"Tẩu hoả nhập ma" khi tập khí công: truyện võ hiệp và hiện tượng thật

"Tẩu hoả nhập ma" trong truyện võ hiệp là luyện công sai khiến nội lực chạy loạn. Ngoài đời, điều có thật là một nhóm phản ứng ở người tập khí công, thiền quá mức: mất ngủ, hoảng loạn, cảm giác lạ, có khi ảo giác, hoang tưởng. Đó là chuyện sức khoẻ tâm thần, cần dừng tập và gặp bác sĩ, không phải ma nhập.

Bài này tách ba lớp hay bị trộn vào nhau: chữ nghĩa trong sách cổ, hình ảnh trong tiểu thuyết, và những gì các bác sĩ tâm thần đã ghi nhận thật.

Chữ nghĩa: "tẩu hoả" của nhà luyện đan, "nhập ma" của nhà Phật

Cụm từ ghép từ hai truyền thống:

• "Hoả" trong nội đan Đạo giáo là hoả hầu, tức độ lửa và nhịp lửa khi "luyện đan trong thân". Sách nội đan nói nhiều về chuyện lửa phải vừa, lúc nào tăng lúc nào giảm. "Tẩu hoả" là lửa chạy sai đường, ý chỉ phép luyện đi chệch.
• "Ma" trong nhà Phật là những gì ngăn trở việc tu, gồm cả các cảnh lạ hiện ra khi thiền định sâu. Kinh Lăng Nghiêm có cả một đoạn dài tả năm mươi "ấm ma", tức năm mươi trạng thái lạ người tu có thể gặp (xem mục sách cổ).

Ghép lại thành "tẩu hoả nhập ma" và trở nên quen thuộc với đại chúng chủ yếu nhờ tiểu thuyết võ hiệp thế kỷ hai mươi. Nghĩa trong truyện đã xa nghĩa gốc khá nhiều.

Trong truyện võ hiệp

Truyện võ hiệp cho tẩu hoả nhập ma những hình ảnh rất kịch: nội lực nghịch chuyển trong kinh mạch, nửa người tê liệt, mắt đỏ ngầu, đánh người không phân biệt, có khi phải nhờ cao thủ truyền công mới cứu được. Đó là phương tiện kể chuyện, giúp tác giả tạo nút thắt và giải thích vì sao nhân vật mạnh lại có lúc yếu.

Không có ghi nhận y khoa nào về "nội lực chạy ngược làm liệt người". Liệt nửa người là dấu hiệu của đột quỵ hay tổn thương thần kinh, phải đi cấp cứu, không liên quan đến công phu.

Những gì đã được ghi nhận thật

Trung Quốc thập niên 1980: "khí công thiên sai"

Trong cơn sốt khí công ở Trung Quốc thập niên 1980, hàng triệu người tập theo các thầy và phong trào, nhiều bài khuyến khích "tự phát động công": để thân thể tự rung lắc, tự múa theo "khí". Các bệnh viện tâm thần bắt đầu ghi nhận những người đến khám sau khi tập, với lo âu, kích động, ảo giác, hoang tưởng. Giới y học Trung Quốc gọi là khí công thiên sai (lệch hướng do khí công), và bảng phân loại bệnh tâm thần của Trung Quốc có hẳn một mục rối loạn tâm thần do tập khí công.

Tổng quan của B.Y. Ng (1999) gom các báo cáo này và mô tả những điểm chung: phần lớn xảy ra ở người tập quá nhiều, tập theo kiểu để "khí" tự dẫn dắt, hoặc người đã có sẵn yếu tố dễ tổn thương.

Trong sổ tay chẩn đoán của Mỹ

Ấn bản thứ tư của Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (Mỹ) đưa "phản ứng loạn thần do khí công" vào phụ lục các hội chứng gắn với văn hoá: một giai đoạn cấp, có giới hạn thời gian, với triệu chứng phân ly, hoang tưởng hay các triệu chứng khác, xuất hiện sau khi tập khí công, đặc biệt ở người tập quá sa đà.

Ở người hành thiền

Hiện tượng không riêng gì khí công. Nghiên cứu của Lindahl và cộng sự (2017) phỏng vấn hàng chục người hành thiền theo các truyền thống Phật giáo ở phương Tây cùng những người dạy thiền, ghi lại hàng chục loại trải nghiệm khó khăn: sợ hãi, hoảng loạn, cảm giác mình không còn là mình, nhạy cảm quá mức với ánh sáng âm thanh, mất ngủ, cảm giác như có dòng điện chạy trong người. Tổng quan hệ thống của Farias và cộng sự (2020) gom nhiều nghiên cứu, ước chừng khoảng 8% người tham gia có ít nhất một tác dụng bất lợi, phổ biến nhất là lo âu và trầm cảm.

Con số này không nói thiền hay khí công là nguy hiểm. Nó nói: như mọi phép tập tác động vào thân và tâm, chúng có liều lượng, có người hợp người không, và có phản ứng phụ.

Các phản ứng thường gặp, xếp theo mức

Ai dễ gặp

Các báo cáo cho thấy những yếu tố hay đi cùng nhau:

• Tập quá liều: nhiều giờ mỗi ngày, khoá tu dồn dập, tập xuyên đêm.
• Thiếu ngủ, nhịn ăn, kiệt sức trong lúc tập; tập kèm tịch cốc.
• Nín thở lâu, dẫn khí theo vòng, "tự phát động công" khi không có người hướng dẫn trực tiếp.
• Tiền sử bản thân hoặc gia đình có rối loạn tâm thần (tâm thần phân liệt, rối loạn lưỡng cực), từng có cơn hoảng loạn, từng trải qua sang chấn nặng.
• Đang có biến cố lớn (mất người thân, đổ vỡ) và tìm đến tập luyện như lối thoát duy nhất.
• Dùng chất kích thích, rượu nhiều.
• Thầy khuyến khích diễn giải thần bí: coi mọi cảm giác lạ là "khai mở", "lên cấp", bảo học trò tập nhiều hơn khi họ đang có dấu hiệu bất ổn.

Khi nào cần gặp bác sĩ tâm thần

Nên dừng tập và đi khám khi có một trong những dấu hiệu sau:

1. Mất ngủ hoặc ngủ rất ít từ ba đêm trở lên mà không thấy mệt.
2. Nghe thấy tiếng nói, thấy hình ảnh mà người xung quanh không nghe, không thấy.
3. Tin chắc mình có năng lực siêu nhiên, có sứ mệnh, đang bị theo dõi hay điều khiển.
4. Lo âu, hoảng loạn tăng dần, không dịu đi sau vài ngày nghỉ tập.
5. Cảm giác mình không có thật, thế giới không có thật kéo dài.
6. Người nhà thấy lời nói, hành vi khác hẳn ngày thường.

Cần đưa đi cấp cứu ngay khi có ý nghĩ hay hành vi tự hại, làm hại người khác, hoặc tiếng nói ra lệnh. Chuyên khoa tâm thần có cách điều trị cho các trạng thái này; phần lớn hồi phục tốt nếu được chăm sóc sớm.

Vì sao phải tách khỏi giải thích siêu nhiên

Khi người tập có ảo giác hay hoang tưởng, gia đình dễ hiểu là "bị ma theo", "căn nặng" và đưa đến các dịch vụ giải trừ tâm linh. Cách hiểu ấy có hai cái hại. Một, chậm điều trị: những ngày người bệnh không ngủ, hoang tưởng tăng dần là những ngày quý nhất để can thiệp. Hai, nó xác nhận đúng nội dung hoang tưởng của người bệnh, làm họ tin chắc hơn.

Đáng chú ý là chính kinh Lăng Nghiêm, văn bản nhà Phật tả kỹ nhất các "cảnh ma", cũng không bảo người tu đi trừ tà. Kinh dặn: những cảnh ấy chỉ là tác dụng tạm thời của công phu, đừng coi là thánh, coi là thánh thì sa vào tà (xem mục sách cổ). Cái nguy, theo kinh, nằm ở việc diễn giải cảnh lạ thành sự chứng đắc, đúng với điều bác sĩ tâm thần ngày nay quan sát: người gặp nạn thường là người tin mình đã "đắc", đã có năng lực.

Tập thế nào để ít gặp

• Liều nhỏ, đều đặn: mười đến ba mươi phút mỗi buổi là đủ cho mục đích dưỡng sinh. Tăng dần, không nhảy vọt.
• Ngủ đủ, ăn đủ trong thời gian tập. Không kết hợp tập nặng với nhịn ăn.
• Thở tự nhiên: không nín thở dài, không ép hơi. Xem bài thở bụng, thở đan điền.
• Có điểm neo: khi cảm giác lạ tăng lên, mở mắt, đặt sự chú ý vào lòng bàn chân chạm đất, đứng dậy đi lại.
• Ưu tiên bài có khung rõ như Bát Đoạn Cẩm, Thái cực quyền: động tác cố định, không dựa vào "khí tự dẫn".
• Chọn thầy biết nói "dừng lại": người dạy tốt sẽ bảo học trò giảm tập khi có dấu hiệu bất ổn, không bảo tập thêm, không thu tiền theo cấp "công lực".

Sách cổ nói gì

Đó chỉ là do công phu mà tạm được như vậy, không phải là chứng thánh. Không khởi lòng cho là thánh thì gọi là cảnh tốt; nếu hiểu là thánh thì liền mắc các thứ tà. — Kinh Lăng Nghiêm, quyển chín

Bình: câu này lặp đi lặp lại như điệp khúc sau mỗi cảnh lạ kinh tả: thân như ra khỏi vướng ngại, thấy trong thân mình rõ suốt, nghe giữa hư không có tiếng thuyết pháp… Người soạn kinh không phủ nhận các trải nghiệm ấy có xảy ra; điều kinh nhấn mạnh là đừng bám vào, đừng diễn giải nó thành sự đặc biệt của mình. Đọc bằng mắt hôm nay, đó là một lời khuyên tâm lý rất tỉnh: cảm giác lạ là phản ứng của thân tâm khi tập dồn, không phải dấu hiệu được chọn.

Đại ý từ sách nội đan: nhiều sách luyện đan đời Tống, Nguyên dặn hoả hầu không được nóng vội, "lửa" quá mạnh hay sai thời thì đan hỏng. Đọc như ẩn dụ, đó cũng là lời dặn về liều lượng.

Kinh Lăng Nghiêm lưu hành bằng bản Hán từ đầu thế kỷ tám; giới nghiên cứu còn bàn về nguồn gốc văn bản. Câu trên đối chiếu theo bản số hoá.

Đọc cho đúng mức

• Phần lớn người tập khí công, thiền không gặp chuyện gì đáng ngại, và nhiều người thấy dễ chịu hơn. Bài này nói về một nhóm nhỏ, để người tập biết nhận ra dấu hiệu.
• Không phải mọi cảm giác lạ đều là bệnh. Tê, ấm, rung nhẹ thoáng qua rất thường gặp. Điều cần để ý là mức độ, thời gian kéo dài và ảnh hưởng tới ngủ, ăn, làm việc.
• Tập luyện không gây ra mọi trường hợp. Có người vốn đã ở giai đoạn đầu của một rối loạn tâm thần, việc tập dồn chỉ làm nó lộ ra sớm hơn. Bác sĩ mới phân biệt được.
• Bài không chẩn đoán, không chỉ cách chữa. Mọi dấu hiệu nêu trên đều cần người có chuyên môn đánh giá.

Việc nên làm

1. Đặt giới hạn thời gian cho mỗi buổi tập và giữ đúng.
2. Ghi một dòng nhật ký sau mỗi buổi: ngủ thế nào, cảm giác ra sao. Thấy xấu đi ba ngày liền thì giảm tập.
3. Kể cho một người thân biết mình đang tập gì, để họ nhận ra khi mình thay đổi.
4. Nếu có tiền sử rối loạn tâm thần, hỏi bác sĩ điều trị trước khi tham gia khoá tu dài ngày.
5. Khi có dấu hiệu ở mục "khi nào cần gặp bác sĩ", dừng tập và đi khám chuyên khoa tâm thần.

Nguồn tham khảo

• Kinh Lăng Nghiêm, quyển chín, đoạn năm mươi ấm ma (nguyên văn đối chiếu bản số hoá).
• Ng B.Y., tổng quan về các rối loạn tâm thần liên quan đến tập khí công, 1999 (đại ý).
• Lindahl J.R. và cộng sự, nghiên cứu các trải nghiệm khó khăn ở người hành thiền theo truyền thống Phật giáo ở phương Tây, 2017 (đại ý).
• Farias M. và cộng sự, tổng quan hệ thống về tác dụng bất lợi của thiền và các liệu pháp dựa trên thiền, 2020 (đại ý).
• Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần, ấn bản thứ tư, phụ lục các hội chứng gắn với văn hoá (đại ý).