Thượng Kinh 30 quẻ, Hạ Kinh 34 quẻ: vì sao Kinh Dịch chia như vậy

Kinh Dịch chia 64 quẻ làm hai: Thượng Kinh 30 quẻ, từ Càn đến Ly; Hạ Kinh 34 quẻ, từ Hàm đến Vị Tế. Số quẻ lệch nhau, nhưng gộp mỗi cặp quẻ lật ngược thành một hình thì mỗi phần đều có đúng 18 hình. Thượng Kinh mở bằng trời đất, Hạ Kinh mở bằng vợ chồng.

Câu hỏi "vì sao 30 và 34" đã được bàn từ đời Hán. Bài này đi qua ba lối trả lời, từ lối triết lý đến lối đếm hình, và chỉ ra một sự cân xứng ở phần cuối hai Kinh mà người đọc lướt thường không thấy.

Kinh chia hai từ bao giờ

Hán Thư, Nghệ Văn Chí ghi sách Dịch gồm "Dịch kinh thập nhị thiên", mười hai thiên: hai thiên kinh (thượng, hạ) cộng mười thiên Truyện. Nghĩa là từ đời Hán, khi Kinh Dịch được chép thành bản chính thức của Nho gia, phần kinh văn đã chia đôi. Tự Quái truyện cũng chia đôi: lời giải thứ tự quẻ có hai đoạn mở, một cho quẻ Càn, một cho quẻ Hàm.

Không phải bản Dịch nào thời cổ cũng xếp như vậy. Bản Chu Dịch chép trên lụa ở Mã Vương Đôi, chôn năm 168 trước Công nguyên, xếp 64 quẻ theo một thứ tự khác hẳn, nhóm theo quẻ đơn ở trên. Thứ tự Văn Vương và cách chia Thượng, Hạ Kinh là của dòng bản đã được truyền thành bản chuẩn, không phải là cách duy nhất người xưa từng xếp quẻ. Biết vậy để không coi con số 30 và 34 là một bí mật từ trời.

Lối giải thứ nhất: Thượng Kinh nói đạo trời, Hạ Kinh nói việc người

Lối giải lâu đời nhất dựa vào hai quẻ mở đầu. Thượng Kinh mở bằng Càn, Khôn: trời và đất. Hạ Kinh mở bằng Hàm, Hằng: trai gái cảm nhau và đạo vợ chồng bền lâu. Từ đó các nhà Nho đời Hán, đời Đường nói: Thượng Kinh là đạo trời, Hạ Kinh là việc người.

Đọc lướt các quẻ thì lối giải này có vẻ đứng được:

Nhưng xem kỹ thì Thượng Kinh cũng đầy việc người: Tụng là kiện tụng, Sư là quân đội, Tùy là theo người, Cổ là sửa việc hỏng của cha. Còn Hạ Kinh có Chấn là sấm, Cấn là núi, Tốn là gió, Đoài là đầm, toàn tượng tự nhiên. Khổng Dĩnh Đạt đời Đường, khi làm Chu Dịch Chính Nghĩa, đã nêu đúng chỗ yếu này, đại ý: các nhà Nho trước đều cho Thượng Kinh rõ đạo trời, Hạ Kinh rõ việc người, nhưng đối chiếu với Tự Quái thì lẽ không phải như vậy.

Cách đọc đúng mức hơn: hai Kinh khác nhau ở điểm xuất phát, không ở đề tài. Thượng Kinh lấy trời đất làm gốc rồi đi ra mọi việc; Hạ Kinh lấy vợ chồng làm gốc rồi đi ra mọi việc.

Lối giải thứ hai: đếm theo hình quẻ, hai bên đều 18

Lối giải thứ hai không bàn ý nghĩa, mà đếm. Như bài bảng 64 quẻ đã chỉ, thứ tự Văn Vương đi thành 32 cặp theo luật mà Khổng Dĩnh Đạt tóm là "nhị nhị tương ngẫu, phi phúc tức biến": hai quẻ một đôi, không lật ngược thì đổi hết hào.

Nhìn theo hình vạch, một cặp lật ngược thật ra chỉ là một hình nhìn từ hai phía: Truân xoay 180 độ là Mông. Chỉ có tám quẻ xoay lại vẫn y nguyên, mỗi quẻ là một hình riêng. Đếm lại theo cách ấy:

Bảng trên được kiểm bằng cách mã hoá cả 64 quẻ thành sáu vạch rồi đếm, không theo trí nhớ. Hai phần lệch nhau bốn quẻ, nhưng cân nhau tuyệt đối về số hình. Sáu trong tám quẻ đối xứng dồn về Thượng Kinh, nên Thượng Kinh ít quẻ hơn mà vẫn đủ 18 hình.

Nhận xét này được nhiều nhà Dịch học đời sau nêu ra, đặc biệt những người theo thuyết "thác, tổng" (quẻ đổi hết hào, quẻ lật ngược) đời Minh. Nó cho thấy người xếp thứ tự Văn Vương có thể đã nghĩ theo hình vạch chứ không chỉ theo tên quẻ: chia 36 hình làm hai nửa bằng nhau, rồi mới bày ra thành 30 và 34 quẻ.

Lối giải thứ ba: hai Kinh khép lại giống nhau

Lối này ít được nhắc, nhưng bạn có thể tự kiểm chỉ bằng cách vẽ quẻ. Nhìn bốn quẻ cuối của mỗi Kinh:

Cả hai Kinh đều khép bằng cùng một nhịp: một cặp quẻ đối xứng có dáng Ly, dáng Khảm, rồi đến chính nước và lửa. Khác ở chỗ Thượng Kinh kết bằng Khảm, Ly thuần, nước riêng lửa riêng; Hạ Kinh kết bằng Ký Tế, Vị Tế, nước và lửa giao nhau, lần lượt nước trên lửa dưới rồi lửa trên nước dưới.

Đầu hai Kinh cũng đi cùng chiều ấy. Thượng Kinh mở bằng hai quẻ thuần: Càn sáu vạch dương, Khôn sáu vạch âm. Hạ Kinh mở bằng hai quẻ trộn: Hàm là thiếu nữ trên thiếu nam, Hằng là trưởng nam trên trưởng nữ. Thượng Kinh đi từ thuần đến thuần; Hạ Kinh đi từ giao đến giao. Nói gọn: Thượng Kinh bày các yếu tố, Hạ Kinh cho chúng gặp nhau.

Đây là quan sát trên hình vạch, không phải lời của sách cổ. Nhưng nó khớp với cách Tự Quái mở hai đoạn: đoạn đầu nói trời đất sinh muôn vật, đoạn sau nói muôn vật sinh trai gái, trai gái thành vợ chồng.

Tự Quái: sợi chỉ nối 64 quẻ

Tự Quái truyện là một trong mười thiên Truyện, giải vì sao quẻ này đứng sau quẻ kia. Lối giải của nó là một chuỗi "vì… nên tiếp bằng…". Vài mắt xích tiêu biểu:

• Vật mới sinh thì non dại, nên sau Truân là Mông.
• Vật không thể bế tắc mãi, nên sau Bĩ là Đồng Nhân, cùng người.
• Có lớn thì không thể để đầy, nên sau Đại Hữu là Khiêm.
• Vật không thể mạnh mãi, nên sau Đại Tráng là Tấn; tiến thì ắt có chỗ bị thương, nên sau Tấn là Minh Di.
• Có cái vượt hơn người thì ắt làm xong việc, nên tiếp bằng Ký Tế; vật không thể cùng tận, nên tiếp bằng Vị Tế mà kết thúc.

Có mắt xích rất đẹp, như Đại Hữu sang Khiêm, mà bài những quẻ được coi là tốt nhất đã dùng. Nhưng cũng có mắt xích gượng: Tự Quái nhiều chỗ giải bằng cách chơi chữ trên tên quẻ, như nói "Cổ giả, sự dã", Cổ là việc, để nối sang quẻ sau. Hàn Khang Bá đời Tấn, người chú phần Truyện nối tiếp Vương Bật, đã nói đại ý rằng những điều Tự Quái nói ra không phải chỗ sâu kín của Dịch. Tự Quái là một cách đọc thứ tự, giúp nhớ và gợi suy nghĩ, không phải chìa khoá giải mọi quẻ.

Một đối chứng thú vị là Tạp Quái truyện, thiên Truyện cuối cùng. Tạp Quái cũng bắt đầu bằng "Càn cương, Khôn nhu", Càn cứng Khôn mềm, rồi đi theo từng cặp quẻ, nhưng không theo thứ tự Văn Vương và không chia Thượng, Hạ. Nó kết thúc bằng quẻ Quải: "Quải, quyết dã, cương quyết nhu dã; quân tử đạo trưởng, tiểu nhân đạo ưu dã", Quải là quyết, cái cứng quyết trừ cái mềm; đạo quân tử lớn lên, đạo tiểu nhân đáng lo. Cùng một bộ cặp quẻ, Tự Quái kết bằng "chưa xong", Tạp Quái kết bằng "quyết". Hai thiên Truyện, hai cách nhìn.

Sách cổ nói gì

Có vua tôi rồi mới có trên dưới, có trên dưới rồi lễ nghĩa mới có chỗ đặt vào. — Chu Dịch, Tự Quái truyện, đoạn mở Hạ Kinh

Bình: đoạn mở Hạ Kinh đi từ trời đất, muôn vật, trai gái, vợ chồng, cha con, vua tôi, đến trên dưới và lễ nghĩa. Vợ chồng đứng ở giữa chuỗi, làm cái bản lề nối tự nhiên với xã hội. Đó là lý do Hạ Kinh không mở bằng một quẻ về vua tôi mà mở bằng Hàm, Hằng. Đọc hôm nay, ta không cần giữ trật tự đẳng cấp trong chuỗi ấy, nhưng ý chính vẫn đáng nghĩ: mọi trật tự rộng hơn đều bắt đầu từ cách hai người sống với nhau.

Vật không thể cùng tận, nên tiếp bằng Vị Tế, rồi hết. — Chu Dịch, Tự Quái truyện

Bình: câu cuối của Tự Quái để cả 64 quẻ kết thúc bằng một quẻ "chưa xong". Một cuốn sách về biến đổi không thể kết bằng sự hoàn tất; Ký Tế, đã xong, phải lùi về áp chót. Chữ "chung yên", rồi hết, chỉ là hết sách, không phải hết việc.

Đọc cho đúng mức

Không có lời giải chính thức. Kinh văn không tự nói vì sao chia 30 và 34. Ba lối giải trong bài là ba cách người đời sau tìm ý nghĩa cho một sự sắp xếp có sẵn. Lối "đạo trời, việc người" có từ đời Hán; lối đếm hình và quan sát phần kết là cách đọc trên hình vạch, kiểm được nhưng không có nghĩa người xếp quẻ đã nghĩ đúng như thế.

Thứ tự Văn Vương không phải thứ tự duy nhất. Bản lụa Mã Vương Đôi, thứ tự "tiên thiên" gắn với Thiệu Ung và thứ tự bát cung trong Lục Hào đều xếp khác. Mỗi thứ tự phục vụ một việc; thứ tự bát cung xem ở bài bát cung quái.

Về Tự Quái. Coi Tự Quái là lời của thánh nhân thì dễ ép mọi quẻ vào chuỗi lý lẽ của nó. Đọc như một thiên Truyện thời Chiến Quốc đến Hán, có chỗ sâu có chỗ gượng, thì vừa dùng được vừa không bị nó dắt.

Việc nên làm

• Thử vẽ bốn quẻ cuối của mỗi Kinh cạnh nhau trên giấy, để tự thấy nhịp "dáng Ly, dáng Khảm, rồi nước lửa".
• Đọc liền hai đoạn mở của Tự Quái, một cho Càn, một cho Hàm, để thấy cùng bắt đầu bằng "có trời đất" mà rẽ sang hai hướng.
• Khi học một quẻ, đọc thêm câu Tự Quái về nó và câu Tạp Quái về nó: một câu nói quẻ đứng ở đâu trong chuỗi, một câu nói quẻ đối với quẻ cặp ra sao.
• Ôn thứ tự quẻ theo cặp thay vì theo từng quẻ: 32 cặp dễ nhớ hơn 64 tên rời.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Tự Quái truyện: đoạn mở Thượng Kinh, đoạn mở Hạ Kinh, các câu về Mông, Đồng Nhân, Khiêm, Tấn, Minh Di, Ký Tế, Vị Tế (trích nguyên văn câu mở Hạ Kinh và câu kết; các mắt xích khác dẫn đại ý).
• Chu Dịch, Tạp Quái truyện: câu "Càn cương, Khôn nhu" và câu kết về quẻ Quải.
• Hán Thư, Nghệ Văn Chí: "Dịch kinh thập nhị thiên".
• Khổng Dĩnh Đạt, Chu Dịch Chính Nghĩa: lời bàn ở Tự Quái về thuyết đạo trời, việc người và luật "phi phúc tức biến" (dẫn đại ý).
• Hàn Khang Bá, chú Tự Quái truyện (dẫn đại ý).
• Đếm hình quẻ và đối chiếu bốn quẻ cuối hai Kinh: tính trên hình sáu vạch của 64 quẻ theo bản thông hành.