Thái Ất Kim Kính Thức Kinh: bộ sách đời Đường của Vương Hy Minh

Thái Ất Kim Kính Thức Kinh là bộ sách Thái Ất mười quyển do Vương Hy Minh soạn theo lệnh vua Đường Huyền Tông, thời Khai Nguyên (713 – 741). Đây là văn bản trọn vẹn sớm nhất còn lại của thức Thái Ất, đủ từ phép tính tích niên đến binh pháp. Bản hôm nay đã bị người đời sau chép thêm, và rất khó đọc vì gần như toàn bảng số.

Người soạn: một ông quan kỹ thuật không rõ quê

Về Vương Hy Minh, tư liệu rất ít. Lời đề yếu của bộ Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh tóm gọn: không rõ quê quán; thời Khai Nguyên nhờ phương kỹ mà được làm nội cung phụng, đãi chiếu Hàn Lâm; sách này do ông soạn theo lệnh vua, có chép trong Nghệ Văn Chí của Tân Đường Thư (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").

"Đãi chiếu Hàn Lâm" là chức của những người có tài riêng (văn chương, thư hoạ, thuật số, y thuật…) được giữ trong cung để vua gọi khi cần. Vương Hy Minh vì thế không phải thầy bói dân gian mà là chuyên gia kỹ thuật của triều đình, viết sách theo đơn đặt hàng của vua. Văn trong sách tự xưng "thần", tức viết để dâng lên.

Có thuyết đồng nhất Vương Hy Minh với Đan Nguyên Tử, người được truyền là tác giả Bộ Thiên Ca, bài ca dạy nhận các chòm sao; thuyết này chưa đủ chắc và các sách cũng ghi khác nhau về niên đại của Đan Nguyên Tử.

Tên sách: tấm gương vàng của thức bàn

Kim kính là gương vàng, hình ảnh quen của văn Đường để chỉ cái soi rõ được thịnh suy, như "lấy đồng làm gương". Thức là thức bàn, khí cụ gồm bàn vuông tượng đất, đĩa tròn tượng trời, dùng chung cho ba môn tam thức; bài mười sáu thần Thái Ất tả cấu trúc thức bàn. Kinh là sách gốc.

Gộp lại: sách gốc về thức Thái Ất, dùng như tấm gương soi vận. Tên sách cho thấy người soạn đặt nó ngang hàng với các "kính" dâng vua khác: một công cụ để trị nước.

Cấu trúc mười quyển

Bản Tứ Khố Toàn Thư chia mười quyển. Đọc tên các mục, có thể gom như sau:

Nhìn bảng sẽ thấy ngay tỷ lệ: ba quyển rưỡi là binh pháp và tình báo (3, 4, một phần 6, 9), một quyển là địa lý chính trị (8), hai quyển là các thần chu kỳ và tai ách cho vận nước (5, 7). Phần "việc thường" chỉ gom ở quyển cuối, và ngay ở đó cũng có cử hiền lương, vua tuần thú. Đây là sách của bộ máy nhà nước, đúng như bài Thái Ất thần số đã nói.

Hai trang mở đầu đáng đọc nhất

Nếu chỉ đọc hai đoạn, nên đọc đoạn đầu quyển 1 và đoạn đầu quyển 2.

Đầu quyển 1: một lời phê bình. Vương Hy Minh mở sách bằng việc chê những người đi trước. Ông viết đại ý: từ thượng nguyên đến nay năm tháng xa xôi, phép kỷ mỗi nhà một khác; Tống Côn đặt nguyên như trò trẻ con, tính xuống thì không ra ngày, tính lên thì không ra Đông chí; hơn ba trăm năm học giả nhiều mà đến Lý Thuần Phong cũng chỉ bắt chước theo. Rồi ông nói mình làm riêng một phép lịch cùng nguyên với Thái Ất, để tính lên không trái phép lịch, tính xuống không mất kỷ nguyên. Sau đó mới đến con số tích niên 1.937.281 tính đến năm 724 và lời dặn mỗi năm thêm một.

Đoạn này cho thấy Thái Ất đời Đường không phải một khối truyền thừa thống nhất: đã có nhiều phép tích niên cạnh tranh, và người soạn sách chính thức phải chọn, phải sửa. Bài tính Thái Ất tích niên 2027 cho thấy con số của ông vẫn dùng được đến hôm nay.

Đầu quyển 2: Thái Ất là ai, làm gì. Sách định nghĩa: Thái Ất là thần của Thiên Đế, sai khiến mười sáu thần, biết nước nào gặp gió mưa, lụt hạn, binh đao, đói kém, dịch bệnh, tai hại. Thái Ất thuận đi tám cung, không vào cung giữa, ba năm dời một cung. Năm thứ nhất trong cung coi việc trời, năm thứ hai coi việc đất; năm thứ ba, theo các bản lưu hành, coi việc người. Mỗi năm có một "phép khảo" riêng cho người cầm quyền: năm coi việc trời thì giữ đạo trời; năm coi việc đất thì đừng bày việc đất đai xây dựng, bắt dân phu làm hại mùa màng. Xem thêm Thái Ất hành cửu cung.

Chi tiết cuối rất đáng chú ý: sách không chỉ đoán, mà khuyên vua hành xử: năm "trị địa" thì đừng huy động dân phu xây dựng. Thái Ất ở đây vận hành như một bộ lời can gián có bảng số đi kèm.

Chỗ người đời sau chép thêm

Các biên tập viên Tứ Khố nhận xét rằng trong sách có phép tính tích niên đến năm đầu Cảnh Hựu nhà Tống (1034), tức sau Vương Hy Minh ba thế kỷ; vậy là người đời sau đã thêm vào, sách không còn hết là của ông.

Còn một dấu vết khác ngay ở quyển 1: cạnh con số 1.937.281 tính đến năm Giáp Tý Khai Nguyên thứ mười hai (724), bản Tứ Khố còn một con số 40.801 ghi cho "năm Giáp Tý Khai Nguyên thứ mười lăm". Năm Khai Nguyên thứ mười lăm là 727, năm Đinh Mão, không phải Giáp Tý, và hai con số không thể cùng đúng theo một phép. Đây nhiều khả năng là chỗ chép sai hoặc là dấu vết của một phép tích niên khác bị trộn vào.

Bài học cho người đọc: Kim Kính là sách gốc, nhưng không phải văn bản sạch. Gặp số liệu mâu thuẫn trong sách, phải đối chiếu với các sách đời sau như Thái Ất Thống Tông Bảo Giám và kiểm bằng vòng can chi, không tin ngay chữ in.

Vì sao rất ít người đọc nổi

Một: sách viết bằng bảng. Phần lớn quyển 1, 3, 5 là "lập thành", tức bảng tra lập sẵn: dãy số, tên thần, tên cung xếp theo cục. Không có lời giảng cho người mới. Đọc được phải biết trước can chi, tiết khí, cửu cung, mười sáu thần, và biết tự tính để kiểm bảng.

Hai: văn không chấm câu, thuật ngữ dày đặc. Bản Tứ Khố chép liền không dấu, thuật ngữ chồng thuật ngữ: Thiên Mục, Địa Mục, Kế thần, chủ đại tướng, khách tham tướng, yểm, kích, bách, tù… Nhiều chữ có nghĩa thường khác hẳn nghĩa trong thức.

Ba: phần lớn nội dung không còn đối tượng. Ba quyển rưỡi về binh pháp, gián điệp, bày trận chỉ có nghĩa với một vị tướng thời Đường. Người đọc hôm nay không có trận để bày.

Bốn: sách từng bị cấm. Luật nhà Đường cấm nhà tư giữ sách Thái Ất, và các triều sau cũng có lệnh tương tự (xem lệnh cấm sách thiên văn, Thái Ất). Sách lưu trong cung, trong quan Thiên văn, ít được chép ra ngoài, ít có thầy giảng. Đến khi vào Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh, nó đã là văn bản của người chuyên môn.

Năm: thiếu bản dịch và chú giải. Kim Kính chưa có bản chú giải phổ biến như các sách Dịch hay Nội Kinh. Theo những gì chúng tôi tra được, cũng chưa có bản dịch tiếng Việt trọn bộ. Người Việt muốn đọc phải đọc thẳng chữ Hán, hoặc qua các sách phổ thông mà thường không ghi rõ lấy từ sách nào.

Đọc Kim Kính hôm nay để làm gì

Không phải để đoán vận nước. Kim Kính có giá trị ở ba chỗ khác:

• Lịch sử khoa học. Quyển 1 là một chương về toán lịch đời Đường: tính Đông chí, tiết khí, khắc giờ, vị trí mặt trời trên hoàng đạo. Người nghiên cứu lịch pháp đọc nó như đọc một tài liệu kỹ thuật.
• Lịch sử chính trị. Sách cho thấy triều Đường nghĩ về quyền lực thế nào: vua dùng năm, quan dùng tháng, ngày; trời có lúc "coi việc đất" nên vua đừng bắt dân phu. Đó là ngôn ngữ của nhà nước nói chuyện với trời.
• Đối chiếu nguồn. Nhiều sách Thái Ất phổ thông, kể cả tiếng Việt, chép lại mà không ghi nguồn. Kim Kính là mốc để kiểm: một phép tính, một tên thần có trong Kim Kính hay chỉ xuất hiện về sau.

Sách cổ nói gì

Thái Ất Kim Kính Thức Kinh mười quyển, Vương Hy Minh đời Đường soạn. Hy Minh không rõ quê quán; thời Khai Nguyên nhờ phương kỹ làm nội cung phụng, đãi chiếu Hàn Lâm. Sách này do ông soạn theo lệnh vua, có chép trong Nghệ Văn Chí của Tân Đường Thư. — Tứ Khố Toàn Thư, đề yếu

Thái Ất là thần của Thiên Đế, sai khiến mười sáu thần, biết nước nào gặp gió mưa, lụt hạn, binh đao, đói kém, dịch bệnh, tai hại. Thường xét thì thấy Thái Ất đi thuận tám cung, không vào cung giữa, ba năm dời một cung. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 2

Bình: hai câu này gói cả bộ sách. Câu thứ nhất nói đối tượng: tai biến của một nước, không phải một người. Câu thứ hai nói cơ chế: một vòng đi đều đặn, tính trước được. Thái Ất vì thế là thuật "đoán bằng lịch": biết năm nào Thái Ất ở đâu thì biết năm ấy phải giữ gì.

Xét về trước thì mỗi năm bớt một toán, xét về sau thì mỗi năm thêm một toán. — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, quyển 1

Đọc cho đúng mức

Kim Kính là văn bản Thái Ất trọn vẹn sớm nhất còn lại, không phải văn bản Thái Ất sớm nhất từng có; chính Vương Hy Minh đã nhắc đến những người làm Thái Ất trước ông. Bản Tứ Khố có phần thêm vào đời Tống và có chỗ số liệu mâu thuẫn, nên mọi trích dẫn cần ghi rõ quyển, mục. Bảng cấu trúc ở trên dựng từ tên các mục trong bản Tứ Khố; nội dung chi tiết từng mục chưa được dịch trọn, và các phép đoán trong sách (binh pháp, tai biến, vận nước) không có cách kiểm chứng. Sách có giá trị như tư liệu lịch sử khoa học và chính trị, không phải như công cụ đoán việc hôm nay.

Việc nên làm

• Muốn đọc nguyên văn, dùng bản Tứ Khố Toàn Thư số hoá; đọc quyển 1 và đầu quyển 2 trước.
• Khi một sách Thái Ất phổ thông nói "theo sách cổ", tra xem phép ấy có trong Kim Kính hay không, ở quyển nào.
• Kiểm các con số tích niên bằng vòng sáu mươi can chi trước khi dùng.
• Đọc kèm Thái Ất Thống Tông Bảo Giám đời Nguyên để thấy phép tính đã được sửa, thêm những gì; bài học Thái Ất bắt đầu từ đâu gợi ý thứ tự đọc.

Nguồn tham khảo

• Vương Hy Minh — Thái Ất Kim Kính Thức Kinh, bản Tứ Khố Toàn Thư, mười quyển (mục lục các quyển; nguyên văn đầu quyển 1, quyển 2)
• Tứ Khố Toàn Thư — lời đề yếu về Thái Ất Kim Kính Thức Kinh
• Tân Đường Thư — Nghệ Văn Chí (theo lời dẫn của đề yếu Tứ Khố)
• Các nghiên cứu hiện đại về văn bản Thái Ất đời Đường, Minh (đại ý)