Thất Tịch mùng 7 tháng 7: Ngưu Lang, Chức Nữ là hai ngôi sao có thật và cách tìm chúng trên trời

Thất Tịch là đêm mùng 7 tháng 7 âm lịch, đêm Ngưu Lang gặp Chức Nữ qua cầu Ô Thước. Năm Đinh Mùi, Thất Tịch là Chủ nhật 8/8/2027. Ngưu Lang là sao Altair trong chòm Thiên Ưng, Chức Nữ là sao Vega trong chòm Thiên Cầm, hai bên dải Ngân Hà, thật ra cách nhau khoảng 14,6 năm ánh sáng. Mưa ngâu là mưa mùa hạ tháng Bảy ở Bắc Bộ.

Truyện Ngưu Lang Chức Nữ là một trong số ít truyện dân gian có thể kiểm chứng bằng mắt: tối mùng 7 tháng 7, bạn ra sân, nhìn lên đúng hướng là thấy cả hai nhân vật. Bài này chỉ cách tìm, rồi đi ngược lên những câu thơ cổ nhất về hai vì sao ấy.

Ngày Thất Tịch các năm gần đây

Ngày tính bằng bộ máy âm lịch của site. Đêm mùng 7, trăng luôn ở khoảng nửa vầng (thượng huyền), sáng ở phía tây và lặn trước nửa đêm. Sau khi trăng lặn, trời tối hơn, đó là lúc dễ thấy Ngân Hà nhất.

Hai ngôi sao có thật

Một chi tiết ít người biết: sao Ngưu Lang không phải tú Ngưu. Tú Ngưu trong nhị thập bát tú là sáu sao mờ trong chòm Ma Kết; sách Hán gọi Altair là Hà Cổ và đặt nó ở phía bắc tú Ngưu (xem trang tú Ngưu). Tương tự, tú Nữ không phải sao Chức Nữ (xem tú Nữ). Hai cái tên dân gian và hai cái tên lịch pháp đã lẫn vào nhau từ rất sớm.

Khoảng cách thật giữa hai người

Nhìn từ Trái Đất, Altair và Vega cách nhau khoảng 34 độ trên bầu trời, chừng ba gang tay duỗi thẳng. Nhưng vì hai sao ở hai khoảng cách khác nhau, tính trong không gian ba chiều thì chúng cách nhau khoảng 14,6 năm ánh sáng. Ánh sáng từ Ngưu Lang phải đi gần mười lăm năm mới tới Chức Nữ. Nếu có một cây cầu thật, mỗi năm gặp một lần là điều không thể; truyện dân gian đã chọn một khoảng cách rất lãng mạn mà cũng rất đúng.

Cách tìm Ngưu Lang, Chức Nữ tối Thất Tịch

Tính cho Hà Nội lúc 21 giờ tối 8/8/2027:

1. Chức Nữ (Vega) ở rất cao, gần đỉnh đầu, hơi lệch về phía bắc – đông bắc, cao khoảng 71°. Đây là ngôi sao trắng sáng nhất vùng trời ấy, rất dễ nhận.
2. Ngưu Lang (Altair) ở phía đông – đông nam, cao khoảng 63°, sáng kém Vega một chút, có hai sao mờ nằm thẳng hàng hai bên như đòn gánh.
3. Sao thứ ba, Deneb (sao sáng nhất chòm Thiên Nga), ở phía đông bắc, cao khoảng 51°. Ba sao Vega, Altair, Deneb tạo thành một tam giác lớn mà người làm thiên văn gọi là Tam giác mùa hè.
4. Ngân Hà chạy giữa Vega và Altair, đi qua Deneb. Ở thành phố thì không thấy; về quê, lên núi, ra biển, sau khi trăng lặn (22 giờ 37) sẽ thấy dải mờ như mây.

Ở TP. Hồ Chí Minh, hai sao thấp hơn về phía bắc một chút nhưng vẫn cao, vẫn dễ thấy.

Mưa ngâu: chuyện thời tiết của Bắc Bộ

Tháng Bảy âm lịch thường rơi vào tháng Tám dương lịch, giữa mùa mưa ở đồng bằng Bắc Bộ, khi gió mùa tây nam, dải hội tụ nhiệt đới và các cơn bão, áp thấp đem mưa dầm nhiều ngày. Người Việt gọi đó là mưa ngâu, và truyện kể đó là nước mắt của ông Ngâu bà Ngâu khóc lúc gặp nhau và lúc chia tay. Chữ "Ngâu" được nhiều người cho là do chữ "Ngưu" đọc chệch, ý chỉ chàng chăn trâu.

Đây là một ví dụ đẹp về cách văn hoá Việt bản địa hoá một truyện phương Bắc: truyện Trung Hoa không nhấn chuyện mưa, còn người Việt gắn truyện vào đúng hiện tượng khí hậu của mình. Ở miền Nam, tháng Tám dương lịch cũng là mùa mưa, nhưng mưa rào chiều nhiều hơn mưa dầm, nên chữ "mưa ngâu" ít dùng hơn.

Cầu Ô Thước và tục cầu khéo

Cầu Ô Thước: "ô" là quạ, "thước" là chim khách. Truyện kể đêm mùng 7 tháng 7, quạ và chim khách bay lên kết thành cầu cho đôi vợ chồng sang sông. Dân gian Trung Hoa và Việt Nam còn có chuyện sau Thất Tịch, chim khách, quạ trụi lông đầu vì để hai người dẫm lên. Thật ra cuối hè là mùa nhiều loài chim thay lông, nên chi tiết này có lẽ là cách dân gian giải thích một điều họ quan sát được.

Cầu khéo (khất xảo): Kinh Sở Tuế Thời Ký đời Lương chép, đại ý, đêm mùng 7 tháng 7, phụ nữ kết chỉ màu, xâu kim bảy lỗ, bày hoa quả ngoài sân để xin Chức Nữ ban cho sự khéo tay; nếu thấy nhện giăng tơ trên quả thì coi là được ứng. Chức Nữ trong truyện là người dệt giỏi, nên đêm ấy trước hết là đêm của nghề dệt, may vá, chứ chưa phải đêm của tình yêu.

Từ đêm cầu khéo đến "lễ tình nhân phương Đông"

Lớp nghĩa tình yêu có từ thơ Hán, Đường, Tống; nhưng việc gọi Thất Tịch là "lễ tình nhân" là chuyện của vài chục năm gần đây, theo đà thương mại hoá ở Trung Quốc, rồi lan sang các nước. Ở Việt Nam, vài năm gần đây giới trẻ có trào lưu ăn chè đậu đỏ ngày Thất Tịch để "cầu duyên"; đây là một tục rất mới, không có trong sách phong tục cũ.

Sách cổ nói gì

Trên trời có sông Hán, soi xuống cũng có ánh sáng. Kìa sao Chức Nữ, suốt ngày dời chỗ bảy lần; tuy dời bảy lần mà chẳng dệt nên tấm vải. Sáng kia sao Khiên Ngưu, chẳng dùng để kéo xe. — Kinh Thi, Tiểu Nhã, Đại Đông

Bình: đây là lần sớm nhất Chức Nữ và Khiên Ngưu cùng xuất hiện trong văn bản, nhưng chưa có chuyện tình. Bài thơ là lời than của người dân phía đông bị bóc lột: sao tên "dệt" mà không dệt, sao tên "trâu" mà không kéo xe, như quan lại có danh không có thực. "Bảy lần dời chỗ" là quan sát thật: sao di chuyển theo vòng nhật động trong ngày. Các nhà nghiên cứu còn bàn Khiên Ngưu trong bài thơ này là Altair hay tú Ngưu.

Xa xăm sao Khiên Ngưu, sáng trong cô gái bên sông Ngân. … Cách nhau một dòng nước đầy, đăm đăm nhìn mà chẳng nói được lời. — Cổ Thi Thập Cửu Thủ

Bình: đến đời Hán, hai vì sao đã thành đôi lứa bị ngăn cách. Câu thơ chưa có cầu, chưa có ngày gặp, chỉ có khoảng cách.

Nếu tình hai người đã là lâu dài, thì đâu cần phải sớm sớm chiều chiều bên nhau. — Tần Quán, Thước Kiều Tiên

Bình: nhà thơ đời Tống đảo ngược nỗi buồn của truyện: một lần gặp mỗi năm không phải bi kịch, vì tình bền thì không cần ngày nào cũng gặp. Câu này là lý do Thất Tịch về sau được gắn với tình yêu bền lâu.

Đọc cho đúng mức

• Ngưu Lang, Chức Nữ là sao thật, truyện là truyện. Hai sao không di chuyển lại gần nhau đêm Thất Tịch; vị trí của chúng trên trời gần như cố định qua nhiều thế kỷ.
• Mưa ngâu là mưa mùa, có năm mưa nhiều, có năm khô. Không nên đọc mưa hay không mưa đêm Thất Tịch như điềm báo chuyện tình duyên.
• Ngày "tình nhân" là lớp mới. Gốc của Thất Tịch là đêm cầu khéo của phụ nữ làm nghề dệt; tục ăn chè đậu đỏ cầu duyên là trào lưu gần đây.
• Tên sao lẫn lộn. Sao Ngưu Lang không phải tú Ngưu, sao Chức Nữ không phải tú Nữ; người đọc sách xem ngày dễ nhầm.
• Tháng Bảy âm lịch không phải "tháng xấu" vì Thất Tịch. Rằm tháng Bảy là chuyện của Vu Lan và xá tội vong nhân, một lớp khác hẳn (xem rằm tháng Bảy).

Việc nên làm

1. Ghi lịch: Thất Tịch 2027 là tối Chủ nhật 8/8/2027.
2. Ra chỗ thoáng lúc 21 giờ, tìm sao trắng sáng gần đỉnh đầu (Chức Nữ), rồi nhìn sang phía đông nam tìm sao có hai sao nhỏ kèm hai bên (Ngưu Lang).
3. Nếu ở vùng tối, đợi trăng lặn sau 22 giờ 30 để xem Ngân Hà chạy giữa hai sao.
4. Kể cho trẻ con cả hai phiên bản: truyện Ngưu Lang Chức Nữ, và chuyện hai ngôi sao cách nhau gần mười lăm năm ánh sáng.
5. Đọc lại bài Đại Đông trong Kinh Thi để thấy hai vì sao từng là lời than về quan lại trước khi thành chuyện tình.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Kinh Thi, Tiểu Nhã, Đại Đông (đối chiếu bản số hoá).
• Cổ Thi Thập Cửu Thủ, bài Điều Điều Khiên Ngưu Tinh (đối chiếu bản số hoá).
• Tần Quán, Thước Kiều Tiên (đối chiếu bản số hoá).
• Tông Lẫm, Kinh Sở Tuế Thời Ký (đại ý).
• Sử Ký, Thiên Quan Thư, về Khiên Ngưu và Hà Cổ (đại ý, theo trang tú Ngưu của site).
• Ngày Thất Tịch 2025 – 2028 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com; độ cao, phương vị sao lúc 21 giờ ngày 8/8/2027 tại Hà Nội, pha trăng, giờ trăng lặn và khoảng cách góc tính bằng PyEphem; khoảng cách tới Trái Đất theo số liệu thị sai Hipparcos.