Thiên Y A Na: nữ thần Chăm Po Nagar được Việt hoá ở tháp Bà Nha Trang

Thiên Y A Na là tên người Việt gọi Po Inư Nagar, "Mẹ xứ sở" của người Chăm, được thờ ở tháp Bà Po Nagar, Nha Trang. Khi người Việt vào vùng này, họ tiếp nhận nữ thần, kể lại sự tích theo lối Việt, gọi bà là Thiên Y Thánh Mẫu và đưa vào Đạo Mẫu. Đây là ví dụ rõ nhất về giao thoa tín ngưỡng Việt – Chăm.

Hai cái tên, một vị thần

Một số nhà nghiên cứu cho rằng chữ "Thiên Y A Na" là cách người Việt phiên âm, ghép nghĩa từ tên gọi Chăm, nhưng cách giải thích này chưa thống nhất. Điều chắc hơn là danh hiệu trong các sắc phong và văn tế Việt dần cố định quanh tên Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi.

Bia ký Chăm nói gì

Tháp Po Nagar không chỉ là nơi thờ mà còn là kho bia ký quan trọng bậc nhất của Champa, với nhiều bia chữ Phạn và chữ Chăm cổ trải từ thế kỷ 8 trở về sau. Vài điểm được giới nghiên cứu nhắc nhiều:

• Bia của vua Satyavarman (năm 784) kể rằng năm 774, những kẻ đến từ biển (thường được hiểu là cướp biển từ vùng Java) đã cướp phá đền, lấy mất tượng thần và đốt đền; nhà vua đánh đuổi rồi dựng lại.
• Các bia về sau ghi những lần vua Chăm sửa đền, dâng ruộng, dâng người phục dịch, và có lần dựng lại tượng nữ thần bằng đá khi tượng cũ bằng kim loại quý đã bị lấy mất.
• Cụm tháp hiện còn trên đồi là kết quả của nhiều đời xây sửa, không phải một lần dựng.

Đọc các bia này có thể thấy: trước khi có tên "Thiên Y A Na", nữ thần đã được thờ liên tục ở đây hơn một nghìn năm, gắn với vương quyền Champa. Chúng tôi dẫn đại ý theo các bản dịch của giới nghiên cứu; số liệu, niên đại cụ thể của từng bia nên tra công bố chuyên ngành.

Sự tích theo lối kể Việt

Người Việt kể lại nữ thần bằng một câu chuyện có cấu trúc rất quen thuộc:

1. Một cô gái nhỏ hiện ra ở núi Đại An, hái trộm dưa trong vườn của đôi vợ chồng tiều phu già không con. Hai ông bà thương, nhận làm con nuôi.
2. Cô là tiên giáng trần, nhớ cảnh trời. Một hôm lũ lớn, cô hoá vào một khúc gỗ kỳ nam trôi ra biển, dạt sang phương Bắc.
3. Thái tử Bắc Hải vớt được khúc gỗ thơm, thấy người con gái hiện ra từ đó, cưới làm vợ, sinh hai con.
4. Nhớ quê nuôi, bà cùng hai con nhập lại vào khúc kỳ nam, trôi về Nha Trang, dạy dân trồng trọt, dệt vải, rồi về trời.
5. Dân lập đền thờ trên đồi, chính là cụm tháp Chăm đã có sẵn.

Câu chuyện này được kể bằng chất liệu của vùng đất: núi Đại An, gỗ kỳ nam (sản vật nổi tiếng của Khánh Hoà), biển. Nó cho phép người Việt mới đến gắn mình với một vị thần đã có ở đây từ lâu, thay vì phải thay thế vị thần ấy. Văn bản Việt sớm và nổi tiếng nhất ghi sự tích này là một bài văn bia tại tháp Bà, thường được ghi là do Phan Thanh Giản soạn năm Tự Đức thứ 9 (1856). Chúng tôi chưa đối chiếu được bản gốc bia, nên giữ ở mức "thường được ghi".

Đạo Mẫu đưa bà vào hệ thần thế nào

Đạo Mẫu Bắc Bộ với Tam phủ, Tứ phủ đã có cấu trúc riêng (xem Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ). Khi theo chân người Việt vào miền Trung, hệ thống ấy gặp một nữ thần bản địa mạnh hơn mọi vị thần nhập cư. Kết quả không phải là loại bỏ mà là đồng nhất:

• Ở Huế, điện Hòn Chén (tên chữ Huệ Nam điện, trên núi Ngọc Trản bên sông Hương) thờ Thiên Y A Na làm vị chủ. Triều Nguyễn quan tâm đặc biệt tới điện này; lễ hội điện Hòn Chén diễn ra vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch, có rước thuyền trên sông Hương.
• Trong nhiều điện thờ miền Trung, Thiên Y A Na được coi là Mẫu Thượng Thiên, ngôi mà ở miền Bắc thường dành cho Mẫu Liễu Hạnh.
• Các bà Mẫu bản địa khác (Bà Chúa Ngọc, Bà Chúa Tiên) được gom quanh bà như những hoá thân hay thuộc hạ.

Đây là điểm khiến Thiên Y A Na thành ví dụ giáo khoa về giao thoa: một vị thần Ấn Độ giáo của vương quốc Champa trở thành Thánh Mẫu trong một tín ngưỡng nội sinh của người Việt, mà nơi thờ chính vẫn là ngôi đền gạch Chăm nguyên bản. Hiện tượng song song ở Nam Bộ là Bà Chúa Xứ núi Sam, nơi tượng thần thời Óc Eo được người Việt thờ lại.

Lễ hội Tháp Bà tháng Ba và lịch 2027

Lễ hội Tháp Bà Ponagar diễn ra từ 20 đến 23 tháng Ba âm lịch, đã được công nhận di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Trong lễ có tắm tượng, thay y phục cho Bà, và nhất là múa bóng: các cô gái đội mâm hoa quả, đèn nến trên đầu múa dâng Bà, một loại hình đặc trưng của Khánh Hoà. Người Chăm từ Ninh Thuận, Bình Thuận cũ cũng về hành lễ theo nghi thức riêng của mình.

Năm 2027 (tính bằng bộ máy âm lịch của site, lịch Việt Nam): 20 tháng Ba Đinh Mùi là thứ Hai 26/4/2027, 23 tháng Ba là thứ Năm 29/4/2027, sát kỳ nghỉ 30/4. Nên tính trước chuyện đông khách nếu định đi dịp này.

Sách cổ nói gì

Bia của vua Satyavarman ở tháp Po Nagar, đại ý: năm 774, những kẻ sinh ở nước khác, ăn những thứ ghê rợn, đen đúa, gầy gò, đến bằng thuyền, đã cướp tượng thần và phóng hoả đền; vua đuổi theo, đánh bại họ trên biển, rồi dựng lại tượng và dâng nhiều của cải cho nữ thần. — Bia ký Chăm ở tháp Po Nagar, theo các bản dịch của giới nghiên cứu

Bình: những chữ miệt thị kẻ cướp trong bia là cách viết của người xưa về kẻ thù, nên đọc như một chứng tích tâm lý thời đó, không phải mô tả dân tộc học. Điều đáng giữ là: ngay từ thế kỷ 8, đền nữ thần đã là biểu tượng của vương quyền Champa, mất đền là nhục, dựng lại đền là khẳng định chủ quyền. Hơn một nghìn năm sau, người Việt vẫn thắp hương ở đúng ngôi đền ấy.

Đọc cho đúng mức

• Nội dung bia ký chúng tôi dẫn đại ý theo các bản dịch; niên đại và câu chữ cụ thể cần tra công bố chuyên ngành.
• Tác giả văn bia sự tích (Phan Thanh Giản, 1856) là thông tin thường gặp, chúng tôi chưa đối chiếu bản gốc.
• Cách giải thích chữ "Thiên Y A Na" từ tên Chăm còn bàn cãi.
• Đồng nhất Thiên Y A Na với Mẫu Thượng Thiên là cách hiểu phổ biến ở miền Trung, không phải điện nào cũng thế.
• Tháp Po Nagar là nơi thờ còn sống động của cả người Chăm lẫn người Việt; bài viết không bàn lễ vật hay văn khấn.

Việc nên làm

• Đến tháp Bà, đi một vòng quanh chân các tháp trước khi vào điện: nhìn gạch, hoa văn, bia đá để thấy lớp Chăm trước khi thấy lớp Việt.
• Ăn mặc kín đáo khi vào tháp chính, đó là quy định của nơi thờ còn đang hoạt động, với cả người Chăm lẫn người Việt.
• Nếu đi Huế, ghé thêm điện Hòn Chén bằng thuyền trên sông Hương để thấy cùng một vị thần ở một bối cảnh khác hẳn.
• Muốn hiểu thêm về lịch lễ của người Chăm, đọc bài Tết Khmer, Tết Chăm.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Bia ký Chăm ở tháp Po Nagar (bia của vua Satyavarman năm 784 và các bia về sau), đại ý theo các bản dịch của giới nghiên cứu.
• Văn bia sự tích Thiên Y Thánh Mẫu tại tháp Bà, thường được ghi là do Phan Thanh Giản soạn năm Tự Đức thứ 9 (1856), đại ý.
• Các nghiên cứu về Đạo Mẫu miền Trung và điện Hòn Chén.
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.