Thái Ất là thần nào: Đông Hoàng Thái Nhất trong Sở Từ và ngôi sao gần Bắc Cực

Thái Ất (太乙) và Thái Nhất (太一) là một: tên của vị thần tối cao trong tín ngưỡng thời Chiến Quốc – Hán, được thờ là "Đông Hoàng Thái Nhất" trong Sở Từ và được đặt ở ngôi sao sáng nhất chòm Thiên Cực gần Bắc Cực theo Sử Ký. Thuật Thái Ất lấy tên vị thần ấy vì phép tính mô phỏng đường thần Thái Nhất đi qua chín cung.

Hai chữ, một tên

Chữ 乙 (ất) và 一 (nhất) trong các văn bản cổ thường dùng thay nhau ở tên này; "Thái Ất" và "Thái Nhất" chỉ cùng một đối tượng. Người Việt quen đọc "Thái Ất" khi nói về môn thuật số (Thái Ất thần số) và "Thái Nhất" khi nói về triết học, thần học cổ. Bài này dùng "Thái Nhất" khi nói về vị thần và khái niệm, "Thái Ất" khi nói về thuật.

"Thái" là lớn nhất, "Nhất" là một. Thái Nhất nghĩa đen là "cái Một lớn nhất": trước khi có trời đất, âm dương, mọi thứ còn là một. Tên ấy vừa là một khái niệm triết học, vừa là tên một vị thần, vừa là tên một ngôi sao — ba lớp nghĩa chồng lên nhau, và cả ba đều để lại dấu trong thuật Thái Ất.

Lớp thứ nhất: vị thần của Sở

Bài mở đầu chùm Cửu Ca trong Sở Từ — chùm bài ca tế thần của nước Sở, truyền là do Khuất Nguyên chỉnh lại — có tên Đông Hoàng Thái Nhất. Câu mở:

Ngày tốt, giờ lành, kính cẩn làm vui lòng bậc Thượng Hoàng. — Sở Từ, Cửu Ca, Đông Hoàng Thái Nhất

Bài tả một buổi tế: kiếm dài chuôi ngọc, chiếu dao, mâm ngọc, rượu quế, tiếng trống, tiếng sáo, người múa áo đẹp. Thần không hiện ra, không nói một lời; chỉ có cảnh người tế dâng lễ cho bậc tôn quý nhất. Các nhà chú giải từ Vương Dật đời Hán trở đi đều coi Đông Hoàng Thái Nhất là vị thần cao nhất trong hệ thần của Sở; chữ "Đông Hoàng" có người giải là thần ở phương Đông, có người giải là vì đền thờ ở phía đông đất Sở.

Lớp thứ hai: ngôi sao ở trung cung

Sử Ký của Tư Mã Thiên, thiên Thiên Quan Thư, mở đầu bản mô tả bầu trời bằng chính vị thần này:

Trung cung có sao Thiên Cực, ngôi sáng nhất trong đó là chỗ Thái Nhất thường ở. — Sử Ký, Thiên Quan Thư

Trung cung là vùng trời quanh Bắc Cực, nơi các sao quay quanh mà không lặn. Người xưa thấy cả bầu trời xoay quanh một điểm đứng yên, và đặt vị thần tối cao vào đó — như vua ngồi giữa, trăm quan chầu quanh. Thiên Quan Thư nói tiếp, các sao bên cạnh là Tam Công, là con cái, hậu phi của Thái Nhất; Bắc Đẩu là cỗ xe của vua (đại ý).

Vì hiện tượng tuế sai, điểm Bắc Cực trên trời dịch chuyển rất chậm qua nhiều thế kỷ, nên ngôi sao người đời Hán gọi là "sáng nhất ở Thiên Cực" không phải là sao Bắc Cực người ta chỉ cho nhau hôm nay. Đời sau, các sách thiên văn như Thiên Văn Chí trong Tấn Thư còn ghi một sao nhỏ mang riêng tên Thái Nhất đứng gần cửa Tử Cung, cạnh sao Thiên Nhất, và tả nó là thần của Thiên Đế, coi sai mười sáu thần, biết gió mưa, lụt hạn, binh đao, đói kém, dịch bệnh ở nước nào (đại ý). Câu "mười sáu thần" ấy rất đáng để ý khi đọc bài mười sáu thần Thái Ất.

Lớp thứ ba: đàn tế đời Hán Vũ Đế

Từ một vị thần của Sở, Thái Nhất trở thành thần tối cao của triều Hán. Sử Ký, thiên Phong Thiền Thư, chép rằng một phương sĩ tên Mậu Kỵ dâng phép tế Thái Nhất:

Trong các thiên thần, bậc quý nhất là Thái Nhất; người phò tá Thái Nhất là Ngũ Đế. — Sử Ký, Phong Thiền Thư

Hán Vũ Đế nghe theo, lập đàn tế Thái Nhất, về sau dựng đàn lớn ở Cam Tuyền. Ngũ Đế — các vị đế của năm phương, năm hành — vốn đã được thờ từ trước, nay bị đặt xuống hàng phò tá. Đây là một thay đổi lớn: trên năm hành có một cái Một.

Lớp thứ tư: cái Một sinh ra mọi thứ

Song song với lớp thần học là lớp triết học. Nhiều văn bản thời Chiến Quốc – Hán dùng "Thái Nhất" để gọi khởi nguyên của vũ trụ:

Văn bản cuối cùng có một câu chuyện riêng. Năm 1993, trong một ngôi mộ thời Chiến Quốc ở Quách Điếm (Kinh Môn, Hồ Bắc), người ta tìm thấy các thẻ tre có bài Lão Tử sớm nhất từng biết, và đi kèm một bài trước đó chưa ai đọc, được đặt tên theo câu mở đầu: "Thái Nhất sinh thủy". Bài tả một vũ trụ luận lạ: Thái Nhất sinh nước, nước quay lại giúp Thái Nhất thành trời, trời giúp thành đất, rồi lần lượt thần minh, âm dương, bốn mùa, nóng lạnh, ẩm khô, năm tháng. Đó là bằng chứng rằng từ thế kỷ IV trước Công nguyên, Thái Nhất đã là một khái niệm vũ trụ luận có hệ thống.

Từ tên thần đến tên thuật

Vì sao một môn thuật số lại mang tên vị thần này? Các dấu vết cho thấy một đường nối khá rõ:

1. Thái Nhất đi cửu cung. Linh Khu, thiên Cửu Cung Bát Phong, tả Thái Nhất mỗi năm đi qua tám cung theo tiết khí, mỗi cung khoảng bốn mươi sáu ngày (đại ý). Một chiếc "bàn chiêm Thái Ất cửu cung" thời Tây Hán đã được tìm thấy trong mộ Song Cổ Đôi ở Phụ Dương, khắc đúng các tên cung ấy (xem bài tam thức).
2. Thái Nhất biết việc của các nước. Lời tả trong Thiên Văn Chí — thần biết gió mưa, lụt hạn, binh đao ở nước nào — chính là phạm vi của thuật Thái Ất về sau: việc nước, việc quân, mùa màng.
3. Phép tính mô phỏng đường thần đi. Thuật Thái Ất đời Đường lấy khung "Thái Nhất đi tám cung", kéo dài đơn vị từ ngày thành năm (ba năm một cung), rồi thêm các ngôi phụ để xét thế. Bài Thái Ất hành cửu cung trình bày phép tính ấy.

Như vậy tên "Thái Ất thần số" có nghĩa đen: phép số theo đường đi của thần Thái Ất.

Sách cổ nói gì

Trung cung có sao Thiên Cực, ngôi sáng nhất là chỗ Thái Nhất thường ở. — Sử Ký, Thiên Quan Thư

Thái Nhất sinh ra nước, nước quay lại giúp Thái Nhất, nhờ vậy mà thành trời. — Quách Điếm Sở giản, Thái Nhất sinh thủy

Bình: hai câu, hai thế giới. Một bên là bầu trời quan sát được, có một điểm đứng yên ở giữa; một bên là suy tưởng về khởi nguyên. Thái Nhất là chỗ hai thế giới ấy gặp nhau — và thuật Thái Ất kế thừa cả hai: một hệ quan sát lịch pháp, một niềm tin rằng có một trật tự gốc chi phối vạn vật.

Đọc cho đúng mức

Tách lớp tín ngưỡng khỏi lớp thuật số. Đông Hoàng Thái Nhất là thần được tế; thuật Thái Ất là phép tính đời Đường. Thuật mượn tên thần, không có nghĩa thuật có từ thời Sở.

Sao Thái Nhất thời Hán không phải sao Bắc Cực ngày nay. Do tuế sai, ngôi sao gần cực đã đổi qua các thời kỳ.

Lời Tấn Thư về "mười sáu thần" chúng tôi dẫn đại ý, chưa đối chiếu nguyên văn; nên coi là một gợi ý về nguồn gốc vòng mười sáu thần, không phải kết luận.

Truyền thuyết về Khuất Nguyên soạn Cửu Ca là theo truyền thống; giới nghiên cứu cho rằng Cửu Ca là ca tế dân gian của Sở được chỉnh lý, có thể qua tay Khuất Nguyên.

Việc nên làm

• Khi gặp chữ "Thái Ất" trong sách, xem văn cảnh để biết đang nói về vị thần, khái niệm triết học hay môn thuật số.
• Nếu muốn đọc gốc: đọc bài Đông Hoàng Thái Nhất trong Cửu Ca và đoạn mở đầu Thiên Quan Thư; cả hai ngắn, có nhiều bản dịch tiếng Việt.
• Đọc tiếp Thái Ất hành cửu cung để thấy đường đi của thần được biến thành phép tính thế nào.
• Nếu thích bầu trời: một đêm quang, tìm sao Bắc Cực và nhìn các sao quay quanh nó — đó là "trung cung" mà người đời Hán tả.

Nguồn tham khảo

• Sở Từ — Cửu Ca, bài Đông Hoàng Thái Nhất (trích nguyên văn câu mở).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Thiên Quan Thư (câu về Thiên Cực, trích nguyên văn) và Phong Thiền Thư (lời Mậu Kỵ, trích nguyên văn).
• Quách Điếm Sở giản — Thái Nhất sinh thủy (trích nguyên văn câu mở).
• Lã Thị Xuân Thu, thiên Đại Nhạc; Lễ Ký, thiên Lễ Vận; Trang Tử, thiên Thiên Hạ (trích nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh — Linh Khu, thiên Cửu Cung Bát Phong (đại ý).
• Tấn Thư — Thiên Văn Chí, sao Thái Nhất (đại ý, chưa đối chiếu nguyên văn).