Dưỡng sinh – đạo dẫn ở Việt Nam: từ Tuệ Tĩnh đến phương pháp Nguyễn Văn Hưởng

Phương pháp dưỡng sinh của bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng (1906 – 1998), nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế, là hệ thể dục bổ trợ gồm thư giãn, thở bốn thì và bảy mươi hai động tác, pha khí công, yoga với kinh nghiệm của ông. Nó nối tiếp tư tưởng dưỡng sinh từ Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông; là thể dục giữ sức, không phải phép chữa bệnh.

Ở rất nhiều phường xã, câu lạc bộ dưỡng sinh buổi sáng là hình ảnh quen thuộc. Bài này kể lại phương pháp ấy đến từ đâu, gồm những gì, khác Bát Đoạn Cẩm ở chỗ nào, và những động tác nào người có bệnh nền cần thận trọng.

Lớp cổ: dưỡng sinh trong y học Việt

Câu dưỡng sinh gắn tên Tuệ Tĩnh

Câu được truyền tụng rộng nhất có hai vế, mười bốn chữ: "Bế tinh, dưỡng khí, tồn thần; thanh tâm, quả dục, thủ chân, luyện hình": giữ tinh, nuôi khí, giữ thần; lòng trong, ít ham muốn, giữ cái chân thật, rèn thân thể. Câu này thường được gán cho Tuệ Tĩnh, vị thiền sư được tôn là tổ thuốc nam; cũng như nhiều trước tác mang tên ông, việc định niên đại và xuất xứ còn được bàn (xem bài Tuệ Tĩnh).

Đọc kỹ, câu ấy có cấu trúc rõ: vế đầu là tam bảo tinh, khí, thần của Đạo gia; vế sau đặt tâm (thanh tâm, quả dục) trước thân (luyện hình). Dưỡng sinh ở đây trước hết là lối sống, sau mới đến tập luyện.

Hải Thượng Lãn Ông và Vệ Sinh Yếu Quyết

Lê Hữu Trác (thế kỷ mười tám) dành một tập trong bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh cho việc giữ sức khoẻ: Vệ Sinh Yếu Quyết. Đại ý sách bàn ăn uống điều độ, sinh hoạt thuận theo mùa, giữ tinh thần, phòng bệnh hơn chữa bệnh (xem bài Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh). Đó là dưỡng sinh theo nghĩa rộng của Hoàng Đế Nội Kinh, chưa phải một bộ động tác.

Đạo dẫn ở Việt Nam thời trung đại

Cần nói thẳng: văn bản đạo dẫn riêng của người Việt thời trung đại gần như không còn. Đạo giáo, Phật giáo, y học Trung Hoa đều vào nước ta từ sớm, các bài như Ngũ Cầm Hí, Bát Đoạn Cẩm hẳn có người biết, nhưng không để lại sách tập luyện mang dấu ấn Việt rõ ràng. Lịch sử đạo dẫn chung có ở bài đạo dẫn và Ngũ Cầm Hí.

Vì thế, khi nói "dưỡng sinh Việt Nam" như một bộ môn tập luyện có hệ thống, người ta chủ yếu nói về thế kỷ hai mươi, và về một người.

Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng: từ phòng xét nghiệm đến câu lạc bộ dưỡng sinh

Nguyễn Văn Hưởng sinh năm 1906 ở An Giang, học y ở Hà Nội rồi Paris, bảo vệ luận án năm 1932, làm ở Viện Pasteur Sài Gòn. Ông theo kháng chiến, phụ trách y tế Nam Bộ, tập kết ra Bắc năm 1954.

Điều ít người để ý: trước khi làm dưỡng sinh, ông đã gắn với Đông y ở cấp quản lý. Ông làm Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đông y từ năm 1957, phụ trách bộ môn Đông y ở Trường Đại học Y Hà Nội, rồi làm Bộ trưởng Bộ Y tế từ tháng 3/1969 đến tháng 4/1974. Năm 1971 ông lâm bệnh nặng. Theo các bài giới thiệu phương pháp, chính quá trình tự tập để hồi phục là nơi hình thành phương pháp dưỡng sinh. Sau 1975 ông làm Viện trưởng Viện Y học cổ truyền dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh; cuốn Phương Pháp Dưỡng Sinh do ông chủ trì biên soạn, với bảy mươi hai động tác cơ bản, được tái bản nhiều lần. Ông mất năm 1998.

Câu lạc bộ dưỡng sinh lan rộng từ Thành phố Hồ Chí Minh ra cả nước trong những năm sau đó, trở thành một trong những hình thức tập luyện phổ biến nhất của người cao tuổi Việt Nam.

Phương pháp gồm những gì

Theo sách và cách các câu lạc bộ dạy, phương pháp gồm mấy phần chính:

Sự pha trộn ấy là điểm riêng: một bác sĩ học y Tây, làm quản lý Đông y, ghép khí công Trung Hoa, yoga Ấn Độ và thể dục thành một bộ cho người Việt cao tuổi.

So với Bát Đoạn Cẩm

Người muốn bài gọn, ít rủi ro có thể chọn Bát Đoạn Cẩm. Người thích tập theo nhóm, có thời gian dài buổi sáng thì câu lạc bộ dưỡng sinh là lựa chọn tốt, miễn biết bỏ những động tác không hợp với mình.

Những động tác cần thận trọng

Phương pháp ra đời trước khi có nhiều hiểu biết hiện nay về tập luyện cho người có bệnh nền. Ba nhóm động tác nên chỉnh:

• Giữ hơi trong thở bốn thì. Nín thở kèm gồng làm tăng áp lực trong lồng ngực, ổ bụng và huyết áp. Người huyết áp cao, bệnh tim, tăng nhãn áp, phình mạch nên bỏ thì giữ hơi, chỉ thở ra dài và nghỉ, hoặc hỏi bác sĩ.
• Tư thế đầu thấp hơn tim (trồng chuối, cái cày, kê mông quá cao). Không hợp với người tăng nhãn áp, huyết áp cao chưa kiểm soát, bệnh cột sống cổ, thoát vị đĩa đệm, người dễ chóng mặt, phụ nữ mang thai.
• Gập cột sống mạnh (cái cày, cúi gập chạm mũi chân). Ở người loãng xương, động tác gập thân mạnh và có tải làm tăng nguy cơ xẹp đốt sống. Phụ nữ sau mãn kinh, người cao tuổi nên đo mật độ xương hoặc hỏi bác sĩ trước khi tập nhóm này.

Những chỉnh sửa này không làm phương pháp mất giá trị. Phần thư giãn, thở chậm, các động tác khớp nhẹ nhàng, xoa bóp vẫn là một buổi tập tốt.

Thể dục bổ trợ, không phải phép chữa bệnh

Ở nhiều câu lạc bộ có những lời truyền miệng kiểu "tập dưỡng sinh khỏi tiểu đường", "bỏ được thuốc huyết áp". Phương pháp chưa được kiểm chứng bằng nghiên cứu có đối chứng ở mức ấy. Điều có thể nói chắc hơn, dựa trên hiểu biết chung về vận động ở người cao tuổi: tập đều đặn giúp duy trì sự linh hoạt, sức cơ, thăng bằng; sinh hoạt nhóm buổi sáng giúp giảm cô đơn, giữ nhịp ngủ dậy, những thứ có giá trị thật với sức khoẻ tuổi già.

Người đang điều trị bệnh mạn tính tiếp tục dùng thuốc, tái khám theo bác sĩ; tập dưỡng sinh là phần thêm vào, không phải phần thay thế.

Sách cổ nói gì

Theo phép âm dương, hoà với các phép dưỡng sinh, ăn uống có chừng mực, ngủ dậy có giờ giấc, không làm lụng quá sức bừa bãi. — Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn, thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Bình: đây là "định nghĩa" dưỡng sinh mà cả Tuệ Tĩnh, Hải Thượng lẫn Nguyễn Văn Hưởng đều đi theo. Trong năm vế, chỉ một vế ("thuật số", các phép tập) liên quan đến bài tập; bốn vế kia là lối sống. Bảy mươi hai động tác là phần nhỏ của dưỡng sinh, không phải toàn bộ.

Câu hai vế gắn tên Tuệ Tĩnh, đại ý: giữ tinh, nuôi khí, giữ thần; giữ lòng trong, bớt ham muốn, giữ sự chân thật, rèn luyện thân hình. — truyền tụng, gắn tên Tuệ Tĩnh

Bình: thứ tự tâm trước, thân sau trong câu này đáng nhớ hơn bất kỳ động tác nào.

Đọc cho đúng mức

• Tiểu sử bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng có tư liệu rõ; câu chuyện ông tự tập hồi phục chủ yếu đến từ các bài giới thiệu phương pháp, nên đọc như lời kể.
• Câu dưỡng sinh gắn tên Tuệ Tĩnh được truyền tụng rộng nhưng xuất xứ văn bản còn bàn.
• Phương pháp chưa có nhiều nghiên cứu có đối chứng. Lợi ích hợp lý là lợi ích chung của vận động đều đặn và sinh hoạt nhóm.
• Mỗi câu lạc bộ dạy hơi khác nhau, có nơi thêm, bớt động tác. Người tập nên chọn theo sức mình, không cố đủ bảy mươi hai.

Việc nên làm

1. Người mới: bắt đầu với thư giãn, thở chậm (bỏ thì giữ hơi) và mươi động tác khớp nhẹ, hai mươi phút mỗi sáng.
2. Người có huyết áp cao, tăng nhãn áp, loãng xương, bệnh cột sống: hỏi bác sĩ, bỏ các động tác giữ hơi, đầu thấp, gập mạnh.
3. Tham gia một câu lạc bộ gần nhà nếu có thể; lợi ích của tập nhóm không nhỏ.
4. Giữ phần lối sống: ăn uống điều độ, ngủ dậy đúng giờ, đi bộ thêm trong ngày.
5. Tiếp tục điều trị và tái khám theo bác sĩ; dưỡng sinh là phần bổ sung.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn, thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận.
• Câu dưỡng sinh truyền tụng gắn tên Tuệ Tĩnh (đại ý).
• Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Vệ Sinh Yếu Quyết trong Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (đại ý).
• Nguyễn Văn Hưởng chủ trì biên soạn, Phương Pháp Dưỡng Sinh (đại ý các phần của phương pháp); tiểu sử theo các tư liệu công khai về ông.
• Các hướng dẫn tập luyện cho người loãng xương, tăng nhãn áp, huyết áp cao (đại ý).