Thái Ất thần số: tính toán vận lớn bằng "Thái Ất tích niên"

Thái Ất thần số là một trong ba môn "tam thức" của Trung Hoa xưa, cùng Kỳ Môn và Lục Nhâm, dùng để xét vận năm của cả nước: mùa màng, thiên tai, binh đao. Mọi phép tính bắt đầu từ thượng nguyên tích niên, tổng số năm từ một mốc "khởi nguyên" thượng cổ đến năm cần xem, rồi chia theo các chu kỳ 360, 72, 24 và 3 năm.

Ba chữ "Thái Ất thần số" nói gì

Thái Ất (cũng đọc Thái Nhất) vốn là tên một vị thần sao ở gần Bắc Cực, vị thần tôn quý nhất trong tế lễ đời Hán; bài Thái Ất là thần nào đi kỹ gốc tích này. Thuật Thái Ất mượn tên thần: trong thức bàn, "Thái Ất" là một quân cờ đi vòng quanh tám cung, và vị trí của nó cùng các thần khác cho ra lời đoán.

Thần số là "con số của thần": thuật này không quan sát bầu trời thật mà tính vị trí các thần từ một con số. Đó là chỗ khác căn bản giữa Thái Ất và thiên văn chiêm tinh: nhà thiên văn nhìn sao, người làm Thái Ất làm toán.

Gộp lại, "Thái Ất thần số" là phép tính ra thế cục của trời đất trong một năm (hoặc tháng, ngày, giờ) bằng các con số quy ước, rồi đọc thế cục ấy như một bản đồ vận.

Thượng nguyên tích niên: con số mượn từ lịch pháp

Con số khởi đầu của Thái Ất không phải sáng tạo riêng của môn này. Nó là một phép quen thuộc của lịch pháp Trung Hoa suốt hơn một nghìn năm.

Các nhà làm lịch đời Hán trở đi muốn mọi chu kỳ (năm, tháng âm, ngày can chi, tiết khí, vòng các hành tinh) cùng xuất phát từ một điểm. Họ tính ngược về một thời điểm thượng cổ mà theo lý thuyết, năm, tháng, ngày, giờ đều là Giáp Tý, đúng nửa đêm Đông chí, mặt trời mặt trăng và năm hành tinh cùng đứng một chỗ. Mốc ấy gọi là thượng nguyên; số năm từ đó đến nay là tích niên. Có tích niên, muốn biết năm nay đang ở đâu trong chu kỳ nào, chỉ cần chia.

Phép này có cái giá: để mọi chu kỳ cùng khớp, con số phải rất lớn, hàng triệu, hàng chục triệu năm, và mỗi lần sửa lịch là một con số mới. Đến đời Nguyên, Quách Thủ Kính làm lịch Thụ Thời (dùng từ năm 1281) đã bỏ hẳn thượng nguyên tích niên, lấy một mốc gần đời mình làm gốc và đo đạc trực tiếp. Lịch pháp đi tiếp; Thái Ất thì giữ nguyên phép cũ, vì cả hệ thống của nó dựng trên con số ấy.

Thái Ất Kim Kính Thức Kinh đời Đường ghi tích niên đến năm Giáp Tý, năm Khai Nguyên thứ mười hai (724) là 1.937.281; Thái Ất Thống Tông Bảo Giám đời Nguyên ghi một con số khác hẳn. Hai mốc cách nhau đúng một số chẵn chu kỳ 360 năm nên cho cùng kết quả. Cách tính cụ thể cho năm 2027 ở bài tính Thái Ất tích niên năm Đinh Mùi 2027.

Từ một con số ra cả thức bàn

Tích niên chia theo những chu kỳ lồng nhau:

Từ cục của năm, người làm Thái Ất an tiếp Văn Xương (chủ mục), Thủy Kích (khách mục), Kế thần, tính ra chủ toán, khách toán, định toán, rồi các tướng của hai bên. Mỗi bước có bài riêng: Văn Xương, Thủy Kích, chủ toán, khách toán, mười sáu thần.

Điểm cần nhớ: mọi thứ trong thức bàn đều suy ra được từ tích niên. Không có bước quan sát, không có bước "cảm ứng" của người xem. Hai người dùng cùng một mốc tích niên và cùng quy tắc thì phải ra cùng một thức.

Bốn tầng tính và ai được dùng tầng nào

Thái Ất tính được theo năm, tháng, ngày và giờ, gọi là tuế kế, nguyệt kế, nhật kế, thời kế; quyển 1 của Kim Kính đã có đủ phép cho cả bốn tầng. Điều thú vị là sách gắn mỗi tầng với một bậc người dùng, mượn ba câu của thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư:

Bảng này cho thấy Thái Ất tự nhận mình trước hết là thuật của việc nước: tầng gốc, tầng được trình bày kỹ nhất, là tầng năm dành cho vua. Thời kế mở cho mọi người, nhưng ngay trong sách cũng chỉ là phần phụ. Bài bốn tầng tính của Thái Ất so độ dài vòng ở mỗi tầng.

"Vận lớn": dương cửu, bách lục và các chu kỳ dài

Thái Ất được gọi là thuật xét "vận lớn" vì ngoài vòng 24 năm của Thái Ất, nó còn những thần đi rất chậm, chu kỳ hàng trăm năm. Quyển 5 của Kim Kính có phép tính Ngũ Phúc Thái Ất, Đại Du, Tiểu Du, Quân Cơ, Thần Cơ, Dân Cơ; quyển 7 có hai mục tên nghe rất nặng: thái tuế có tai "Dương Cửu", Thái Ất có ách "Bách Lục".

"Dương cửu bách lục" là một khái niệm lịch pháp có từ đời Hán, gắn với lịch Tam Thống: trong một vòng rất dài, có những năm được tính là năm tai ách. Thái Ất đem khái niệm ấy vào thức của mình. Về sau, "dương cửu" thành thành ngữ chỉ vận rủi chung của thiên hạ.

Các chu kỳ dài này là nơi Thái Ất dễ bị dùng sai nhất. Một chu kỳ hàng trăm năm thì không kiểm được trong một đời người, nhưng lại rất tiện để giải thích sau: biến cố nào xảy ra cũng có thể tìm được một thần chậm vừa đổi cung. Bài Ngũ Phúc, Đại Du, Tiểu Du ghi số năm từng sách và bàn kỹ chỗ này.

Sử liệu còn lại: tách lớp cho rõ

Truyền thống kể Thái Ất có từ thời Hoàng Đế, do Phong Hậu hay Huyền Nữ truyền. Đó là lớp truyền thuyết. Lớp tư liệu thì mỏng hơn nhiều và nên đọc theo thứ tự thời gian:

Nghiên cứu hiện đại về Thái Ất cũng đi đến cùng nhận xét: văn bản tính toán Thái Ất còn lại không sớm hơn đời Đường. Những gì trước đó là tiền thân (thần Thái Nhất, cửu cung, bát phong), chưa phải thức Thái Ất hoàn chỉnh.

Chính bản Đường cũng không nguyên vẹn. Các biên tập viên Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh đã nhận ra trong Kim Kính có phép tính tích niên đến năm đầu niên hiệu Cảnh Hựu nhà Tống (1034), tức người đời sau đã thêm vào, không còn hoàn toàn là sách của Vương Hy Minh. Xem bài Thái Ất Kim Kính Thức Kinh.

Một bảng niên kỷ cho thấy cách sách được dùng

Quyển 2 của Kim Kính có mục "Thôi đế vương niên kỷ pháp": Vương Hy Minh lấy năm Giáp Tý, năm thứ ba mươi bảy đời Chu Lệ Vương làm mốc, tính đến năm Giáp Tý Khai Nguyên thứ mười hai, được 1.561 năm, rồi chia thành từng kỷ sáu mươi năm và chép xem mỗi đời vua rơi vào kỷ nào.

Bảng này hay ở chỗ nó cho thấy người soạn sách dùng Thái Ất nhìn lại lịch sử nhiều hơn là đoán tương lai: đặt các triều đại đã qua lên vòng chu kỳ, rồi đọc sự thịnh suy đã biết theo thế cục của thức. Đó là cách học hợp lý cho một môn thuật, nhưng cũng là cơ chế "khớp sau" mà người đọc hôm nay cần nhận ra. Bài Thái Ất đoán vận nước bàn tiếp chuyện này.

Sách cổ nói gì

Vua xét theo năm: vua có năm, gồm thâu trăm quan như năm gồm bốn mùa. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 2

Giờ thông cả trên dưới, nên trên từ thiên tử, dưới đến kẻ sĩ thường, giờ đều dùng chung. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 2

Thời Hán Vũ Đế, vua họp các nhà bói hỏi: ngày nọ lấy vợ được không? Nhà Ngũ hành nói được, nhà Kham dư nói không được, nhà Kiến trừ nói không tốt, nhà Tùng thần nói rất xấu, nhà Lịch nói hơi xấu, nhà Thiên nhân nói hơi tốt, nhà Thái nhất nói rất tốt. — Sử Ký, Nhật Giả Liệt Truyện

Bình: câu chuyện kết bằng việc vua phán lấy Ngũ hành làm chính. Bảy nhà cho bảy lời, và "Thái nhất gia" chỉ là một trong số đó, không hơn không kém. Đoạn này là bằng chứng sớm rằng có một trường phái mang tên Thái Nhất đời Hán; nó cũng là bằng chứng sớm nhất về việc các thuật cùng thời cho kết quả trái nhau.

Phép tính tích niên Thái Ất có chỗ đến năm đầu Cảnh Hựu nhà Tống, thế là người đời sau đã thêm vào, không còn hết là sách cũ của Hy Minh. — Tứ Khố Toàn Thư, đề yếu Thái Ất Kim Kính Thức Kinh

Đọc cho đúng mức

Tích niên là quy ước, không phải sự kiện. Không có thời điểm nào hàng triệu năm trước mà mọi thiên thể "cùng khởi"; chính lịch pháp Trung Hoa đã bỏ phép này từ đời Nguyên vì nó không cần cho việc làm lịch chính xác.

Phép tính kiểm được, lời đoán thì không. Từ tích niên ra cục, cung, toán là phép số; ai tính lại cũng ra. Còn cục ấy báo gì cho một nước thì không có cách kiểm, và những chu kỳ dài hàng trăm năm đặc biệt dễ bị khớp sau.

Thái Ất là thuật của nhà nước xưa. Nó không được làm ra để xem chuyện riêng của một người; dùng nó để đoán việc nhà, việc làm ăn là đặt nó sai chỗ.

Lịch sử văn bản còn nhiều chỗ trống. Từ chiếc chiêm bàn đầu Hán đến Kim Kính đời Đường là gần chín trăm năm mà tư liệu rất ít. Mọi khẳng định "Thái Ất có từ Hoàng Đế" thuộc lớp truyền thuyết.

Việc nên làm

• Khi đọc một lời đoán Thái Ất, hỏi trước: tích niên lấy theo sách nào, và lời đoán được ghi trước hay sau sự việc.
• Muốn học, bắt đầu từ lịch pháp: can chi, tiết khí, cửu cung; rồi mới đọc Kim Kính.
• Đọc Thái Ất như một trang lịch sử khoa học và chính trị: cách triều đình xưa dùng toán để nói chuyện với trời.
• Không dùng Thái Ất cho quyết định cá nhân; việc riêng nên cân nhắc bằng thông tin thật và lời khuyên của người có chuyên môn.

Nguồn tham khảo

• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, bản Tứ Khố Toàn Thư: quyển 1 (phép tính bốn tầng), quyển 2 (Vương tỉnh duy tuế, Thôi đế vương niên kỷ pháp), quyển 5, quyển 7
• Tứ Khố Toàn Thư — lời đề yếu về Thái Ất Kim Kính Thức Kinh
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Nhật Giả Liệt Truyện
• Hoàng Đế Nội Kinh — Linh Khu, thiên Cửu Cung Bát Phong (đại ý)
• Báo cáo khảo cổ mộ Song Cổ Đôi, Phụ Dương: Thái Ất cửu cung chiêm bàn (đại ý)