Thiên Kim Yếu Phương của Tôn Tư Mạc: "mạng người quý hơn nghìn vàng", ba mươi quyển và vì sao phụ khoa, nhi khoa đứng đầu sách

Thiên Kim Yếu Phương, tên đầy đủ Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, là bộ y thư ba mươi quyển của Tôn Tư Mạc đầu đời Đường. Tên sách lấy từ câu trong lời tựa: mạng người hết sức hệ trọng, quý hơn nghìn vàng, một phương cứu được người thì đức còn hơn thế. Điểm lạ nhất của sách là đặt phụ khoa và nhi khoa lên đầu, trước cả bệnh của đàn ông và người già.

Tên sách: một câu trong lời tựa

Dịch: Cho rằng mạng người là hệ trọng nhất, quý hơn nghìn vàng, một phương cứu được người thì đức còn vượt hơn thế, nên lấy làm tên sách. — Thiên Kim Yếu Phương, tự tựa

Ba chữ trong tên đầy đủ đều có nghĩa:

Tên sách vì thế là một lời tuyên bố về giá trị của người bệnh, đặt trước mọi chuyện kỹ thuật.

Tôn Tư Mạc: người và truyền thuyết

Tôn Tư Mạc người Hoa Nguyên, Kinh Triệu (nay thuộc Thiểm Tây), sống từ cuối Bắc Chu qua Tùy đến đầu Đường; Cựu Đường Thư có truyện về ông và ghi ông mất năm 682. Năm sinh thì các nguồn chênh nhau rất xa, có thuyết đẩy lên tới năm 541, tức thọ hơn trăm tuổi; nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về một năm muộn hơn. Sử chép ông được nhiều vua mời làm quan mà không nhận, sống ẩn ở núi Chung Nam, giao du với các học giả đương thời.

Lớp truyền thuyết thì dày: chữa bệnh cho rồng, cho hổ, được tôn làm "Dược Vương", có miếu thờ ở nhiều nơi. Những chuyện ấy cho biết người đời sau kính ông thế nào, không phải sử liệu.

Thiên Kim Yếu Phương thường được xác định thành sách khoảng năm 652, đời Đường Cao Tông. Khoảng ba mươi năm sau, gần cuối đời, ông soạn tiếp Thiên Kim Dực Phương (dực là cánh, bổ trợ) cũng ba mươi quyển. Hai bộ thường được gọi chung là "Thiên Kim Phương".

Ba mươi quyển: bản đồ đọc

Mục lục bản số hoá chia sách như sau:

Mấy điều đọc ra từ bảng:

• Cấp cứu và giải độc có quyển riêng (24, 25), đúng với chữ "bị cấp" của tên sách.
• Thực trị và dưỡng tính có hai quyển: phần ăn uống chữa bệnh và giữ sức được tách hẳn khỏi phần dùng thuốc. Đây là một trong những bộ y thư sớm đặt dinh dưỡng thành một phần riêng.
• Mười quyển tạng phủ xếp theo cặp tạng – phủ biểu lý, cho thấy khung lý luận Nội Kinh đã thành cách sắp xếp lâm sàng.

Vì sao phụ khoa, nhi khoa đặt đầu

Với một bộ sách thời Đường, việc đặt ba quyển phụ khoa và một quyển nhi khoa ngay sau phần luận chung là điều đáng chú ý. Tôn Tư Mạc giải thích trong sách, đại ý: sở dĩ phụ nữ có phương riêng là vì có mang thai, sinh đẻ, băng huyết, khác với đàn ông; bệnh phụ nữ so với đàn ông khó chữa gấp mười lần. Ông nói thêm, đại ý, đặt phụ nữ, trẻ nhỏ trước, đàn ông, người già sau là để tôn trọng cái gốc: không có người mẹ, không có trẻ nhỏ thì không có đời sau.

Đọc trong bối cảnh thời Đường, đây là một lựa chọn có chủ ý. Trong y thư trước đó, bệnh phụ nữ và trẻ em thường bị gộp lẫn vào phần chung hoặc để cuối. Đặt chúng lên đầu là coi sinh sản và nuôi trẻ là việc hệ trọng của y học, và là nơi tỷ lệ mất mát cao nhất trong xã hội cổ.

Một chi tiết người đọc hôm nay nên biết: phần phụ khoa của sách mang nhiều quan niệm thời ấy về thai sản, về "cầu con trai". Đọc như tư liệu lịch sử, không như hướng dẫn.

Đại Y Tinh Thành: trang y đức nổi tiếng nhất

Quyển 1 có thiên Đại y tinh thành, bài văn về y đức được trích nhiều nhất trong y học phương Đông. Đại ý: thầy thuốc lớn khi chữa bệnh phải định thần, không vướng ham muốn, trước hết khởi lòng từ bi; người đến cầu chữa, không kể sang hèn, giàu nghèo, già trẻ, đẹp xấu, oán thù hay thân quen, người Hoa hay người ngoài, kẻ ngu hay người trí, đều đối xử như người thân. Bài riêng Đại Y Tinh Thành đi sâu vào thiên này.

Đặt cạnh tên sách "nghìn vàng", thiên ấy cho thấy Tôn Tư Mạc nhìn nghề y trước hết là một thái độ với con người, rồi mới là kỹ thuật. Hơn một nghìn năm sau, Hải Thượng Lãn Ông viết Y Huấn Cách Ngôn với tinh thần rất gần (bài Thượng Kinh Ký Sự).

Thiên Kim Dực Phương và chuyện Thương Hàn Luận

Khi soạn Thiên Kim Yếu Phương, Tôn Tư Mạc chưa có trong tay bản đầy đủ của Thương Hàn Luận; đại ý ông than rằng các thầy Giang Nam giấu phương Trọng Cảnh không truyền. Đến Thiên Kim Dực Phương, ông đã có và chép lại phần lớn, sắp xếp theo cách riêng. Bản này là một trong những chứng cứ sớm về văn bản Thương Hàn Luận trước khi người đời Tống hiệu đính (bài Thương Hàn Luận, bài Kim Quỹ Yếu Lược).

Chi tiết nhỏ ấy cho thấy một sự thật của y học cổ: sách quý từng là bí truyền, và một thầy thuốc lớn như Tôn Tư Mạc cũng phải mất ba mươi năm mới được đọc.

Sách cổ nói gì

Dịch: Mạng người là hệ trọng nhất, quý hơn nghìn vàng; một phương cứu được người, đức còn vượt hơn thế. — Thiên Kim Yếu Phương, tự tựa

Bình: câu này hay được rút gọn thành "mạng người quý hơn nghìn vàng" và dùng như khẩu hiệu. Vế sau mới là ý của người soạn: giá trị của một phương cứu người. Ông viết ba mươi quyển, nhưng thước đo ông chọn là từng mạng người cụ thể.

Đọc cho đúng mức

• Năm sinh Tôn Tư Mạc chưa thống nhất; năm mất 682 theo Cựu Đường Thư. Năm thành sách khoảng 652 theo cách xác định phổ biến.
• Phần giải thích vì sao phụ khoa, nhi khoa đặt đầu dẫn đại ý, chưa trích nguyên văn từng câu.
• Bản ta đọc là bản hiệu đính đời Tống; giới nghiên cứu còn so với các bản lưu ở Nhật để tìm dấu vết bản Đường.
• Phương thuốc, liều lượng và quan niệm thai sản trong sách thuộc thời cổ; không áp dụng cho người hôm nay nếu không có thầy thuốc chỉ định.

Việc nên làm

• Đọc lời tựa và thiên Đại y tinh thành trước; hai phần ngắn mà cho thấy trọn con người Tôn Tư Mạc.
• Đọc mục lục ba mươi quyển để thấy y học đời Đường tổ chức kiến thức thế nào: cấp cứu, dinh dưỡng, dưỡng sinh đều có chỗ.
• Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ có dấu hiệu bệnh: đi khám ở cơ sở sản, nhi; không dùng phương cổ.

Nguồn tham khảo

• Tôn Tư Mạc — Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương: tự tựa (nguyên văn câu "Dĩ vi nhân mệnh chí trọng…", đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán); mục lục 30 quyển; quyển 1 Đại y tinh thành; quyển 2 Phụ nhân phương (đại ý).
• Tôn Tư Mạc — Thiên Kim Dực Phương (đại ý về việc chép Thương Hàn Luận).
• Cựu Đường Thư — truyện Tôn Tư Mạc (đại ý).