Thiền nhà Phật và tĩnh toạ Đạo gia: giống ở cách ngồi, khác ở mục đích — và mười phút ngồi đầu tiên

Thiền nhà Phật và tĩnh toạ Đạo gia nhìn từ ngoài gần như giống hệt: ngồi yên, lưng thẳng, mắt khép hờ, chú ý vào hơi thở. Khác nhau ở mục đích. Thiền hướng tới định và tuệ, thấy rõ thân tâm vô thường để buông chấp. Tĩnh toạ Đạo gia hướng tới dưỡng khí, giữ thần, và ở tầng cao là "toạ vong", quên mình hoà vào đạo.

Bài này đặt hai truyền thống cạnh nhau (thêm tĩnh toạ Nho gia cho đủ), rồi đưa ra một cách ngồi mười phút mà người của truyền thống nào cũng có thể bắt đầu. Bài không hứa "khai mở", "thấy hào quang" hay bất cứ năng lực đặc biệt nào; mọi truyền thống nghiêm túc đều dặn đừng đuổi theo những thứ ấy.

Ba truyền thống, ba câu hỏi

Tĩnh toạ Nho gia có bài riêng ở tĩnh toạ của Nho gia. Bài này tập trung vào hai truyền thống đầu.

Thiền nhà Phật: định để tuệ

Chữ "thiền" là cách đọc tắt của "thiền na", phiên âm từ tiếng Phạn. Trong Phật giáo, ngồi thiền có hai mặt luôn đi đôi:

• Chỉ (dừng lại): tâm dừng chạy theo suy nghĩ, an trú trên một đối tượng, thường là hơi thở. Kết quả là định.
• Quán (nhìn sâu): khi tâm đã lắng, nhìn rõ thân, cảm giác, tâm ý đang sinh diệt, không có gì bền chắc. Kết quả là tuệ.

Phép theo dõi hơi thở có mặt từ rất sớm trong Phật giáo Trung Hoa: Kinh An Ban Thủ Ý, do An Thế Cao dịch đời Đông Hán, dạy đếm hơi thở từ một đến mười rồi lại từ đầu. Thiền sư Khương Tăng Hội, người sinh trưởng ở Giao Chỉ thế kỷ ba rồi sang truyền đạo ở đất Ngô, đã viết lời tựa cho kinh này: một dấu vết sớm cho thấy phép đếm hơi thở gắn với một người từ đất Việt.

Thiền tông về sau nhấn mạnh rằng thiền không chỉ là ngồi. Lục Tổ Huệ Năng nói, đại ý, thiền là không dính mắc vào hình tướng bên ngoài, định là trong lòng không loạn; đi đứng nằm ngồi đều có thể là thiền. Truyền thống Trúc Lâm ở Việt Nam và truyền thống Làng Mai đều mang tinh thần ấy, kết hợp thiền ngồi với thiền đi, xem thiền hành và thiền ngồi.

Tĩnh toạ Đạo gia: dưỡng khí và toạ vong

Đạo gia có hai tầng tĩnh toạ.

Tầng dưỡng sinh: ngồi yên, thở chậm và sâu, ý để ở vùng bụng dưới (hạ đan điền), giữ tâm "thủ nhất", không tán loạn. Mục đích là giữ khí, giữ thần cho thân khoẻ, tâm yên. Đây là phần gần với thở bụng mà bài thở bụng, thở đan điền hướng dẫn.

Tầng đạo học: Trang Tử nói về "tâm trai" (chay lòng) và "toạ vong" (ngồi mà quên). Tâm trai là để lòng trống như cái gương, không chứa định kiến; toạ vong là quên cả thân xác, cả trí khôn, hoà vào cái lớn. Đây không phải kỹ thuật thở; nó là một trạng thái mà kỹ thuật chỉ có thể dọn đường.

Về sau, Đạo giáo phát triển nội đan với ngôn ngữ luyện tinh, khí, thần, vận khí theo các đường kinh. Phần này site đọc như văn bản tư tưởng ở bài nội đan, không hướng dẫn thực hành, vì đây là chỗ hay sinh ra những trải nghiệm khó chịu mà truyện võ hiệp gọi là tẩu hoả nhập ma.

Giống ở cách ngồi: mười phút đầu tiên

Dưới đây là một cách ngồi mà cả hai truyền thống đều chấp nhận được ở bước đầu. Không cần theo đạo nào.

Chỗ ngồi. Một góc yên, không quá sáng, không gió lùa. Ngồi trên đệm cao chừng một gang tay, hoặc ngồi ghế tựa với hai bàn chân đặt phẳng trên sàn. Ngồi ghế không kém ngồi đệm; quan trọng là lưng.

Chân. Trên đệm: xếp bằng thường, hoặc bán già (một bàn chân đặt lên đùi kia), hoặc kiết già (hai bàn chân đặt lên hai đùi). Người mới chọn xếp bằng thường; đầu gối nên chạm sàn hoặc có gối kê, để lưng không phải gồng.

Lưng và đầu. Lưng thẳng tự nhiên, không ưỡn, không gù. Cằm hơi thu. Vai thả lỏng.

Tay. Hai cách phổ biến: đặt hai bàn tay ngửa chồng lên nhau trước bụng, hai đầu ngón cái chạm nhẹ (tư thế quen trong thiền nhà Phật); hoặc đặt nhẹ trên hai đùi. Đạo gia có thế "ác cố" (nắm tay, ngón cái gập vào trong). Chọn cách nào cũng được, miễn tay không phải giữ sức.

Mắt và miệng. Mắt khép hờ, nhìn xuống chừng một mét phía trước, hoặc nhắm hẳn nếu không buồn ngủ. Miệng ngậm, đầu lưỡi chạm nhẹ vòm miệng trên sau răng cửa.

Thở và chú ý. Thở bằng mũi, tự nhiên, không cố kéo dài. Đặt sự chú ý vào hơi thở ở chỗ nào thấy rõ nhất: đầu mũi hoặc bụng. Đếm thầm: thở ra một, thở ra hai… đến mười, rồi lại từ một. Lạc mất số (rất thường) thì nhẹ nhàng quay về một, không trách mình.

Thời gian. Mười phút mỗi ngày trong tuần đầu là đủ. Tăng dần lên hai mươi, ba mươi phút khi đã quen.

Xả. Trước khi đứng dậy, mở mắt, xoa hai bàn tay cho ấm, áp lên mặt, xoa nhẹ đầu gối, duỗi chân từ từ. Người ngồi xếp bằng lâu đứng dậy vội dễ bị tê, vấp ngã.

Những thứ có thể xảy ra, và đừng đuổi theo

Người mới ngồi hay gặp: tê chân, ngứa, buồn ngủ, suy nghĩ ồ ạt. Đó là bình thường; xử lý bằng cách đổi tư thế, mở mắt, ngồi ngắn hơn.

Một số người gặp cảm giác lạ hơn: thấy ánh sáng sau mắt, cảm giác thân bồng bềnh hoặc to ra, nghe tiếng ù. Đây là phản ứng thường gặp của não khi giảm kích thích từ bên ngoài. Cả thiền nhà Phật lẫn Đạo gia đều dặn cùng một điều: không bám vào, không đuổi theo, không coi là thành tựu. Ai nói những cảm giác ấy là "khai mở luân xa", "mở thiên nhãn" rồi bán khoá học cấp cao hơn thì nên đọc bài khí công chữa bách bệnh và cách nhận ra chiêu lừa.

Nếu khi ngồi xuất hiện sợ hãi dữ dội, ký ức đau buồn ùa về không dừng, cảm giác mất thực tại kéo dài sau khi xả, hãy dừng lại và nói chuyện với bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Các nghiên cứu ghi nhận một tỷ lệ nhỏ người ngồi thiền gặp trải nghiệm khó chịu như vậy, nhất là khi ngồi dài ngày, ngồi khoá tu cường độ cao.

Nghiên cứu nói gì

Phần lớn nghiên cứu khoa học về thiền là về các chương trình chánh niệm tám tuần (gốc từ thiền nhà Phật nhưng bỏ phần tôn giáo). Các bài tổng hợp lớn cho thấy:

• giảm lo âu, trầm cảm, đau mạn tính ở mức vừa phải, tương đương một số liệu pháp khác;
• cải thiện căng thẳng, giấc ngủ, chất lượng sống;
• không có bằng chứng tốt rằng thiền vượt trội hẳn so với các cách vận động, thư giãn khác.

Nghiên cứu riêng về tĩnh toạ Đạo gia ít hơn nhiều. Phần dưỡng sinh của nó (ngồi yên, thở chậm) có lẽ cho lợi ích tương tự như thở chậm và thư giãn nói chung.

Sách cổ nói gì

Dịch: Rời bỏ chân tay thân thể, gạt đi nghe nhìn khôn khéo, lìa hình xác, bỏ hiểu biết, hoà làm một với cái thông suốt lớn, thế gọi là toạ vong. — Trang Tử, thiên Đại Tông Sư

Bình: Đây là câu Nhan Hồi nói với Khổng Tử trong một ngụ ngôn của Trang Tử. "Toạ vong" không dạy cách ngồi; nó tả cái đích, nơi người ngồi quên cả việc mình đang ngồi. Đặt cạnh các phép đếm hơi thở, ta thấy kỹ thuật chỉ là bậc thang đầu.

Dịch: Bên ngoài lìa hình tướng là thiền, bên trong không loạn là định. — Lục Tổ Đàn Kinh, phẩm Toạ thiền

Bình: Lục Tổ định nghĩa thiền không bằng tư thế mà bằng trạng thái tâm. Câu này là lời nhắc cho người ngồi mười phút mỗi sáng: ngồi đẹp chưa phải thiền; mang được cái tâm không loạn ấy vào lúc rửa bát, lúc tranh cãi mới là việc.

Kinh An Ban Thủ Ý, đại ý: đếm hơi thở từ một đến mười, lạc thì đếm lại; theo hơi thở, dừng ở hơi thở, quán hơi thở. Bình: bản kinh cổ nhất về hơi thở trong Phật giáo Hán truyền dạy đúng cái mà người mới cần: một việc đơn giản đến mức ai cũng làm được, và khó đến mức cả đời vẫn tập.

Đọc cho đúng mức

Giống bề ngoài không có nghĩa là một. Ngồi giống nhau nhưng một bên hướng tới giải thoát, một bên hướng tới dưỡng thân và hoà vào đạo. Gộp làm một là làm nghèo cả hai.

Lợi ích có, nhưng vừa phải. Thiền và tĩnh toạ giúp giảm căng thẳng, lo âu ở mức vừa phải. Chúng không thay được điều trị cho bệnh tâm thần hay bệnh thể chất.

Không có "khai mở". Không truyền thống nghiêm túc nào coi cảm giác lạ khi ngồi là mục đích. Đuổi theo chúng là lệch đường theo chính lời các thầy xưa.

Mỗi truyền thống có thầy. Bài này chỉ hướng dẫn mười phút đầu. Muốn đi sâu theo thiền nhà Phật hay Đạo gia, nên tìm một thiền viện, một người dạy có truyền thừa rõ ràng.

Việc nên làm

1. Ngồi mười phút mỗi sáng theo hướng dẫn ở trên, liên tục hai tuần.
2. Ghi sổ ngắn sau mỗi lần: hôm nay lạc số bao nhiêu lần, cảm thấy thế nào.
3. Đọc một đoạn Trang Tử hoặc Đàn Kinh mỗi tuần để biết mình đang ngồi vì điều gì.
4. Không đuổi theo cảm giác lạ; gặp trải nghiệm khó chịu kéo dài thì dừng và hỏi chuyên gia.
5. Muốn đi sâu, tìm một thiền viện hoặc người dạy có truyền thừa rõ, không trả tiền cho lời hứa năng lực đặc biệt.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Trang Tử, thiên Đại Tông Sư (đoạn toạ vong) và thiên Nhân Gian Thế (đoạn tâm trai, đại ý).
• Lục Tổ Đàn Kinh, phẩm Toạ thiền.
• Kinh An Ban Thủ Ý, bản Hán dịch của An Thế Cao; lời tựa của Khương Tăng Hội (đại ý).
• Các tổng hợp nghiên cứu về chương trình thiền chánh niệm đối với lo âu, trầm cảm, đau mạn tính; các nghiên cứu về trải nghiệm khó chịu khi thiền (đại ý kết luận).