Thương Hàn Tạp Bệnh Luận của Trương Trọng Cảnh: lục kinh biện chứng sinh ra giữa những trận dịch cuối Hán

Thương Hàn Tạp Bệnh Luận là sách của Trương Trọng Cảnh cuối đời Đông Hán, viết sau khi dịch bệnh làm phần lớn dòng họ ông qua đời. Phần bàn bệnh sốt cấp tính về sau tách thành Thương Hàn Luận, xếp bệnh theo sáu kinh (Thái Dương đến Quyết Âm), mỗi kinh một nhóm dấu hiệu và phép trị. Đây là sách đầu tiên nối lý luận với phương thuốc cụ thể.

Một người gần như vắng mặt trong chính sử

Trương Cơ, tự Trọng Cảnh, người quận Nam Dương, được hậu thế tôn là "Y thánh". Thế nhưng cả Hậu Hán Thư lẫn Tam Quốc Chí đều không có truyện về ông. Những gì ta biết chắc hơn cả đến từ hai nguồn:

• Lời tựa do chính ông viết ở đầu sách, kể lý do soạn sách.
• Lời tựa Châm Cứu Giáp Ất Kinh của Hoàng Phủ Mật đời Tấn, kể một giai thoại: Trọng Cảnh gặp Vương Xán (tự Trọng Tuyên) khi Vương mới hơn hai mươi tuổi, bảo rằng anh có bệnh, đến bốn mươi tuổi lông mày sẽ rụng, rụng rồi nửa năm thì qua đời, khuyên uống thuốc. Vương không nghe; hai mươi năm sau mọi chuyện xảy ra đúng như lời. Vương Xán là nhà thơ có thật, qua đời năm 217.

Chi tiết "Trương Trọng Cảnh làm Thái thú Trường Sa", và tục "toạ đường" (ngồi chữa bệnh ở công đường) mà sách phổ thông hay kể, chỉ thấy ở tư liệu đời sau, không có trong sử đương thời. Nên kể như truyền thuyết.

Lời tựa: một dòng họ hơn hai trăm người

Lời tựa của Thương Hàn Luận là một trong những văn bản cảm động nhất của y học cổ. Ông viết rằng dòng họ ông vốn đông, hơn hai trăm người; từ năm đầu niên hiệu Kiến An (năm 196) chưa đầy mười năm, hai phần ba đã qua đời, trong đó bảy phần mười vì thương hàn. Ông thương những người đã mất không cứu được, nên "cần cầu cổ huấn, bác thái chúng phương", chăm chỉ tìm lời dạy cũ, góp nhặt các phương, soạn thành mười sáu quyển.

Bối cảnh lớn hơn khớp với lời ông kể. Cuối Đông Hán là thời loạn lạc, đói kém, dịch bệnh liên tiếp. Trận dịch năm 217 được nhiều văn bản ghi lại: Tào Thực viết bài Thuyết Dịch Khí, đại ý nhà nhà có nỗi đau người nằm xuống, phòng phòng có tiếng khóc; Tào Phi trong thư gửi bạn nhắc bốn người trong nhóm văn nhân "Kiến An thất tử" cùng mất trong một năm dịch. Một cuốn sách về bệnh sốt cấp tính ra đời giữa khung cảnh ấy không phải ngẫu nhiên.

"Thương hàn" của sách cổ không phải bệnh thương hàn ngày nay

Đây là chỗ người Việt dễ hiểu lầm nhất. Trong y học hiện đại, "bệnh thương hàn" là bệnh nhiễm khuẩn đường ruột do một loài vi khuẩn Salmonella gây ra. Tên Việt ấy được mượn lại từ chữ cổ, nhưng nghĩa cổ rộng hơn rất nhiều:

Trận dịch giết hại dòng họ Trương là bệnh gì? Không ai biết chắc. Các giả thuyết như cúm, sốt phát ban, đậu mùa đều có người nêu, nhưng mô tả trong sách là mô tả theo chứng, không đủ để chẩn đoán lùi về gần hai nghìn năm.

Lục kinh: sáu tầng của một trận sốt

Đóng góp lớn nhất của sách là khung sáu kinh. Mỗi kinh mở đầu bằng một câu "đề cương" tóm dấu hiệu chính:

Đọc bảng sẽ thấy ba kinh dương mô tả giai đoạn cơ thể còn sức chống, ba kinh âm mô tả giai đoạn cơ thể suy. Đó là một cách xếp diễn biến bệnh sốt theo tầng, rất gần với cách quan sát lâm sàng.

Lục kinh có phải là sáu đường kinh lạc không? Đây là tranh luận lâu đời. Có người hiểu theo kinh lạc (Thái Dương là kinh Bàng Quang và Tiểu Trường); Kha Cầm đời Thanh đưa ra cách hiểu "địa diện", coi mỗi kinh là một vùng, một tầng; nhiều người hiện nay hiểu là sáu giai đoạn, sáu kiểu phản ứng của cơ thể. Sách không tự định nghĩa, nên các cách hiểu cùng tồn tại.

Một điểm tinh tế: sách không bắt bệnh đi theo thứ tự. Có bệnh vào thẳng kinh âm, có bệnh hai kinh cùng lúc, có bệnh chuyển ngược. Thầy thuốc phải nhìn chứng trước mắt, không suy theo lịch trình.

Từ "chứng" đến "phương": cái mới của Trọng Cảnh

Nội Kinh có lý luận nhưng rất ít phương thuốc (xem Hoàng Đế Nội Kinh). Thương Hàn Luận làm điều ngược lại: mỗi điều văn là một tình huống cụ thể, có chứng gì, mạch gì thì dùng phương gì, thêm bớt ra sao, sai thì xử lý thế nào. Đó là lý do đời sau gọi sách là "tổ của các phương thư" và gọi các bài của ông là "kinh phương".

Mấy cái tên nhiều người từng nghe như Quế Chi Thang, Ma Hoàng Thang, Tiểu Sài Hồ Thang, Bạch Hổ Thang đều ra từ sách này. Bài không nêu thành phần và liều, vì một lẽ: chính sách cổ dạy rằng cùng một bài, dùng sai chứng là hại.

Một ví dụ cho thấy kinh phương không vô hại: ở Nhật Bản, nơi thuốc Kampo dựa nhiều vào Thương Hàn Luận, thập niên 1990 có báo cáo về các ca viêm phổi kẽ nặng liên quan tới chế phẩm Tiểu Sài Hồ Thang, đặc biệt khi dùng cùng interferon. Bài thuốc cổ khi vào cơ thể người hiện đại đang dùng thuốc khác là một bài toán mới.

Số phận văn bản: mười sáu quyển thành hai cuốn sách

Con số "398 điều, 113 phương" là cách đếm của người đời sau trên một bản cụ thể, không phải con số tác giả tự đặt; các bản khác đếm hơi khác.

Ảnh hưởng: từ ôn bệnh học đến Hải Thượng

Gần một nghìn rưỡi năm sau, các thầy thuốc vùng Giang Nam đời Thanh thấy khung lục kinh không đủ cho những trận dịch sốt nóng ở xứ ấm ẩm, và lập ra học phái ôn bệnh (xem ôn bệnh học). Nhưng ngay cả họ cũng định nghĩa mình bằng cách đối thoại với Trọng Cảnh.

Ở Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông có tập Ngoại Cảm Thông Trị bàn bệnh cảm sốt, trong đó khung Thương Hàn Luận là nền (xem Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh). Cách Lãn Ông chỉnh phép trị cho khí hậu nóng ẩm nước ta là một chủ đề riêng đáng nghiên cứu.

Sách cổ nói gì

Dịch: Họ tộc ta vốn đông, trước có hơn hai trăm người. Từ năm đầu Kiến An tới nay chưa đầy mười năm, số người qua đời đến hai phần ba, trong đó thương hàn chiếm bảy phần mười. — Thương Hàn Luận, lời tựa

Bình: một cuốn sách kỹ thuật mở đầu bằng nỗi đau gia đình. Đó là lý do lời tựa này vẫn được thầy thuốc phương Đông đọc như một bài học về động cơ làm nghề.

Dịch: Bệnh của Thái Dương: mạch phù, đầu và gáy cứng đau, sợ lạnh. — Thương Hàn Luận, thiên Thái Dương

Dịch: Xem mạch và chứng, biết đã phạm sai điều gì, theo chứng mà trị. — Thương Hàn Luận, điều 16

Bình: sáu chữ cuối là cái lõi của sách, về sau được gọi là "biện chứng luận trị". Nó nói thầy thuốc trị theo cái đang thấy, không theo tên bệnh hay thói quen.

Đọc cho đúng mức

• Tiểu sử Trọng Cảnh rất mỏng; nhiều chi tiết quen thuộc là truyền thuyết đời sau.
• "Thương hàn" cổ là một phạm trù rộng, không đồng nhất với bệnh thương hàn hay bất kỳ bệnh hiện đại nào.
• Văn bản hiện hành là kết quả biên tập của Vương Thúc Hoà và người đời Tống, không phải nguyên bản mười sáu quyển.
• Lục kinh là mô hình phân loại lâm sàng của thời cổ. Nó không thay được xét nghiệm, và sốt cao, sốt kéo dài ngày nay cần được khám để tìm nguyên nhân.

Việc nên làm

• Muốn đọc Thương Hàn Luận, đọc kèm một bản chú (Thành Vô Kỷ là bản cổ nhất) và đọc lời tựa trước.
• Khi sốt cao, sốt kéo dài quá ba ngày, sốt kèm li bì, khó thở, phát ban, đi khám ngay; không tự dùng bài thuốc cổ.
• Đang dùng thuốc tây mà muốn dùng thêm thuốc y học cổ truyền, phải hỏi bác sĩ điều trị.

Nguồn tham khảo

• Trương Trọng Cảnh — Thương Hàn Luận: lời tựa, đề cương sáu kinh, điều 16 (trích nguyên văn).
• Nạn Kinh, nạn 58; Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Nhiệt Luận (về nghĩa rộng của "thương hàn").
• Hoàng Phủ Mật — Châm Cứu Giáp Ất Kinh, lời tựa (giai thoại Vương Trọng Tuyên, đại ý).
• Tào Thực — Thuyết Dịch Khí (đại ý).
• Thành Vô Kỷ — Chú Giải Thương Hàn Luận.
• Các báo cáo thập niên 1990 ở Nhật Bản về viêm phổi kẽ liên quan tới chế phẩm Tiểu Sài Hồ Thang.