Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân: 1.892 vị thuốc, 27 năm và một phương pháp khảo sát đi trước thời đại

Bản Thảo Cương Mục là bộ sách thuốc 52 quyển của Lý Thời Trân đời Minh, ghi 1.892 vị (374 vị lần đầu đưa vào bản thảo), hơn mười một nghìn phương và hơn một nghìn hình vẽ, xếp thành 16 bộ, 60 loại. Ông soạn trong 27 năm bằng cách đọc hơn tám trăm sách, đi núi tìm cây và hỏi người làm nghề. Sách in xong ở Kim Lăng khoảng năm 1596, sau khi ông mất.

Lý Thời Trân: thi trượt ba lần, rồi theo nghề cha

Lý Thời Trân, tự Đông Bích, hiệu Tần Hồ, người Kỳ Châu (nay thuộc Hồ Bắc), sinh năm 1518, mất năm 1593. Cha ông, Lý Ngôn Văn, là thầy thuốc địa phương. Theo các tiểu sử, ông đỗ tú tài năm mười bốn tuổi, rồi ba lần thi hương đều trượt, từ đó bỏ đường khoa cử để theo nghề thuốc của cha. Ông có thời gian làm việc cho vương phủ và được tiến cử vào Thái y viện, nhưng không ở lâu.

Điều thúc ông soạn sách là một nhận xét nghề nghiệp: các sách bản thảo lưu truyền chồng chất sai sót. Một vị thuốc mang hai ba tên, hai loài cây khác nhau mang chung một tên, có vị bị chép nhầm mô tả từ đời này sang đời khác. Với người làm thuốc, nhầm một tên là nhầm một mạng người.

Hai mươi bảy năm: ông đã làm những gì

Ông bắt đầu khoảng năm 1552, đến năm 1578 mới xong bản thảo, giữa chừng sửa lại ba lần. Lời tựa của Vương Thế Trinh, văn hào đời Minh mà ông mang bản thảo tới xin tựa, kể rằng ông tra cứu "hơn tám trăm nhà", tức hơn tám trăm bộ sách: y thư, sách bản thảo, kinh sử, bách gia chư tử, cả thơ văn có nhắc tới cây cỏ.

Nhưng điều làm nên giá trị của bộ sách là phần ông không chỉ đọc:

Lối làm ấy hôm nay ta gọi là kết hợp tư liệu với khảo sát thực địa. Ở thế kỷ mười sáu, đó là điều hiếm, kể cả ở phương Tây.

Cương và mục: cách một vị thuốc được trình bày

Tên sách mượn từ lối viết sử của Chu Hy: "cương" là đề mục lớn, "mục" là phần chi tiết dưới đề mục. Áp vào thuốc, mỗi vị là một "cương", bên dưới có các "mục" cố định:

Mục Chính ngộ là chỗ thấy rõ tinh thần của ông. Ví dụ ở mục thuỷ ngân, ông phê phán, đại ý, những người từ đời Lục triều trở đi tham sống lâu mà uống thuỷ ngân và đan dược, kết cục thành tàn tật hoặc mất sớm, nhiều không kể xiết, còn sách cũ lại ghi thứ ấy dùng lâu thành tiên. So với Thần Nông Bản Thảo Kinh xếp đan sa vào thượng phẩm "không độc", đây là một bước ngoặt.

16 bộ, 60 loại: bỏ ba phẩm, xếp theo loài

Từ thời Thần Nông Bản Thảo, thuốc được chia thượng, trung, hạ phẩm theo mục đích và độ độc. Lý Thời Trân bỏ hẳn cách chia ấy, xếp theo bản chất của vật:

Phàm lệ của sách nói thứ tự này đi từ thấp lên cao, từ vật vô tri đến vật có tri. Trong mỗi bộ lại chia loại; bộ Thảo chẳng hạn chia thành cỏ núi, cỏ thơm, cỏ nước, cỏ leo, cỏ độc… Cách xếp theo hình thái và nơi sống này gần với tinh thần phân loại sinh vật học hơn mọi sách bản thảo trước đó.

Giới hạn: một bộ sách của thế kỷ mười sáu

Đọc Bản Thảo Cương Mục cho công bằng, cần thấy cả phần không qua được thời gian:

• Bộ Nhân ghi nhiều thứ lấy từ cơ thể người làm thuốc. Ông có phê phán một vài tục quá đáng, nhưng vẫn chép phần lớn.
• Nhiều công dụng là gom từ sách trước, kèm cả những điều mang màu sắc mê tín, ông không loại hết.
• Tên khoa học chưa có, nên đối chiếu một vị trong sách với loài cây hiện đại vẫn là việc của các nhà thực vật học hôm nay, có vị đến giờ còn tranh luận.
• Liều và độc tính theo quan niệm cổ; nhiều vị ông ghi "không độc" nay biết có độc tính trên gan, thận.

Từ Kim Lăng ra thế giới

Sách được khắc ở Kim Lăng (Nam Kinh), in xong khoảng năm 1596; con trai ông dâng sách lên triều đình. Chỉ ít năm sau sách đã sang Nhật Bản và được khắc lại nhiều lần ở đó; về sau có những bản dịch từng phần sang các tiếng châu Âu. Người ta thường kể rằng Darwin, khi viết về sự biến dị của cá vàng nuôi, đã dẫn "một bộ bách khoa cổ của Trung Hoa", nhiều khả năng là bộ này.

Năm 2011, bản khắc Kim Lăng của Bản Thảo Cương Mục cùng một bản Hoàng Đế Nội Kinh được UNESCO đưa vào danh mục Ký ức Thế giới.

Ở nước ta, truyền thống bản thảo đi một đường riêng: Nam Dược Thần Hiệu mang tên Tuệ Tĩnh ghi thuốc nam mọc tại chỗ, theo chủ trương "Nam dược trị Nam nhân" (xem Tuệ Tĩnh). Đặt hai bộ cạnh nhau sẽ thấy cùng một nhu cầu, gọi đúng tên cây thuốc, nhưng hai hoàn cảnh khác nhau.

Sách cổ nói gì

Phàm lệ của Bản Thảo Cương Mục, đại ý: sách cũ chia ba phẩm, thượng trung hạ lẫn lộn, nay bỏ đi, xếp theo bộ; thứ tự từ thấp tới cao, từ nhỏ đến lớn. — Bản Thảo Cương Mục, Phàm lệ

Bình: một câu nói giản dị nhưng là cuộc đoạn tuyệt với cách nghĩ đã tồn tại gần một nghìn rưỡi năm. Ông không chia thuốc theo giá trị gán cho nó, mà theo nó là cái gì.

Lời tựa của Vương Thế Trinh, đại ý: đọc sách này như vào kho báu, nhìn thấy cả trời đất muôn vật; đây không chỉ là sách thuốc mà còn là sách về lẽ của vạn vật. — Vương Thế Trinh, lời tựa

Bình: ngay người đương thời đã thấy bộ sách vượt khỏi phạm vi y học. Hôm nay nó được đọc cả như một kho tư liệu về thực vật, động vật, khoáng vật và đời sống thời Minh.

Chúng tôi không trích nguyên văn hai đoạn trên vì chưa đối chiếu được với bản khắc gốc; nội dung trình bày theo đại ý.

Đọc cho đúng mức

• Bản Thảo Cương Mục là thành tựu khoa học lớn của thời nó, nhưng không phải sách hướng dẫn dùng thuốc hôm nay.
• Con số 1.892 vị, 11.096 phương là theo cách đếm phổ biến; các bản và các nhà nghiên cứu có chênh lệch nhỏ.
• Phần "chủ trị" phần lớn là kinh nghiệm và quan niệm cổ, chưa được kiểm chứng theo chuẩn nghiên cứu hiện đại.
• Đừng tin quảng cáo "theo Bản Thảo Cương Mục" như một bảo chứng chất lượng; một câu trong sách không phải là kết quả thử nghiệm.

Việc nên làm

• Muốn đọc, chọn một bản có chú tên khoa học của từng vị để khỏi nhầm loài.
• Thấy sản phẩm quảng cáo "bài thuốc cổ trong Bản Thảo Cương Mục", hỏi thêm: thành phần là gì, đã được cấp phép chưa, có nghiên cứu an toàn không.
• Muốn dùng thuốc y học cổ truyền, đến cơ sở có giấy phép và báo cho bác sĩ điều trị biết.

Nguồn tham khảo

• Lý Thời Trân — Bản Thảo Cương Mục: Phàm lệ; mục thuỷ ngân; mục lăng lý (đại ý).
• Vương Thế Trinh — lời tựa Bản Thảo Cương Mục (đại ý).
• Thần Nông Bản Thảo Kinh — lời tự về ba phẩm (đại ý, để so sánh).
• UNESCO — danh mục Ký ức Thế giới năm 2011 (Hoàng Đế Nội Kinh và Bản Thảo Cương Mục).