Thành ngữ tiếng Việt gốc Kinh Dịch: cách cố đỉnh tân, tự cường bất tức, cùng tắc biến…

Nhiều thành ngữ và từ Hán Việt quen thuộc có gốc trong Kinh Dịch: "tự cường bất tức" ở Đại Tượng quẻ Càn, "cùng tắc biến, biến tắc thông" ở Hệ Từ hạ, "cách cố đỉnh tân" ghép từ Tạp Quái "Cách, khứ cố dã; Đỉnh, thủ tân dã". Cả những từ thường ngày như "cách mạng", "văn minh", "nhân văn" cũng xuất hiện lần đầu trong sách này.

Bài gom 15 câu đang dùng, ghi đúng quẻ và câu gốc, rồi chỉ ra ba câu hay bị gán nhầm cho Kinh Dịch. Chỗ nào thành ngữ đã đổi nghĩa so với gốc, bài nói rõ.

Bảng 15 thành ngữ và câu gốc

Vài dòng cần nói thêm, vì nghĩa hôm nay đã trôi khỏi gốc.

Quần long vô thủ: từ "tốt" thành "hỗn loạn"

Đây là ví dụ rõ nhất về một thành ngữ đổi nghĩa hẳn. Tiếng Việt và tiếng Trung hiện đại dùng "quần long vô thủ" để chê một nhóm không có người cầm đầu, như rắn mất đầu. Nhưng trong Kinh, câu này là lời của Dụng Cửu, dòng thứ bảy của quẻ Càn dành cho trường hợp cả sáu hào dương đều động, và lời phán là "cát", tốt.

Vì sao bầy rồng không đầu lại tốt? Tiểu Tượng giải: "Thiên đức bất khả vi thủ dã", đức của trời không thể làm kẻ đứng đầu. Sáu hào dương đều mạnh như nhau, không con rồng nào giành lên trước, mỗi con một chỗ; cái mạnh tự kiềm chế được thì mới bền. Ý này khớp với hào thượng cửu "kháng long hữu hối" ngay trước nó: rồng giành lên cao nhất thì ăn năn, bầy rồng không ai giành thì tốt. Chuyện Dụng Cửu, Dụng Lục được bàn riêng ở bài Dụng Cửu, Dụng Lục.

Cách cố đỉnh tân và chữ "cách mạng"

Bốn chữ "cách cố đỉnh tân" không có liền nhau trong Kinh; đời sau ghép từ Tạp Quái truyện: "Cách, khứ cố dã; Đỉnh, thủ tân dã". Hai quẻ Cách (49) và Đỉnh (50) đứng cặp trong thứ tự Văn Vương: một quẻ bỏ cái cũ, một quẻ dựng cái mới. Cái vạc (đỉnh) nấu chín đồ sống, như phép tắc mới biến cái thô thành cái dùng được.

Từ "cách mạng" (革命) cũng ra từ quẻ Cách. Thoán truyện viết: "Thang Võ cách mệnh, thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân", vua Thang, vua Võ đổi mệnh trời, thuận theo trời mà ứng với người. Nghĩa gốc của "cách mệnh" là đổi cái mệnh mà triều cũ đã mất. Thành ngữ "thuận thiên ứng nhân" cũng ra từ câu này. Lời hào thượng lục quẻ Cách còn có hình ảnh "quân tử báo biến, tiểu nhân cách diện": người quân tử đổi như con báo thay lông, đẹp và rõ; kẻ tiểu nhân chỉ đổi bộ mặt.

"Văn minh", "nhân văn", "tùy thời": từ thường ngày có tuổi hơn hai nghìn năm

Một số từ Hán Việt hằng ngày xuất hiện trong phần Truyện của Kinh Dịch:

• Văn minh: Văn Ngôn quẻ Càn, bàn hào cửu nhị "hiện long tại điền", viết "thiên hạ văn minh", thiên hạ sáng sủa có văn vẻ. Chữ "văn minh" còn lặp lại nhiều lần ở các quẻ có Ly (sáng) như Đồng Nhân, Đại Hữu, Minh Di.
• Nhân văn: Thoán truyện quẻ Bí: "quan hồ thiên văn dĩ sát thời biến, quan hồ nhân văn dĩ hóa thành thiên hạ", xem vẻ của trời để biết thời đổi, xem vẻ của người để giáo hoá thành thiên hạ. Từ "văn hóa" về sau ghép từ chính hai chữ "văn" và "hóa" trong câu này.
• Tùy thời: Thoán truyện quẻ Tùy: "Tùy thời chi nghĩa đại hĩ tai", nghĩa của việc theo thời lớn thay.
• Hanh thông, cát hung: hai cặp chữ phán đoán gốc của lời quẻ, lời hào; xem bài cát hung hối lận.
• Cửu ngũ chí tôn: cách gọi ngôi vua lấy từ hào cửu ngũ, hào dương ở vị trí thứ năm, ngôi chủ của quẻ. Bốn chữ này là lối nói đời sau, nhưng gốc của nó là cách đọc hào vị.

Vài thành ngữ đã đổi sắc thái

"Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu" hôm nay hay được dùng để nói người cùng chí hướng tìm đến nhau. Gốc trong Văn Ngôn quẻ Càn rộng hơn, đi liền một chuỗi hình ảnh tự nhiên: "nước chảy chỗ ẩm, lửa bén chỗ khô, mây theo rồng, gió theo hổ", rồi kết bằng "thánh nhân tác nhi vạn vật đổ", bậc thánh xuất hiện thì muôn vật đều thấy. Câu này giải hào cửu ngũ "phi long tại thiên": khi người xứng đáng ở đúng chỗ, mọi thứ cùng loại tự quy về.

"Phương dĩ loại tụ, vật dĩ quần phân" gần với "ngưu tầm ngưu, mã tầm mã", nhưng trong Hệ Từ nó nằm ở đoạn mở đầu nói về cát hung: cùng loại tụ lại, khác loại chia ra, cát hung từ đó mà sinh. Đây là câu về cách sự vật tự sắp xếp, không phải lời chê ai.

"Tích thiện chi gia tất hữu dư khánh" hay được treo trong nhà như lời chúc. Văn Ngôn đặt câu này để giải hào sơ lục quẻ Khôn, "giẫm sương biết băng cứng sắp đến": điều lành, điều dữ đều tích từ việc nhỏ, như sương tích thành băng. Câu tiếp theo trong Văn Ngôn còn rõ hơn: con giết cha, tôi giết vua không phải chuyện một sớm một chiều, mà do tích dần từ lâu, chỉ vì không sớm nhận ra. Thành ngữ này là lời dặn về sự tích luỹ, không phải lời hứa phúc.

Ba câu hay bị gán nhầm cho Kinh Dịch

Không câu nào ở cột đầu là sai ý Dịch; chúng chỉ không phải lời Dịch. Khi trích trong bài viết, bài phát biểu, nên ghi đúng nguồn: gán nhầm một câu cho Kinh Dịch là lỗi dễ bị người đọc kỹ bắt được.

Sách cổ nói gì

Dịch đến chỗ cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu bền. Vì thế được trời giúp, tốt, không gì không lợi. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện hạ

Bình: người ta hay dừng ở "biến tắc thông", nhưng vế thứ ba "thông tắc cửu" mới là đích: biến không phải để biến mãi, mà để tìm lại cái lâu bền. Câu này nằm trong đoạn kể các vua đời trước đổi cách sống của dân (làm lưới, làm cày, làm chợ), nên "biến" ở đây là cải tiến có mục đích.

Chữ không nói hết lời, lời không nói hết ý. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng

Bình: câu tiếp theo trong Hệ Từ là "thánh nhân lập tượng dĩ tận ý", bậc thánh dựng tượng để nói hết ý. Đây là lý do Dịch dùng quẻ, dùng hình ảnh thay vì định nghĩa; cũng là lý do thành ngữ gốc Dịch hay đổi nghĩa khi bị tách khỏi hình ảnh gốc.

Đọc cho đúng mức

Thành ngữ ghép không phải lời Kinh. "Cách cố đỉnh tân", "bĩ cực thái lai", "cửu ngũ chí tôn" là lối nói đời sau dựa trên Dịch. Ghi "theo Kinh Dịch" thì được, ghi "Kinh Dịch viết" thì sai.

Phần lớn câu nổi tiếng nằm ở Truyện, không ở Kinh. Văn Ngôn, Hệ Từ, Thoán truyện, Đại Tượng thuộc Thập Dực, theo truyền thống gán cho Khổng Tử, giới nghiên cứu nay phần nhiều cho là hình thành qua thời Chiến Quốc đến đầu Hán. Lời quẻ, lời hào (phần Kinh) ít câu thành ngữ hơn, vì chúng ngắn và nhiều hình ảnh cổ. Phân biệt các tầng chữ xem ở bài Thoán từ, hào từ.

Nghĩa đổi theo thời là chuyện bình thường của ngôn ngữ. "Quần long vô thủ" đổi sắc thái không làm cách dùng hôm nay thành sai; chỉ nên biết gốc để khi trích Dịch thì không đặt câu vào miệng người xưa với nghĩa họ không có.

Việc nên làm

• Khi muốn trích một câu "theo Kinh Dịch", tra lại xem nó ở quẻ nào, phần nào (lời quẻ, lời hào, hay Truyện).
• Đọc trọn câu gốc thay vì chỉ bốn chữ: "tích thiện" đi với "lý sương kiên băng", "biến tắc thông" đi với "thông tắc cửu".
• Dùng bảng gán nhầm ở trên để soát các bài viết, câu đối, lời chúc mình định dùng.
• Muốn đọc các quẻ chứa những câu này trong toàn cảnh, bắt đầu từ bảng 64 quẻ.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Càn, Khôn; lời hào Càn (thượng cửu, Dụng Cửu), Khôn (sơ lục), Khiêm (sơ lục), Cách (thượng lục) (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Văn Ngôn quẻ Càn ("đồng thanh tương ứng", "thiên hạ văn minh") và quẻ Khôn ("tích thiện chi gia") (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng và hạ: các câu dẫn trong bảng (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Cách, Bí, Tùy, Khiêm; Tiểu Tượng Dụng Cửu; Tạp Quái truyện (trích nguyên văn).
• Thượng Thư, Đại Vũ Mô; Xuân Thu Tả Truyện, Tương công năm thứ mười một (trích nguyên văn hai câu bị gán nhầm).