Ngũ vận lục khí có dự báo đúng thời tiết không? Nhìn lại các nghiên cứu đối chiếu

Chưa có bằng chứng đủ mạnh để dùng ngũ vận lục khí dự báo thời tiết. Các nghiên cứu đối chiếu, phần lớn ở Trung Quốc và Hồng Kông, cho kết quả lẫn lộn: có lúc khớp về chiều nóng lạnh, nhưng chênh lệch không có ý nghĩa thống kê, và phương pháp chưa thống nhất. Tranh luận này đã có từ đời Tống.

Học thuyết hứa hẹn điều gì

Trước khi hỏi đúng hay sai, cần biết ngũ vận lục khí nói gì cụ thể. Từ can chi năm, học thuyết suy ra: vận của năm thái quá hay bất cập (năm nào nóng hơn, ẩm hơn, khô hơn), khí tư thiên và tại tuyền (nửa đầu, nửa sau năm thiên về khí nào), sáu bước khí mỗi bước khoảng sáu mươi mốt ngày. Các bài ngũ vận lục khí, tư thiên, tại tuyền và chủ khí, khách khí trình bày đủ.

Như vậy học thuyết đưa ra những mệnh đề có thể kiểm: ví dụ, các năm Hoả thái quá phải nóng hơn trung bình; nửa đầu năm Thái Âm tư thiên phải ẩm hơn. Kiểm được, nghĩa là có thể đem đối chiếu với số liệu khí tượng nhiều chục năm.

Kết quả nghiên cứu: định tính khớp, định lượng không

Một nghiên cứu tiêu biểu do nhóm Lưu Trung Địch, Trương Hiên, Phó Bang Trạch, Hạ Quyên thực hiện, đăng trên Cát Lâm Trung y dược năm 2013: lấy nhiệt độ trung bình ngày của Bắc Kinh suốt sáu mươi năm, chia theo mười thiên can, năm vận, và hai kiểu thái quá, bất cập, rồi so với trung bình chung.

• Định tính: nhóm nào trên trung bình thì gọi "nóng", dưới thì "lạnh". Chiều nóng lạnh khớp với học thuyết.
• Định lượng: kiểm định thống kê cho thấy chênh lệch nhiệt độ giữa các nhóm không có ý nghĩa thống kê (P lớn hơn 0,05).

Các tác giả kết luận vận khí có ý nghĩa về chiều nóng lạnh nhưng thiếu chỗ dựa thống kê về mức độ. Đọc bằng ngôn ngữ thường: khác biệt nhỏ tới mức không phân biệt được với dao động ngẫu nhiên. Khi chỉ có hai nhãn "nóng" và "lạnh", trùng một nửa số lần là chuyện của đồng xu.

Nghiên cứu về dịch bệnh: mô hình càng khớp càng phải dè chừng

Một hướng khác là thuyết "tam niên hoá dịch" (ba năm sau thành dịch), lấy từ hai thiên "di thiên" Thích Pháp và Bản Bệnh của Tố Vấn (hai thiên bị thất lạc, được bổ vào muộn). Nhóm Trương Hiên, Hạ Quyên và cộng sự (Hoàn cầu Trung y dược, 2015) dùng số liệu khí tượng và số ca viêm màng não mủ dịch tễ ở Bắc Kinh từ 1970 đến 2004, dựng mạng nơ-ron nhân tạo dự đoán năm dịch cao. Độ chính xác báo cáo: 50% khi dùng khí tượng cùng năm, 75% khi dùng một năm trước, 86% hai năm trước, 99% ba năm trước.

Con số 99% nghe ấn tượng, nhưng cần đọc kỹ:

• Dữ liệu chỉ có ba mươi lăm năm, tức ba mươi lăm điểm, trong khi mô hình dùng nhiều biến khí tượng của nhiều bước khí ở nhiều năm. Mô hình nhiều tham số trên ít điểm rất dễ "học thuộc" dữ liệu, khớp quá khứ mà không dự báo được tương lai.
• Đây là độ khớp của mô hình máy học với số liệu khí tượng đo thật, không phải độ khớp của bảng can chi. Bảng can chi không dự đoán được độ ẩm hay sức gió thật của năm trước.
• Chính các tác giả chỉ đề xuất "nghiên cứu thêm".

Một bài tổng quan nói gì về cả lĩnh vực

Năm 2022, nhóm Hùng Vi Phong, Chu Tiểu Hàm, Hạ Quyên, Lương Phong, Trương Lâm, Trương Hiên (Đại học Báp-tít Hồng Kông) tổng quan hai mươi năm nghiên cứu vận khí và khí tượng trên Tạp chí Cơ sở Y học Trung y Trung Quốc. Họ ghi nhận lĩnh vực có tiến bộ, nhưng chỉ ra hàng loạt chỗ yếu:

• chọn yếu tố khí tượng không thống nhất;
• điểm khởi đầu của lục khí (Đại Hàn hay mốc khác) mỗi nghiên cứu một kết luận;
• ít nghiên cứu hệ thống trên nhiều vùng, thời kỳ nghiên cứu chọn tuỳ tiện;
• phương pháp chưa chuẩn hoá, kết quả ít được tổng hợp, chưa hình thành được một khuôn nghiên cứu dùng chung.

Điều đáng chú ý: đây là đánh giá của chính những người nghiên cứu và có thiện cảm với vận khí học, không phải của người phản bác.

Tranh luận cũ: từ Thẩm Quát đến các y gia Minh, Thanh

Nghi ngờ không bắt đầu từ khoa học hiện đại. Đời Tống, khi triều đình còn ban bố vận khí mỗi năm, Thẩm Quát trong Mộng Khê Bút Đàm đã viết, đại ý, rằng người đời bám vào phép định sẵn nên thuật ấy không ứng; khí hậu chỉ cách nhau vài dặm đã khác, sao có thể lấy một phép mà áp cho cả thiên hạ. Ông không bác bỏ vận khí, chỉ đòi phải xem khí hậu đúng nơi đúng lúc.

Đời Minh, hai thái độ hiện rõ:

• Trương Cảnh Nhạc dành hẳn những phần lớn trong Loại Kinh và Loại Kinh Đồ Dực cho vận khí, vẽ đồ, giảng giải kỹ; ông là người bênh vực và hệ thống hoá học thuyết, nhưng cách trình bày của ông cũng nhấn vào "thường" và "biến", không coi bảng là luật cứng.
• Mậu Hy Ung (Mậu Trọng Thuần) thường được các tài liệu y sử dẫn là người phê phán việc đem vận khí ra định bệnh, định thuốc theo từng năm. Chúng tôi chưa đối chiếu được nguyên văn bài viết của ông, nên chỉ ghi như một quan điểm được ghi nhận trong y sử.

Ở Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông viết riêng một quyển về vận khí trong bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, chú ý đến chỗ khác biệt của khí hậu phương Nam (bài Vận Khí Bí Điển). Chỉ riêng việc phải "chỉnh cho phương Nam" đã nói lên giới hạn của một bảng tính chung.

Vì sao học thuyết khó khớp số liệu, xét từ cấu trúc

• Chu kỳ lịch không phải chu kỳ khí hậu. Can chi lặp sau sáu mươi năm vì cách đếm, không vì một quá trình vật lý nào có chu kỳ ấy. Những dao động khí hậu lớn đã biết, như El Niño, La Niña, có nhịp không đều từ hai đến bảy năm.
• Một bảng cho cả một quốc gia rộng. Cùng một năm, miền Bắc rét đậm trong khi miền Nam nắng nóng.
• Học thuyết có nhiều lớp để "giải thích sau". Thái quá rồi "phục khí", thắng rồi báo phục, khách chủ thuận nghịch, thiên phù, tuế hội… Khi một năm không khớp ở lớp này, luôn có lớp khác để cứu. Một hệ giải thích được mọi kết quả thì khó kiểm sai.
• Trí nhớ chọn lọc. Năm 1998 nóng kỷ lục và là năm Hoả thái quá; nhưng năm 1968 cùng tổ hợp thì không. Người ta dễ nhớ năm khớp (xem thiên kiến xác nhận).

Sách cổ nói gì

Cho nên bậc thánh nhân gặp năm như thế thì hoà mà không tranh. — Tố Vấn, Lục Nguyên Chính Kỷ đại luận

Bình: ngay trong phần tả vận khí, Tố Vấn nhiều lần nói khí "có thường có biến", có năm khí đến sớm, đến muộn, đến mà không đến. Người soạn sách không coi bảng là lời tiên tri. Đọc vận khí như một khung nghĩ về sự thay đổi của trời đất, và chọn thái độ "hoà mà không tranh" trước cái mình không đoán chắc được, là cách đọc gần tinh thần văn bản nhất.

Đọc cho đúng mức

• Bài này tổng hợp những nghiên cứu chúng tôi đọc được tóm tắt; không phải tổng quan hệ thống đầy đủ. Có nghiên cứu báo cáo kết quả "khá phù hợp" ở một số vùng, nhưng thường không nêu rõ cách tính độ phù hợp.
• "Chưa có bằng chứng" không đồng nghĩa "chắc sai". Nó có nghĩa là chưa đủ để dùng thay dự báo khí tượng hay dự báo dịch tễ.
• Giá trị văn hoá, lịch sử tư tưởng của vận khí là thật, độc lập với giá trị dự báo.

Việc nên làm

• Khi gặp một bài "vận khí năm nay dự báo dịch bệnh", hỏi ba câu: dự báo đã viết ra trước hay giải thích sau; so với số liệu nào, bao nhiêu năm; có tính đến năm không khớp không.
• Quyết định về sức khoẻ, mùa màng, đi lại: dựa vào dự báo của cơ quan khí tượng và khuyến cáo y tế.
• Nếu yêu thích vận khí, đọc nó như một phần lịch sử y học, cùng với Tý Ngọ Lưu Chú hay Linh Quy Bát Pháp.

Nguồn tham khảo

• Lưu Trung Địch, Trương Hiên, Phó Bang Trạch, Hạ Quyên — "Nghiên cứu độ khớp giữa thiên can tuế vận 60 năm và biến đổi nhiệt độ thực tế 60 năm ở Bắc Kinh", Cát Lâm Trung y dược 33(4), 2013, tr. 364 – 367.
• Trương Hiên, Phí Chiêm Dương, Hác Vũ, Liên Nghị, Vương Hồng, Hạ Quyên — "Nghiên cứu tương quan giữa viêm màng não mủ dịch tễ ở Bắc Kinh và yếu tố khí tượng dựa trên lý thuyết vận khí", Hoàn cầu Trung y dược 8(3), 2015, tr. 332 – 336.
• Hùng Vi Phong, Chu Tiểu Hàm, Hạ Quyên, Lương Phong, Trương Lâm, Trương Hiên — "Tổng quan hai mươi năm nghiên cứu tương quan ngũ vận lục khí và khí tượng", Tạp chí Cơ sở Y học Trung y Trung Quốc 28(8), 2022, tr. 1383 – 1386.
• Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm, phần Tượng số (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Lục Nguyên Chính Kỷ đại luận ("thánh nhân ngộ chi, hoà nhi bất tranh"), đối chiếu bản Wikisource tiếng Trung.
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh, Loại Kinh Đồ Dực, phần vận khí (đại ý); quan điểm của Mậu Hy Ung theo ghi nhận trong tài liệu y sử (chưa đối chiếu nguyên văn).