

Cỏ tranh rễ liền nhau, nhổ một cây kéo theo cả đám. Ở thời Thái, người tốt kéo nhau ra làm việc là đúng ("chinh", đi). Ở thời Bĩ, cũng là một bầy người cùng chí, nhưng việc đúng là giữ ("trinh"), không phải ra. Tiểu Tượng hào sơ quẻ Bĩ giải: "chí tại quân dã", chí vẫn ở nơi vua, tức lòng vẫn hướng về việc chung, chỉ là chưa phải lúc ra.

Đây là chi tiết người soạn lời hào cố ý để lại: cùng một nhóm người, cùng một tấm lòng, thời khác thì việc làm khác. Không có cách xử nào đúng cho mọi thời.

Đọc sáu hào Thái: giữ thông là việc khó

Phần lớn người đọc dừng ở lời quẻ Thái, "tiểu vãng đại lai, cát hanh", cái nhỏ đi cái lớn đến. Sáu hào thì cho thấy thời thông cần được giữ thế nào:

• Cửu nhị: "Bao hoang, dụng bằng hà, bất hà di, bằng vong, đắc thượng vu trung hành", bao dung cả chỗ hoang, dám lội qua sông, không bỏ sót người ở xa, không kết bè phái, thì hợp với đạo trung. Bốn điều kiện cho người giữ thời Thái: rộng lượng, can đảm, nhớ người xa, không bè nhóm.
• Cửu tam: "Vô bình bất bí, vô vãng bất phục", không có chỗ bằng nào mà không có dốc, không có cái đi nào mà không trở lại. Câu này bài những quẻ được coi là tốt nhất đã bàn kỹ.
• Lục tứ: "Phiên phiên, bất phú dĩ kỳ lân, bất giới dĩ phu", nhẹ nhàng bay xuống, không cậy giàu mà vẫn cùng láng giềng, không cần răn mà tin nhau. Ba hào âm ở trên tự hạ xuống với ba hào dương: chính là cái "giao".
• Lục ngũ: "Đế Ất quy muội, dĩ chỉ nguyên cát", vua Đế Ất gả em gái, nhờ đó được phúc, rất tốt. Người ở ngôi cao hạ mình kết thân với người dưới.
• Thượng lục: "Thành phục vu hoàng", tường thành đổ xuống hào. Thời Thái hết.

Có một chi tiết tượng số đáng biết: quẻ hỗ của Thái (lấy hào 2 đến 5) tính ra là Lôi Trạch Quy Muội, tức đúng quẻ "em gái về nhà chồng" mà hào lục ngũ nhắc tới. Các nhà tượng số đời Hán coi đây là bằng chứng lời hào được soạn từ hình quẻ; các nhà nghĩa lý không đi theo lối giải này, nhưng sự trùng hợp thì có thật.

Đọc sáu hào Bĩ: lật đổ bế tắc là việc của ai

Lời hào Bĩ cũng đi từ dưới lên như một câu chuyện:

Hai điều rút ra. Thứ nhất, ba hào dưới là chỗ của kẻ thuận theo bế tắc: chiều lòng người trên (bao thừa), rồi đến chỗ ôm nỗi hổ thẹn (bao tu). Lục nhị có câu đáng nhớ: kẻ nhỏ được lợi nhờ chiều lòng, còn người lớn thì "bĩ", chấp nhận bị tắc mà không chiều, và chính nhờ thế mà "hanh". Thời Bĩ, thông hay không nằm ở chỗ mình có chịu đổi lòng để lấy cái lợi trước mắt hay không.

Thứ hai, ba hào trên là quá trình chuyển, đi qua ba bước: cửu tứ là có mệnh, có thời cơ, kéo bạn bè cùng lên; cửu ngũ là "hưu Bĩ", làm cho bế tắc ngừng lại, nhưng ngay trong lúc thắng vẫn nhắc "sắp mất rồi"; thượng cửu mới là "khuynh Bĩ", lật hẳn. "Bĩ cực thái lai" vì vậy không phải chờ cho bế tắc tự hết. Trong lời hào, bế tắc được dừng lại và lật đổ bởi người ở hào bốn, năm, sáu, tức người có vị trí và chịu ra tay.

Tiểu Tượng hào thượng cửu: "Bĩ chung tắc khuynh, hà khả trường dã", bế tắc đến cuối thì đổ, sao mà lâu được. Đây là câu gần nhất với "bĩ cực thái lai" có trong Kinh. Chữ "cực" của thành ngữ tương ứng với chữ "chung" ở đây.

Một cặp hiếm: vừa lật ngược vừa đổi hết hào

Trong thứ tự Văn Vương, 64 quẻ đi thành 32 cặp, phần lớn là hai quẻ lật ngược của nhau. Thái và Bĩ thuộc nhóm rất nhỏ mà lật ngược cũng chính là đổi hết hào: tính bằng máy trên cả 64 quẻ, chỉ có bốn cặp như vậy là Thái – Bĩ, Tùy – Cổ, Tiệm – Quy Muội, Ký Tế – Vị Tế.

Điều đó nghĩa là Thái và Bĩ đối nhau theo mọi cách có thể: đảo trên dưới, xoay ngược, đổi âm dương đều ra quẻ kia. Tạp Quái truyện tóm lại: "Bĩ Thái, phản kỳ loại dã", Bĩ và Thái là trái loại nhau. Và quẻ hỗ của Bĩ là Tiệm, của Thái là Quy Muội, cũng là một cặp trong nhóm bốn ấy.

Trong vòng mười hai quẻ Tiêu Tức, Thái là quẻ tháng Giêng (ba dương đã lên, "tam dương khai thái"), Bĩ là quẻ tháng Bảy (ba âm đã lên). Hai quẻ cách nhau đúng sáu tháng, như hai điểm đối xứng trên một vòng tròn. Một năm có cả Thái lẫn Bĩ, không năm nào chỉ có một.

Thứ tự trong Kinh: sau Bĩ là gì

Tự Quái truyện giải: "Thái giả, thông dã. Vật bất khả dĩ chung thông, cố thụ chi dĩ Bĩ", Thái là thông; vật không thể thông mãi, nên tiếp bằng Bĩ. Rồi: "Vật bất khả dĩ chung Bĩ, cố thụ chi dĩ Đồng Nhân", vật không thể bế tắc mãi, nên tiếp bằng Đồng Nhân.

Chú ý quẻ đến sau Bĩ không phải Thái (Thái đã đứng trước), mà là Đồng Nhân, cùng người ở chốn đồng nội. Theo Tự Quái, lối ra khỏi bế tắc không phải trời đất tự đổi chỗ, mà là người với người tìm lại nhau. Đó là cách đọc "bĩ cực thái lai" sát với Kinh hơn cả.

Sách cổ nói gì

Trời đất giao nhau là Thái; bậc vua nhân đó cắt đặt cho thành đạo trời đất, giúp đỡ cái thích nghi của trời đất, để nâng đỡ dân. — Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Thái

Bình: chủ ngữ là "hậu", bậc vua, không phải quân tử. Thời thông là thời người cầm quyền phải làm việc nhiều nhất, không phải lúc nghỉ tay.

Trời đất không giao là Bĩ; người quân tử thu đức lại để tránh nạn, không thể lấy bổng lộc làm vinh. — Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Bĩ

Bình: ở thời Bĩ, chủ ngữ đổi thành "quân tử", người không có quyền. Việc của họ là không để mình bị mua bằng bổng lộc của một thời bế tắc. Đặt hai câu cạnh nhau, ta thấy Dịch chia việc rất rõ: thời thông, người trên gánh; thời tắc, người ngay giữ mình.

Bế tắc đến cuối thì đổ, sao mà lâu được. — Chu Dịch, Tiểu Tượng hào thượng cửu quẻ Bĩ

Chu Hy trong Chu Dịch Bản Nghĩa có ý, đại ý: hào thượng cửu lấy chất dương cương ở cuối thời Bĩ nên lật được Bĩ; trước còn là Bĩ, sau mới mừng. Chữ "tiên" và "hậu" cho thấy có một quãng thời gian, không phải đổi ngay trong chớp mắt.

Đọc cho đúng mức

"Bĩ cực thái lai" không có trong Kinh. Đây là thành ngữ ghép đời sau, phổ biến trong văn chương Trung Hoa và Việt Nam. Gốc của nó là hào thượng cửu quẻ Bĩ và Tự Quái, như bài đã trình bày; đừng ghi nó là "lời Kinh Dịch".

Thành ngữ dễ bị hiểu thành "cứ chờ, rồi sẽ hết". Lời hào nói khác: bế tắc được dừng lại ở hào năm và lật ở hào sáu, bởi người có vị trí và chịu làm. Chờ không phải là lời khuyên của quẻ Bĩ; giữ mình ở hào dưới và ra tay đúng lúc ở hào trên mới là.

Hai lối giải về khí. Lối giải "khí trời lên, khí đất xuống" là của Thoán truyện và các nhà chú giải về sau. Phái tượng số còn đọc Thái là ba dương đang lớn từ dưới lên (quẻ tiêu tức tháng Giêng); phái nghĩa lý như Trình Di nhấn vào quan hệ trên dưới trong xã hội. Hai lối không chọi nhau, chỉ khác chỗ nhấn.

Gieo ra Thái không có nghĩa việc sẽ thông, gieo ra Bĩ không có nghĩa việc hỏng. Xem hào động: Thái thượng lục là lúc thông đã hết; Bĩ thượng cửu là lúc tắc đã hết.

Việc nên làm

• Khi việc đang thông: đọc lại bốn điều kiện ở hào cửu nhị quẻ Thái (rộng lượng, can đảm, nhớ người xa, không bè nhóm) và tự kiểm mình thiếu điều nào.
• Khi việc đang tắc: tự hỏi mình đang ở hào dưới (giữ, không chiều lòng để lấy lợi) hay ở hào trên (có vị trí, có thời cơ để dừng và lật).
• Tìm chỗ "trên dưới không nói chuyện": trong nhà, trong nhóm, trong công ty. Phần lớn thời Bĩ bắt đầu từ đó.
• Theo gợi ý của Tự Quái, lối ra thường là Đồng Nhân: tìm lại người cùng chí trước khi tìm cách đổi hoàn cảnh.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Thái và quẻ Bĩ: lời quẻ, sáu lời hào, Thoán truyện, Đại Tượng, Tiểu Tượng hào sơ và hào thượng quẻ Bĩ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Tự Quái truyện: các câu về Thái, Bĩ, Đồng Nhân (trích nguyên văn); Tạp Quái truyện: "Bĩ Thái, phản kỳ loại dã" (trích nguyên văn).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời chú hào thượng cửu quẻ Bĩ (dẫn đại ý).
• Vương Bật chú, Khổng Dĩnh Đạt sớ, Chu Dịch Chính Nghĩa (tham khảo cách đọc nội ngoại quái).
• Quẻ hỗ và các cặp vừa lật vừa đổi hào tính bằng công cụ Kinh Dịch của aihuyenhoc.com trên đủ 64 quẻ.