Thai Nguyên, Mệnh Cung trong Tử Bình: hai cột phụ ít người dùng, cách tính và vì sao chúng có mặt

Thai Nguyên và Mệnh Cung là hai cột phụ có thể thêm vào bốn trụ của Tử Bình. Thai Nguyên lấy can tháng tiến một, chi tháng tiến ba — thực chất là trụ của tháng lùi chín tháng trước khi sinh, ước tháng thụ thai. Mệnh Cung tính từ tháng và giờ sinh, gần với "cung mọc" của thuật xem sao. Phần lớn thầy Tử Bình hiện nay không dùng, vì kết quả nặng tính quy ước.

Hai cột phụ nằm ở đâu trong lá số

Bốn trụ năm, tháng, ngày, giờ là xương sống của Bát Tự (bài lập tứ trụ). Các sách thời Minh như Tam Mệnh Thông Hội ghi thêm hai cột phụ, đôi khi ba:

Không cột nào trong ba cột này làm thay đổi nhật chủ, thập thần hay đại vận. Chúng được đặt cạnh lá số như những chỉ dấu phụ.

Thai Nguyên: vì sao "can tiến một, chi tiến ba"

Quy tắc trong sách: lấy trụ tháng, can tiến lên một, chi tiến lên ba. Tháng Bính Dần thì Thai Nguyên là Đinh Tỵ; tháng Nhâm Dần thì Thai Nguyên là Quý Tỵ.

Câu thần chú này có một lời giải số học rất gọn. Trụ tháng mỗi tháng tiến một can, một chi. Lùi chín tháng thì can lùi chín, chi lùi chín. Mười can thì lùi chín bằng tiến một; mười hai chi thì lùi chín bằng tiến ba. Nghĩa là Thai Nguyên chính là trụ của tháng cách tháng sinh chín tháng về trước — tháng mà người xưa ước là tháng thụ thai.

Kiểm bằng ví dụ: một người sinh 9 giờ 30 ngày 5/2/1997, tứ trụ Đinh Sửu – Nhâm Dần – Mậu Dần – Đinh Tỵ (lá số mẫu dùng ở bài nhật chủ, tính bằng công cụ của trang). Thai Nguyên của tháng Nhâm Dần là Quý Tỵ. Năm 1996 (Bính Tý) có tháng Quý Tỵ chạy từ tiết Lập Hạ đầu tháng 5 đến đầu tháng 6/1996 — đúng chín tháng trước tháng sinh.

Lời giải này cũng cho thấy giới hạn của Thai Nguyên: nó là ước lệ chín tháng cho mọi người. Trẻ sinh non hai tháng hay sinh muộn hai tuần đều có cùng một Thai Nguyên theo công thức, dù tháng thụ thai thật khác hẳn.

Mệnh Cung: cách tính bằng tay

Phép phổ biến, chép trong nhiều sách Tử Bình đời Minh – Thanh:

1. Đặt tháng giêng ở cung Tý, đếm nghịch (Tý, Hợi, Tuất, Dậu…) đến tháng sinh. Tháng hai ở Hợi, tháng ba ở Tuất, cứ thế đến tháng chạp ở Sửu.
2. Đặt giờ sinh lên cung vừa tìm được, rồi đếm thuận theo thứ tự giờ (Tý, Sửu, Dần…) cho đến khi gặp giờ Mão. Cung có chữ Mão là Mệnh Cung.
3. Lấy can cho Mệnh Cung theo phép ngũ hổ độn của can năm, giống như tìm can tháng.

Điểm khác với trụ tháng: nhiều sách hiện đại dặn tháng ở đây tính theo trung khí (Vũ Thủy, Xuân Phân, Cốc Vũ…), không theo tiết (Lập Xuân, Kinh Trập…) như khi lập trụ tháng. Người sinh trong khoảng nửa tháng giữa tiết và trung khí sẽ ra hai Mệnh Cung khác nhau tùy theo cách hiểu.

Áp vào ví dụ sinh 9 giờ 30 ngày 5/2/1997, giờ Tỵ, năm Đinh Sửu:

Chúng tôi tính bảng này bằng máy theo phép đếm tay ở trên, rồi kiểm lại bằng một cách đếm thứ hai (lấy cung của tháng lùi đi số giờ tính từ giờ Mão) — hai cách ra cùng kết quả cho cả 144 tổ hợp tháng – giờ. Tình cờ, Canh Tuất và Tân Hợi cùng nạp âm Thoa Xuyến Kim, nên ai đọc Mệnh Cung theo nạp âm thì hai cách cho cùng một hành. Không phải trường hợp nào cũng may như vậy.

Vì sao đếm tới giờ Mão

Chữ Mão là chìa khóa để hiểu Mệnh Cung. Mão là phương Đông, giờ Mão là lúc mặt trời mọc. Thứ tự nghịch Tý → Hợi → Tuất ở bước một cũng chính là thứ tự Mặt Trời đi qua mười hai cung trong một năm. Ghép hai bước lại, phép đếm đang làm một việc của thiên văn: lấy vị trí Mặt Trời theo tháng, xoay theo giờ sinh, để tìm cung nào đang mọc ở chân trời phía Đông lúc sinh.

Đó là khái niệm "cung mọc" của thuật xem sao. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Mệnh Cung là phần Tử Bình vay mượn từ thuật Ngũ Tinh (còn gọi Thất Chính Tứ Dư), một lối xem mệnh bằng vị trí thật của mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh, vốn lấy cung mọc làm cung mệnh. Phép đếm tay là phiên bản đã đơn giản hóa: bỏ vĩ độ nơi sinh, coi mỗi giờ mọc đúng một cung — nên chỉ đúng gần đúng.

Đừng lẫn với cung Mệnh của Tử Vi

Cùng tên "cung Mệnh" nhưng Tử Vi Đẩu Số tính khác hẳn:

Cùng người sinh 9 giờ 30 ngày 5/2/1997: theo âm lịch, hôm ấy là 28 tháng Chạp năm Bính Tý (Tết Đinh Sửu rơi vào 7/2/1997). Lá số Tử Vi lập bằng công cụ của trang cho Mệnh tại Thân, năm Bính Tý; còn Mệnh Cung Tử Bình là Tuất hoặc Hợi, năm Đinh Sửu. Một người, ba "cung mệnh", hai "năm sinh" — vì hai môn chọn mốc năm khác nhau (Tết âm lịch và Lập Xuân) và quy tắc cung khác nhau. Bài Tử Vi và Bát Tự khác nhau thế nào giải thích thêm về hai mốc năm.

Thai Tức: cột thứ ba ít người biết

Một số sách thêm Thai Tức: lấy trụ ngày, đổi can thành can hợp với can ngày, đổi chi thành chi lục hợp với chi ngày. Ngày Mậu Dần thì Thai Tức là Quý Hợi (Mậu hợp Quý, Dần hợp Hợi). Thai Tức gần như không xuất hiện trong các sách Tử Bình chủ lưu; chúng tôi nhắc để bạn nhận ra khi gặp trong một bản lá số in sẵn.

Sách cổ nói gì

Tam Mệnh Thông Hội của Vạn Dân Anh đời Minh có các thiên riêng luận Thai Nguyên và luận Mệnh Cung. Đại ý, sách cho rằng người thụ khí từ lúc thành thai, nên xét Thai Nguyên để biết cái gốc bẩm thụ; nếu Thai Nguyên được sinh trợ, hợp với nhật chủ thì được coi là gốc dày. Về Mệnh Cung, sách dạy phép khởi Tý đếm nghịch đến tháng, rồi đặt giờ đếm tới Mão, và đọc Mệnh Cung cùng với các thần sát như một tầng phụ.

Bình: Tam Mệnh Thông Hội là một bộ tổng tập — gom gần như mọi lối xem mệnh lưu hành thời Minh, kể cả những thứ về sau bị bỏ. Các sách thiên về lý luận đời Thanh như Tử Bình Chân Thuyên hay Trích Thiên Tủy bản chú của Nhâm Thiết Tiều hầu như không dựa vào Thai Nguyên, Mệnh Cung khi luận cách cục và dụng thần. Sự có mặt của hai cột này trong Thông Hội cho biết chúng từng được dùng, không cho biết chúng nặng ký đến đâu. Uyên Hải Tử Bình, đại ý, cũng xếp Thai Nguyên vào phần phụ, sau phép lấy ngày làm chủ.

Đọc cho đúng mức

• Thai Nguyên là ước lệ chín tháng. Nó không biết bạn sinh đủ tháng hay sinh non. Dùng nó như một chỉ dấu văn hóa về ý niệm "bẩm thụ", không phải dữ kiện về thai kỳ thật.
• Mệnh Cung phụ thuộc quy ước tháng (tiết hay trung khí) và là phiên bản đơn giản hóa của cung mọc. Người sinh trong nửa tháng giữa tiết và trung khí nên tính cả hai.
• Các thầy Tử Bình hiện nay chủ yếu luận bằng nhật chủ, nguyệt lệnh, thập thần, dụng thần và đại vận. Một lời đoán chỉ dựa vào Thai Nguyên hay Mệnh Cung là lời đoán đứng trên cột phụ.
• Người không biết giờ sinh không tính được Mệnh Cung, nhưng vẫn tính được Thai Nguyên — bài không có giờ sinh bàn chuyện đọc ba trụ.

Việc nên làm

• Lập tứ trụ đủ giờ, ghi rõ ngày giờ các tiết và trung khí quanh ngày sinh.
• Tính Thai Nguyên bằng quy tắc "can tiến một, chi tiến ba", rồi tự kiểm bằng cách lùi chín tháng.
• Nếu muốn tính Mệnh Cung, tính theo cả tiết và trung khí, ghi lại cả hai.
• Đừng đem Mệnh Cung Tử Bình đối chiếu với cung Mệnh Tử Vi như thể cùng một thứ.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Vạn Dân Anh — Tam Mệnh Thông Hội, đời Minh, các thiên luận Thai Nguyên và Mệnh Cung (dẫn đại ý).
• Uyên Hải Tử Bình — phần phụ về Thai Nguyên (dẫn đại ý).
• Tứ trụ, ngày tiết khí và lá số Tử Vi trong ví dụ tính bằng bộ máy âm lịch, công cụ Bát Tự và Tử Vi của trang này; bảng Mệnh Cung kiểm bằng hai cách đếm cho đủ 144 tổ hợp.