Tịch cốc và nhịn ăn dài ngày: sách cổ nói gì, y khoa cảnh báo gì

Tịch cốc trong sách Đạo gia là bỏ ăn ngũ cốc, thay bằng thảo dược, hạt, phép nuốt khí, chứ phần lớn không phải nhịn hẳn mọi thứ. Các "khoá tịch cốc" hiện nay, nhịn hoàn toàn bảy đến hai mươi mốt ngày, cực đoan hơn sách cổ nhiều. Y khoa cảnh báo hạ đường huyết, rối loạn điện giải và nguy cơ khi ăn lại; site không khuyến khích.

Bài này đặt hai thứ cạnh nhau: văn bản cổ thực sự nói gì về tịch cốc, và cơ thể người phản ứng ra sao khi không ăn nhiều ngày. Đặt cạnh nhau rồi mới thấy khoảng cách giữa một phép tu của đạo sĩ trên núi và một khoá học bán cho người thành thị.

Chữ "tịch cốc" nghĩa là gì

"Tịch" (辟) ở đây là tránh, gạt ra; "cốc" (穀) là ngũ cốc. Sách cổ còn gọi là đoạn cốc, khước cốc, tuyệt lạp (dứt hạt). Cả bốn tên đều nói đến hạt, không nói đến "ăn" nói chung.

Vì sao lại là ngũ cốc? Có hai lớp lý do.

• Lớp tư tưởng. Ngũ cốc là thứ của xã hội nông canh: ruộng, thuế, triều đình. Người muốn rời đời, sống như thần tiên trên núi, tượng trưng bằng việc không ăn thứ ấy. Thần nhân núi Cô Xạ của Trang Tử "không ăn ngũ cốc, hút gió uống sương" là hình mẫu sớm nhất.
• Lớp giáo lý. Đạo giáo đời sau tin trong người có ba con trùng gọi là tam thi, sống nhờ khí của ngũ cốc, hay tâu lỗi của người lên trời và làm người mau già. Bỏ ngũ cốc là bỏ đói tam thi. Đây là một niềm tin tôn giáo, không phải nhận xét về dinh dưỡng.

Hiểu như vậy thì thấy tịch cốc vốn là một hành vi biểu tượng của người tu, giống như bỏ nhà, bỏ chức. Nó không ra đời để giảm cân hay chữa bệnh.

Văn bản cổ nhất: không phải nhịn đói mà là ăn khác

Năm 1973, trong mộ số 3 Mã Vương Đôi (Trường Sa, Hồ Nam), chôn năm 168 trước Công nguyên, người ta tìm thấy một bản lụa sau được đặt tên Khước Cốc Thực Khí (bỏ hạt, ăn khí). Đây là văn bản cổ nhất còn lại về phép này. Đại ý: người bỏ hạt thì ăn thạch vi (một loại dương xỉ), rồi tập thở theo mùa, theo giờ; bản lụa ghi những loại khí nên tránh và nên "ăn" ở từng thời.

Hai điều đáng chú ý từ văn bản này:

1. Người tập vẫn ăn một thứ thực vật, không nhịn trắng.
2. Tịch cốc đi kèm đạo dẫn và tập thở; cùng mộ ấy có bức Đạo Dẫn Đồ mà bài Đạo dẫn và Ngũ Cầm Hí đã nói tới.

Các sách đời sau cũng vậy. Danh sách "thuốc tịch cốc" trong các sách Đạo giáo gồm phục linh, hoàng tinh, thiên môn đông, vừng, quả tùng, mật ong. Đó là những thứ có năng lượng, có chất béo hoặc tinh bột. Nói cách khác, tịch cốc trong sách cổ thường là một chế độ ăn hẹp và kham khổ, không phải nhịn ăn hoàn toàn.

Trương Lương: người tịch cốc nổi tiếng nhất rồi cũng ăn lại

Sử Ký của Tư Mã Thiên chép chuyện Trương Lương, mưu thần giúp Lưu Bang dựng nhà Hán. Công thành rồi, ông nói muốn bỏ việc đời theo tiên nhân Xích Tùng Tử, bèn "học tịch cốc, đạo dẫn cho nhẹ mình". Đến khi Hán Cao Tổ mất, Lã Hậu biết ơn ông, ép ông ăn, bảo rằng đời người ngắn như bóng ngựa trắng qua khe cửa, cần gì tự khổ đến thế. Trương Lương bất đắc dĩ nghe theo mà ăn.

Đoạn này thường được trích để nói "tịch cốc có từ đời Hán". Đọc kỹ thì nó còn cho biết hai điều ít ai nhắc: Sử Ký ghi Trương Lương vốn nhiều bệnh, và việc ông tịch cốc được người đương thời nhìn như một sự tự khổ, không phải phép dưỡng sinh mà ai cũng nên theo. Câu chuyện có tính chính trị nữa: một công thần muốn tỏ ra không màng quyền vị thì tịch cốc là cách rút lui an toàn.

Cát Hồng đã nói thẳng: bỏ hạt không làm ai sống lâu

Bão Phác Tử của Cát Hồng (thế kỷ bốn) là sách Đạo giáo bàn kỹ về đoạn cốc. Trong thiên Tạp Ứng, khi được hỏi người đoạn cốc có sống lâu không, Cát Hồng trả lời đại ý: đoạn cốc chỉ giúp đỡ tốn lương thực, tự nó không làm người ta trường sinh. Ông kể cả những người ông gặp đã bỏ hạt vài năm, nhưng gọi đó là chuyện lạ để biết, không phải con đường chính.

Đây là chi tiết quan trọng mà các lớp tịch cốc hiện nay thường bỏ qua: ngay trong nội bộ Đạo giáo, nhà lý luận lớn nhất về tiên thuật đã đặt tịch cốc ở vị trí phụ. Đến đời Tống, Ngộ Chân Thiên của Trương Bá Đoan còn đi xa hơn, chê lối "dứt hạt chỉ khiến ruột dạ trống không" (xem mục sách cổ và bài nội đan).

Cơ thể làm gì khi không ăn nhiều ngày

Đây là phần sách cổ không biết, còn y khoa thì đã mô tả khá rõ. Tóm tắt theo mốc thời gian ở một người lớn khoẻ mạnh:

Cảm giác "đầu óc sáng ra", "nhẹ nhõm" mà người tịch cốc hay kể vào ngày thứ ba, thứ tư là có thật; nhiều người mô tả như vậy khi cơ thể chuyển sang dùng thể ceton. Nhưng cảm giác dễ chịu không có nghĩa là cơ thể đang khoẻ lên. Các lớp học hay dùng chính cảm giác này làm "bằng chứng khí đã thông".

Bốn nguy cơ y khoa cần biết

Hạ đường huyết

Ở người khoẻ, gan giữ đường huyết khá ổn khi nhịn. Nguy hiểm là ở người tiểu đường đang dùng insulin hoặc thuốc kích thích tiết insulin: nhịn ăn mà vẫn dùng thuốc thì đường huyết có thể tụt sâu, gây vã mồ hôi, run tay, lú lẫn, co giật, hôn mê. Ngược lại, tự ý bỏ thuốc để tịch cốc lại có thể làm đường huyết tăng vọt, toan ceton.

Rối loạn điện giải

Nhịn ăn làm thận thải nhiều natri, kali; nhịn kéo dài làm thiếu magie, phospho. Hạ kali gây yếu cơ, chuột rút và rối loạn nhịp tim. Người đang uống thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc tim chịu rủi ro cao hơn hẳn. Uống nhiều nước lọc không bù được muối, có khi còn làm hạ natri.

Hội chứng nuôi ăn lại

Đây là nguy cơ ít người biết nhất và cũng nguy hiểm nhất. Sau nhiều ngày không ăn, khi ăn lại nhiều tinh bột, insulin tăng kéo phospho, kali, magie dồn vào tế bào, nồng độ trong máu tụt đột ngột. Hậu quả có thể là suy tim, suy hô hấp, co giật. Các hướng dẫn lâm sàng coi người ăn rất ít hoặc không ăn quá năm ngày đã thuộc nhóm có nguy cơ, cần được bác sĩ cho ăn lại từ từ và theo dõi xét nghiệm.

Nghịch lý là nhiều lớp tịch cốc tổ chức "tiệc phá cốc" cuối khoá, đúng thời điểm cơ thể dễ tổn thương nhất.

Những nguy cơ khác

• Mất cơ, nhất là ở người cao tuổi vốn đã ít cơ; mất rồi lấy lại rất chậm.
• Cơn gút cấp do acid uric tăng khi nhịn.
• Sỏi mật ở người giảm cân nhanh.
• Ngất, té ngã do tụt huyết áp tư thế.
• Ở người có xu hướng rối loạn ăn uống, nhịn ăn dài có thể mở đầu một chu kỳ nhịn – ăn vô độ khó dứt.
• Với người tập khí công, nhịn ăn cộng thiếu ngủ và tập quá sức là một trong những bối cảnh hay gặp của tẩu hoả nhập ma.

Đặt cạnh nhau: bốn kiểu "không ăn" khác hẳn nhau

Bảng này cho thấy chữ "tịch cốc" đang được dùng cho một thứ mà sách cổ không mô tả: nhịn trắng dài ngày, tập thể, có thu phí. Còn nhịn ăn gián đoạn, một kiểu ăn đã có nghiên cứu, thì không cần đến chữ "tịch cốc" để biện minh. Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài một năm công bố năm 2022 trên tạp chí y khoa New England cho thấy ăn trong khung giờ cộng giảm năng lượng không giảm cân hơn chỉ giảm năng lượng: lợi ích chủ yếu đến từ ăn ít đi, không phải từ giờ nhịn.

Nhận ra một lớp tịch cốc đáng ngờ

Những dấu hiệu sau, gặp một là nên dừng lại hỏi:

• Hứa chữa ung thư, tiểu đường, huyết áp, vô sinh, hoặc "thải độc toàn thân".
• Khuyên ngưng thuốc đang dùng trong thời gian nhịn.
• Coi chóng mặt, tim đập nhanh, ngất là "phản ứng thải độc", "khí đang chạy" thay vì dấu hiệu cần dừng.
• Bán kèm "nước", "viên", "trà" giá cao như điều kiện của khoá học.
• Không hỏi bệnh sử, không có nhân viên y tế, không có xét nghiệm.
• Tổ chức ăn lại ồ ạt cuối khoá.

Các dấu hiệu chung của dịch vụ "chữa bệnh bằng khí" có ở bài khí công chữa bách bệnh: cách nhận ra chiêu lừa.

Sách cổ nói gì

Trên núi Cô Xạ xa xôi có thần nhân ở, da thịt như băng tuyết, mềm mại như gái chưa chồng. Không ăn ngũ cốc, hút gió uống sương. — Trang Tử, thiên Tiêu Dao Du

Bình: đây là một hình ảnh ngụ ngôn trong một thiên bàn về sự tự do lớn, kể qua lời một nhân vật mà người nghe chê là "nói lớn không thật". Lấy câu này làm hướng dẫn ăn uống là đọc sai thể loại.

(Trương Lương) bèn học tịch cốc, tập đạo dẫn cho nhẹ mình. … Lưu Hầu bất đắc dĩ, gượng nghe mà ăn. — Tư Mã Thiên, Sử Ký, Lưu Hầu thế gia

Bình: văn bản sử học đầu tiên nói rõ tên "tịch cốc" cũng là văn bản ghi người tịch cốc ăn lại. Sử Ký không phán đúng sai, chỉ ghi lại cả hai.

Đại ý từ Bão Phác Tử, thiên Tạp Ứng: Cát Hồng cho rằng đoạn cốc chỉ giúp bớt tốn lương ăn, không tự làm người ta sống lâu; muốn dưỡng sinh phải dựa vào nhiều phép khác.

Các câu Hán văn trên đối chiếu theo bản số hoá thông dụng; Sử Ký có vài dị bản viết "道引" hay "導引".

Đọc cho đúng mức

• Tịch cốc là một phép tu, không phải phép chữa bệnh. Sách cổ đặt nó trong bối cảnh rời đời, tin vào tam thi, cầu tiên. Không văn bản cổ nào nói nó chữa được bệnh cụ thể nào theo nghĩa y khoa.
• Sách cổ cũng không thống nhất. Có sách đề cao, có sách như Bão Phác Tử, Ngộ Chân Thiên coi nhẹ hoặc chê. Nói "Đạo gia dạy nhịn ăn" là gom một truyền thống nhiều tiếng nói thành một câu.
• Chuyện người tịch cốc nhiều năm trong sách và trong lời kể truyền miệng không kiểm chứng được. Các ca được theo dõi nghiêm túc trong y văn đều có ăn một thứ gì đó, hoặc có hậu quả sức khoẻ.
• Nhịn ăn có thể có chỗ dùng khi có chỉ định và theo dõi, nhưng đó là việc của bác sĩ, không cần đến tên gọi Đạo giáo.
• Phật giáo không có tịch cốc. Giới "quá ngọ không ăn" của tăng sĩ là bỏ bữa chiều, vẫn ăn đủ buổi sáng và trưa; tu khổ hạnh nhịn đói là điều chính Đức Phật đã thử rồi bỏ.

Việc nên làm

1. Nếu tò mò về tịch cốc, hãy đọc nó như một trang lịch sử tư tưởng: Trang Tử, Sử Ký, Bão Phác Tử, không cần thử trên chính mình.
2. Muốn ăn ít đi vì cân nặng hay đường huyết, nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về các kiểu ăn đã có nghiên cứu.
3. Người đang dùng thuốc tiểu đường, huyết áp, lợi tiểu, thuốc tim không nhịn ăn quá một ngày khi chưa hỏi bác sĩ điều trị; không tự ngưng thuốc.
4. Thấy người nhà tham gia khoá nhịn dài ngày: hỏi kỹ về thuốc họ đang dùng, ở bên họ lúc ăn lại, và đưa đi khám ngay khi có lú lẫn, ngất, tim đập bất thường, yếu cơ.
5. Ai đã nhịn hơn năm ngày thì ăn lại từ từ dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế, không mở tiệc.

Nguồn tham khảo

• Trang Tử, thiên Tiêu Dao Du (đối chiếu bản số hoá).
• Tư Mã Thiên, Sử Ký, Lưu Hầu thế gia (đối chiếu bản số hoá).
• Bạch thư Mã Vương Đôi, Khước Cốc Thực Khí (đại ý theo các bản giới thiệu khảo cổ).
• Cát Hồng, Bão Phác Tử nội thiên, thiên Tạp Ứng (đại ý).
• Các hướng dẫn lâm sàng về nhận diện và phòng hội chứng nuôi ăn lại (đại ý).
• Thử nghiệm ngẫu nhiên một năm về ăn trong khung giờ kèm giảm năng lượng, tạp chí New England Journal of Medicine, 2022 (đại ý).