Bà Chúa Xứ núi Sam: từ pho tượng đá đến lễ hội lớn ở Nam Bộ

Bà Chúa Xứ núi Sam là nữ thần được thờ ở miếu dưới chân núi Sam, Châu Đốc, An Giang, nghĩa là "bà chúa của xứ sở". Pho tượng thờ là tượng đá mà nhiều nhà nghiên cứu cho là tượng thần từ thời văn hoá Óc Eo, được người Việt khoác áo mão và tôn làm Mẫu. Lễ vía chính diễn ra từ 23 đến 27 tháng Tư âm lịch.

Pho tượng đá: khảo cổ nói gì

Điều làm Bà Chúa Xứ khác hẳn các nữ thần khác của người Việt là pho tượng có trước truyền thuyết. Người Việt không tạc tượng Bà; họ tìm thấy một pho tượng đá trên núi rồi mới kể chuyện về nó.

Các tài liệu nghiên cứu thường dẫn nhận định của học giả Pháp Louis Malleret, người khảo sát vùng Óc Eo vào những năm 1940: tượng bằng đá sa thạch, có phong cách điêu khắc của thời Óc Eo – Phù Nam (khoảng thế kỷ 1 đến 7), và có thể vốn là tượng một nam thần Hindu, được nhiều người nhận là thần Vishnu. Khi được đưa vào miếu, tượng được mặc áo, đội mão, tô điểm gương mặt, và trở thành một bà Mẫu.

Hai điều nên giữ khi đọc nhận định này:

• Tượng nằm trong miếu đang thờ, luôn được phủ áo, nên không có công bố khảo cổ đầy đủ như với hiện vật trong bảo tàng. "Có thể là tượng Vishnu" là giả thuyết của giới nghiên cứu, không phải kết luận khoa học đóng lại.
• Hiện tượng "tượng cũ, thần mới" không lạ ở Nam Bộ: nhiều tượng Phật, tượng thần Hindu thời Óc Eo tìm thấy ở miền Tây đã được người Khmer, người Việt, người Hoa thờ lại theo cách hiểu của mình. Bà Chúa Xứ là ví dụ nổi tiếng nhất.

Chính chỗ này làm câu chuyện Bà Chúa Xứ có giá trị: một hiện vật của nền văn hoá đã mất được ba cộng đồng đến sau tiếp nhận, mỗi cộng đồng góp một lớp nghĩa.

Các dị bản truyền thuyết

Truyền thuyết kể về Bà có nhiều bản. Có thể gom thành ba mạch chính:

Mạch thứ ba không có sử liệu chứng; nó cho thấy cách dân gian muốn đặt Bà cạnh những người mở đất, nhất là khi lăng Thoại Ngọc Hầu nằm ngay đối diện miếu. Chúng tôi ghi lại như một dị bản, không coi là lý lịch của Bà.

Núi Sam trong địa chí và vùng tín ngưỡng Thất Sơn

Núi Sam chỉ cao chừng trên dưới hai trăm mét, đứng riêng giữa đồng bằng sát biên giới Campuchia. Thời Minh Mạng, núi được ban tên chữ là Vĩnh Tế sơn, cùng tên với con kênh Vĩnh Tế đào đầu thế kỷ 19 chạy ngay gần đó.

Quanh chân núi có một cụm di tích nằm sát nhau: miếu Bà Chúa Xứ, lăng Thoại Ngọc Hầu, chùa Tây An (nơi gắn với ông Đoàn Minh Huyên, người khai lập đạo Bửu Sơn Kỳ Hương) và chùa Hang. Cả vùng Bảy Núi (Thất Sơn) gần đó là đất sinh ra nhiều dòng tín ngưỡng nội sinh của Nam Bộ thế kỷ 19. Bà Chúa Xứ đứng giữa vùng ấy như một mẫu số chung: người theo đạo nào cũng có thể đến miếu Bà.

Ở khắp Nam Bộ còn rất nhiều miếu "Bà Chúa Xứ" nhỏ ở đầu làng, đầu kênh. Miếu núi Sam là nơi lớn nhất, được coi như nơi gốc.

Lễ vía tháng Tư và lịch năm 2027

Lễ vía Bà kéo dài nhiều ngày, cao điểm từ 23 đến 27 tháng Tư âm lịch, với một chuỗi nghi lễ thường thấy theo thứ tự: tắm Bà (thay áo, lau tượng), rước sắc phong từ lăng Thoại Ngọc Hầu về miếu, túc yết, xây chầu, chánh tế, rồi hồi sắc (đưa sắc về). Đây là lễ thức kiểu đình làng Nam Bộ (gần với lễ Kỳ yên thờ Thành hoàng): có hát bội trong phần xây chầu, có ban tế mặc áo thụng.

Năm 2027 (tính bằng bộ máy âm lịch của site, lịch Việt Nam):

Giờ cụ thể từng lễ do ban quản lý miếu công bố mỗi năm; bảng trên chỉ để biết ngày. Năm 2027 lễ vía rơi gần cuối tuần, nên dự trù đường sá và chỗ ở đông hơn thường lệ.

Lễ hội này đã được công nhận di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, và cuối năm 2024 được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Tục "vay tiền Bà": đọc bằng con mắt khác

Tục nổi tiếng nhất là vay Bà: đầu năm người buôn bán đến miếu xin "vay" một ít tiền (thường là phong bao tượng trưng), cuối năm trở lại "trả" nhiều hơn. Báo chí hay đưa tục này dưới góc "cầu tài", gần với cách người ta nghĩ về Thần Tài. Nhưng nhìn kỹ thì nó giống một lời hứa với chính mình hơn là một khoản vay: người ta tự đặt cho mình một mốc, một lần quay lại, một món nợ tinh thần phải giữ chữ tín.

Đọc như vậy thì không có gì phải sợ "vay mà không trả được sẽ bị Bà phạt", lời đồn hay bị dùng để doạ người hành hương. Không sách nào và không ban quản lý nào nói thế.

Phía mặt trái của lễ hội cũng nên biết trước: tình trạng chèo kéo mua đồ lễ, heo quay, giá dịch vụ đội lên dịp lễ đã được báo chí và chính quyền địa phương nhắc nhiều năm. Người đi lễ nên tự chuẩn bị, hỏi giá trước, không mua theo lời "phải dâng thế này Bà mới chứng".

Sách cổ nói gì

Văn bản cổ nhất gắn trực tiếp với núi Sam không nói về Bà mà nói về người mở đất. Bia Vĩnh Tế Sơn, dựng thời Minh Mạng ở khu lăng Thoại Ngọc Hầu, đại ý ghi việc triều đình ban cho núi Sam tên chữ là Vĩnh Tế sơn, để ghi công bà Châu Thị Tế, vợ Thoại Ngọc Hầu, người cùng chồng lo việc đào kênh Vĩnh Tế (1819–1824). — Bia Vĩnh Tế Sơn

Bình: tên chữ của ngọn núi là tên của một người phụ nữ thật, có công thật, được triều đình ghi bằng đá. Có lẽ chính vì vậy mà về sau dân gian dễ nối bà Châu Thị Tế với Bà Chúa Xứ, dù không có văn bản nào nói hai vị là một. Chúng tôi chưa tìm được ghi chép nào trong sách vở thế kỷ 19 tả một lễ vía quy mô lớn như ngày nay; nhiều khả năng lễ hội lớn dần cùng cộng đồng định cư quanh con kênh. Câu chữ bia chúng tôi dẫn đại ý, người cần nguyên văn nên tra bản dịch bia tại di tích.

Đọc cho đúng mức

• Nhận định "tượng Vishnu thời Óc Eo" là giả thuyết của giới nghiên cứu, được nhiều tài liệu nhắc lại; chưa có một công bố khảo cổ đầy đủ về pho tượng.
• Truyền thuyết có nhiều dị bản, chi tiết (ai muốn lấy tượng, mấy cô gái, có gắn với vợ Thoại Ngọc Hầu hay không) khác nhau tuỳ người kể.
• Thứ tự nghi lễ trong bài là thứ tự thường thấy; giờ, ngày cụ thể theo thông báo của ban quản lý miếu từng năm.
• Bài không hướng dẫn văn khấn, lễ vật. Đi lễ là sinh hoạt văn hoá; Bà không "đòi" lễ vật nào.
• Muốn hiểu Bà trong bức tranh thờ Mẫu rộng hơn, đọc bài Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ; một ví dụ song song về nữ thần của cộng đồng khác được Việt hoá là Thiên Y A Na.

Việc nên làm

• Đi lễ vía thì tránh đúng đêm cao điểm nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ; đến sớm hơn vài ngày hoặc sau lễ vẫn vào miếu được.
• Ghé cả lăng Thoại Ngọc Hầu và chùa Tây An ngay cạnh: ba điểm này kể chung một câu chuyện về vùng đất, đi một nơi là mới nghe một phần ba.
• Nếu "vay Bà", coi đó là lời hứa với chính mình về chữ tín trong làm ăn, không phải khoản nợ để lo sợ.
• Tra ngày âm dương cho chuyến đi bằng lịch âm của site.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Bia Vĩnh Tế Sơn, khu lăng Thoại Ngọc Hầu, núi Sam — đại ý.
• Hồ sơ Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, UNESCO ghi danh năm 2024, đại ý.
• Các khảo cứu khảo cổ học Óc Eo của Louis Malleret, theo các tài liệu dẫn lại.
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.