Bốc Phệ Chính Tông và Tăng San Bốc Dịch: hai sách Lục Hào đời Thanh, khác nhau ở đâu và nên đọc cuốn nào trước

Bốc Phệ Chính Tông của Vương Hồng Tự và Tăng San Bốc Dịch của Dã Hạc lão nhân là hai sách gốc của Lục Hào, cùng ra đời đầu nhà Thanh. Tăng San thiên về thực hành, cắt bớt thần sát, lấy quẻ nghiệm làm thước. Chính Tông thiên về hệ thống, dựng trên bài phú Hoàng Kim Sách. Người mới nên đọc Tăng San trước.

Hai sách đặt cạnh nhau

Tên sách cũng nói lên tính cách. "Tăng san" là thêm và bớt: lời tựa kể, đại ý, quẻ nào nghiệm thì giữ, không nghiệm thì xoá, lý không hợp thì bác. "Chính tông" là dòng chính: Vương Hồng Tự muốn dựng lại một chuẩn mực giữa rừng sách bói in tràn lan cuối Minh.

Dã Hạc lão nhân: một tác giả không có tiểu sử

Dã Hạc lão nhân, "ông già hạc nội", là một biệt hiệu. Ngoài những gì lời tựa và chính văn kể, người ta không biết ông là ai. Theo sách, ông xem bói hàng chục năm, ghi chép quẻ và kết quả, rồi người đời sau là Lý Văn Huy chỉnh lý thành sách.

Điều này có hai hệ quả cho người đọc. Thứ nhất, văn bản có hai giọng: giọng Dã Hạc kể quẻ và giọng Giác Tử bình thêm. Nhiều câu "ta thường nghiệm thấy" không rõ là của ai. Thứ hai, tính "kiểm nghiệm" của sách là kiểm nghiệm theo nghĩa sổ tay người làm nghề: quẻ được chọn để ghi, không có nhóm đối chứng. Đó vẫn là bước tiến so với sách chỉ chép phú, nhưng không phải thống kê.

Vương Hồng Tự: thầy thuốc viết sách bói

Vương Hồng Tự được biết tới không chỉ qua sách bói. Ông còn được ghi là tác giả một sách ngoại khoa nổi tiếng đời Thanh, Ngoại Khoa Chứng Trị Toàn Sinh Tập. Một người làm thuốc thường quen với lối nghĩ: chẩn đúng bệnh trước, kê đơn sau. Bốc Phệ Chính Tông mang dấu lối nghĩ ấy, đặt nặng chuyện phân biệt dụng thần, nguyên thần, kỵ thần cho đúng trước khi phán.

Xương sống của sách là Hoàng Kim Sách, bài phú đoán quẻ tương truyền của Lưu Cơ (bài Lưu Bá Ôn bàn chuyện các sách gắn tên ông). Vương chép phú, rồi chú dưới từng câu. Một phần lớn giá trị của Chính Tông là giữ lại Hoàng Kim Sách trong một bản chú có hệ thống; nhiều người đọc Hoàng Kim Sách hôm nay thực ra đang đọc qua mắt Vương Hồng Tự.

Sách có phần Thập bát vấn đáp, mười tám câu hỏi đáp, nơi Vương bác những lối đoán ông cho là sai. Nhiều người học Lục Hào đọc phần này như lời đáp lại một số chủ trương của Tăng San. Chúng tôi chưa đối chiếu từng câu nên không khẳng định câu nào nhắm vào ai; chỉ ghi lại rằng hai sách lớn nhất của môn này không đồng thuận hoàn toàn.

Chỗ hai sách thật sự khác nhau

Hai sách dùng chung phần nền: nạp giáp, bát cung, thế ứng, lục thân, ngũ hành sinh khắc. Khác biệt nằm ở cách đọc và thứ gì được giữ lại.

Thứ tự ưu tiên khi đọc quẻ. Tăng San dựng một trục rất rõ: tìm dụng thần, xét nó được tháng ngày sinh phù hay khắc phá, động hay tĩnh, có tuần không, nguyệt phá không; xong trục ấy mới nhìn các thứ khác. Chính Tông cũng lấy dụng thần làm chủ, nhưng khung Hoàng Kim Sách dẫn người đọc qua nhiều tình huống mẫu hơn, nhiều tầng hơn.

Thần sát và lục thú. Tăng San gạt phần lớn thần sát, coi lục thú chỉ để tô thêm, không đổi được cát hung của hào. Chính Tông đi theo khung bài phú, nên những gì Hoàng Kim Sách nhắc tới thì sách giữ và giảng. Người đọc hai sách liền nhau thường thấy Chính Tông "đủ" hơn và Tăng San "sạch" hơn.

Hỏi lại một việc nhiều lần. Tăng San nổi tiếng với chủ trương, đại ý, một việc có thể xin thêm quẻ để làm rõ khi quẻ đầu chưa đủ ý. Điều này khác lời quẻ Mông "tái tam độc" mà nhiều thầy giữ chặt. Bài gieo lại quẻ bàn khi nào hỏi lại là chính đáng; điều nên nhớ là chính sách được dùng nhiều nhất của Lục Hào không cấm tuyệt đối.

Giọng văn. Tăng San nói nhiều bằng ví dụ: "có người hỏi…, được quẻ…, ta đoán…, về sau quả…". Chính Tông nói nhiều bằng quy tắc và chú giải. Người học bằng tình huống thấy Tăng San dễ vào; người học bằng hệ thống thấy Chính Tông dễ nhớ.

Nên đọc cuốn nào trước

Chúng tôi đề nghị Tăng San trước, Chính Tông sau, vì ba lý do.

1. Tăng San dạy một trục đọc ngắn, dùng ngay được, và ép người mới tập trung vào dụng thần thay vì bị cuốn vào hàng chục "điềm" phụ.
2. Ví dụ của Tăng San cho người học thấy quy tắc chạy thế nào trong một quẻ thật, điều mà bài phú không làm được.
3. Khi đã quen trục ấy, đọc Chính Tông sẽ hiểu được vì sao Hoàng Kim Sách nói vậy, và nhận ra chỗ hai sách lệch nhau. Đọc Chính Tông trước thì dễ học thuộc phú mà không biết dùng.

Cũng có thầy khuyên ngược lại: đọc Chính Tông trước để có khung truyền thống rồi mới sang lối giản lược của Tăng San, kẻo "học tắt" từ đầu. Lập luận ấy có lý với người định đọc tiếp các sách đời Minh như Hỏa Châu Lâm, vì Chính Tông là cây cầu sang những sách ấy.

Một lộ trình gợi ý:

Sách cổ nói gì

Dịch: Động và tĩnh, âm và dương, lật qua lật lại, dời đổi không ngừng; dù muôn tượng rối ren, phải lấy một lẽ mà xuyên suốt. — Hoàng Kim Sách, câu mở đầu, theo bản chép trong Bốc Phệ Chính Tông

Bình: câu này là chìa khoá để đọc cả hai sách. "Một lẽ" ở đây là sinh khắc vượng suy xoay quanh dụng thần. Tăng San và Chính Tông bất đồng ở nhiều chi tiết, nhưng cả hai đều coi đoán quẻ là tìm một mạch chính, không phải gom hết mọi điềm lại rồi cộng trừ.

Tăng San Bốc Dịch, đại ý lời tựa: sách được soạn từ bản ghi quẻ của Dã Hạc; quẻ nghiệm thì giữ, không nghiệm thì xoá, lý trái thì bác, phép riêng có nghiệm thì thêm.

Bình: một nguyên tắc biên soạn đáng quý cho một sách bói thế kỷ XVII. Nhưng "nghiệm" ở đây do chính người viết chọn ghi; người đọc hôm nay nên coi đó là kinh nghiệm nghề, không phải bằng chứng.

Đọc cho đúng mức

• Cả hai sách đều có nhiều bản in và bản dịch, khác nhau ở chú giải, đôi khi ở chính văn. Khi dẫn câu, nên ghi bản nào.
• Tiểu sử Dã Hạc gần như trống; một số chi tiết về tuổi tác, quê quán lưu hành trên mạng không có nguồn rõ.
• Hai sách giúp đọc quẻ nhất quán hơn, không chứng minh quẻ "đúng". Chưa có nghiên cứu đối chứng nào cho thấy đoán theo Lục Hào cho kết quả tốt hơn ngẫu nhiên.
• Lục Hào là phép soi việc để suy nghĩ cho rõ. Những việc lớn về tiền bạc, sức khoẻ, pháp lý cần dựa vào dữ kiện và người có chuyên môn.

Việc nên làm

• Chọn một sách làm trục, một sách để đối chiếu; đừng đọc hai sách xen kẽ từ đầu.
• Ghi sổ mọi quẻ mình gieo: câu hỏi, ngày giờ, quẻ, lời đoán, kết quả. Chính Dã Hạc làm vậy.
• Khi hai sách nói khác nhau, chép cả hai vào sổ và theo dõi xem trong các quẻ của mình lối nào khớp hơn, thay vì chọn theo cảm tình.
• Bắt đầu bằng bài nhập môn Lục Hào là gì nếu chưa quen nạp giáp, thế ứng.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Dã Hạc lão nhân, Lý Văn Huy (Giác Tử) tăng san — Tăng San Bốc Dịch, lời tựa năm Khang Hy Canh Ngọ (1690) và các chương nền (dẫn đại ý).
• Vương Hồng Tự (Vương Duy Đức) — Bốc Phệ Chính Tông: phần chú Hoàng Kim Sách, Thập bát vấn đáp (đại ý).
• Hoàng Kim Sách — tương truyền của Lưu Cơ, câu mở đầu Tổng đoán Thiên kim phú (nguyên văn theo bản lưu hành).
• Vương Duy Đức — Ngoại Khoa Chứng Trị Toàn Sinh Tập (đối chiếu tiểu sử tác giả).
• Chu Dịch — lời quẻ Mông, "sơ phệ cáo, tái tam độc".