Thần Tài là ai: Triệu Công Minh, Phạm Lãi hay Ông Địa — các lớp tín ngưỡng chồng lên nhau

Thần Tài không phải một người mà là nhiều lớp thần chồng lên nhau. Người Hoa thờ Võ Thần Tài Triệu Công Minh (có nơi là Quan Công) và Văn Thần Tài Tỷ Can hoặc Phạm Lãi. Người Việt Nam Bộ thờ một ông Thần Tài áo quan cầm thỏi vàng, đặt chung bàn với Ông Địa. Còn ngày vía mùng 10 tháng Giêng là tục riêng của người Việt.

Bảng các lớp "Thần Tài"

Điều đáng chú ý: người Việt vái "ông Thần Tài" hằng ngày mà rất ít người biết mình đang vái ai. Đó không phải chỗ thiếu sót; tín ngưỡng dân gian vốn sống bằng vai trò của vị thần hơn là bằng lý lịch của nó.

Võ Thần Tài: Triệu Công Minh đi từ Đạo giáo vào tiểu thuyết

Triệu Công Minh vốn là một vị thần trong Đạo giáo, ban đầu được coi là thần giữ việc ôn dịch, trừ tà; vai thần giữ tiền đến muộn hơn. Người phổ biến hình ảnh ông nhất là bộ tiểu thuyết Phong Thần Diễn Nghĩa đời Minh. Trong truyện, ông đứng về phía nhà Thương chống nhà Chu, tử trận, rồi được Khương Tử Nha phong làm thần cai quản bốn vị chuyên lo của cải, tên mỗi vị gợi đúng một việc: gọi của quý về, thu nhận châu báu, mời của vào nhà, lợi trong buôn bán (Chiêu Bảo, Nạp Trân, Lợi Thị và một vị nữa).

Năm vị ấy gộp lại thành Ngũ Lộ Thần Tài (Thần Tài năm đường), thứ hay thấy trên tranh in người Hoa. Ở đây cần tách hai tầng:

• Theo truyền thống tín ngưỡng, Triệu Công Minh là thần có trước tiểu thuyết.
• Văn bản cho thấy chi tiết "được phong Thần Tài cùng bốn thuộc hạ" là của Phong Thần Diễn Nghĩa, một tiểu thuyết. Nói cách khác, phần lý lịch quen thuộc nhất của Võ Thần Tài đến từ văn chương, không phải từ kinh điển Đạo giáo.

Quan Công được gọi là Võ Thần Tài theo một đường khác: giới buôn bán người Hoa thờ ông vì chữ tín và chữ nghĩa, hai thứ một người làm ăn cần hơn cả vốn liếng. Truyền thuyết còn gán cho ông việc đặt ra cách ghi sổ sách, nhưng đó là lời truyền, không có trong sử.

Văn Thần Tài: Tỷ Can và Phạm Lãi

Văn Thần Tài có hai ứng viên, và lý do chọn họ thú vị hơn chính câu chuyện:

Tỷ Can là chú của vua Trụ nhà Thương, can gián vua nên bị giết và mổ tim (Sử Ký, Ân Bản kỷ chép việc ông can gián và bị hại). Dân gian về sau suy ra một lý lẽ rất mộc: người không còn tim thì không thiên vị ai, nên giao việc chia của là hợp nhất. Lý lẽ này là cách hiểu của dân gian, không phải của sử gia.

Phạm Lãi là mưu thần nước Việt (Việt thời Xuân Thu, không phải nước ta), giúp Câu Tiễn diệt Ngô rồi bỏ quan đi buôn. Sử Ký, Hoá Thực liệt truyện chép đại ý: ông đổi tên là Đào Chu Công, trong mười chín năm ba lần gây được nghìn vàng, rồi hai lần đem chia cho bạn nghèo và họ hàng xa. Chi tiết "chia ra" mới là lý do ông được tôn: thần của tiền là người biết buông tiền đúng lúc, không phải người giữ khư khư.

Đọc kỹ thì cả hai vị Văn Thần Tài đều nói cùng một điều: của cải phải đi kèm sự công bằng. Đây là chỗ ít bài viết về Thần Tài nhắc tới, trong khi nó là phần sâu nhất của tín ngưỡng này.

Nàng Như Nguyện và tục kiêng quét nhà ngày Tết

Một lớp nữa, cổ hơn cả Phong Thần, nằm trong tục kiêng quét nhà, đổ rác ngày mồng Một. Kinh Sở Tuế Thời Ký (sách ghi phong tục vùng Kinh Sở, thế kỷ 6) nhắc một tục đầu năm gắn với Như Nguyện. Truyện thường được kể đại ý: một lái buôn tên Âu Minh đi qua một hồ lớn, được thần hồ tặng một người hầu tên Như Nguyện, từ đó làm ăn khấm khá. Một ngày đầu năm, ông nổi giận đánh nàng; Như Nguyện chui vào đống rác rồi biến mất, cơ nghiệp từ đó sa sút.

Ở Việt Nam, truyện này được kể lại để giải thích vì sao ba ngày Tết không đổ rác: sợ đổ mất "Thần Tài". Có sách Việt gọi thẳng Như Nguyện là Thần Tài. Chi tiết tên hồ và tên người khác nhau giữa các bản kể; chúng tôi dẫn đại ý. Ý tục kiêng này gần với bài học của Phạm Lãi theo chiều ngược lại: thứ đem lại sung túc cần được đối xử tử tế, không phải sai khiến.

Ông Thần Tài của người Việt Nam Bộ

Bàn thờ Thần Tài – Ông Địa đặt sát đất, quay ra cửa, là hình ảnh quen thuộc ở hầu hết cửa hàng phía Nam. Hình thức này đến từ cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn và các tỉnh miền Tây, nơi thần đất (Thổ Địa Phúc Đức Chính Thần) và thần giữ của thường thờ chung. Người Việt tiếp nhận, giữ khung thờ, nhưng làm mềm đi: ông Thần Tài không còn mang tên Triệu Công Minh hay Phạm Lãi, chỉ còn là "ông Thần Tài".

Vì sao thờ chung với Ông Địa? Lý lẽ dân gian rất gọn: có đất mới có của. Thần đất giữ chỗ buôn bán, thần tài giữ việc buôn bán. Ông Địa là ai, khác Thổ Công, Táo Quân thế nào, đã có bảng phân biệt ở bài Thổ Công, Thổ Địa, Táo Quân, Ông Địa. Bàn thờ thần trong nhà cũng khác hẳn bàn thờ gia tiên về ý nghĩa; chỗ phân biệt ấy có ở bài thờ cúng tổ tiên.

Ngoài hai lớp Hoa và Việt, còn một lớp thứ ba ít người để ý: Phật giáo Tây Tạng có các vị Tài Thần (người Hoa gọi là Hoàng Tài Thần) cầm con chồn nhả ngọc. Hình tượng này bày bán nhiều trong vài năm gần đây, nhưng thuộc một truyền thống tu tập riêng, không liên quan tới bàn thờ Thần Tài – Ông Địa.

Vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng: tục của người Việt

Người Hoa nhiều nơi đón Thần Tài vào mồng Năm tháng Giêng (ngày "phá ngũ" ở phương Bắc Trung Hoa), có nơi đón ngay đêm Giao thừa hoặc mồng Hai. Ngày mùng 10 tháng Giêng làm "vía Thần Tài" là tục của người Việt, trước hết ở Nam Bộ. Chúng tôi chưa tìm được văn bản cổ nào ghi rõ gốc của ngày mùng 10; các lời giải thích lưu hành trên mạng (tính theo số lẻ, theo "thập toàn") đều là suy diễn về sau.

Phong trào mua vàng đúng ngày vía lan ra miền Bắc khoảng mười mấy năm gần đây, kéo theo cảnh xếp hàng dài trước tiệm vàng. Đó là chuyện thị trường, không phải tín ngưỡng: không sách nào nói Thần Tài đòi người ta mua vàng.

Ngày năm 2027 (tính bằng bộ máy âm lịch của site, lịch Việt Nam):

Ai định khai trương hay mở hàng quanh ngày này nên đọc thêm bài khai trương đầu năm 2027: mùng 10 năm nay có điểm cần cân nhắc về ngày theo lịch pháp, không chỉ là chuyện vía.

Sách cổ nói gì

Sử Ký, Hoá Thực liệt truyện, đại ý: Phạm Lãi rời Câu Tiễn, đổi tên là Đào Chu Công, buôn bán theo thời, trong mười chín năm ba lần làm ra nghìn vàng, hai lần chia cho bạn nghèo và anh em họ xa. Người đời sau nói đến giàu có thì nhắc Đào Chu Công. — Sử Ký, Hoá Thực liệt truyện

Bình: Tư Mã Thiên đặt Phạm Lãi trong thiên viết về nghề buôn, không phải thiên viết về thần tiên. Với ông, Đào Chu Công là người biết xem thời thế, biết dừng và biết chia. Việc đời sau thờ ông làm thần là bước "thánh hoá" của dân gian, giống cách người Việt thờ người có công làm Thành hoàng.

Kinh Sở Tuế Thời Ký, đại ý: ngày mồng Một tháng Giêng có tục buộc tiền vào gậy, ném lên đống rác, gọi là cầu Như Nguyện. — Kinh Sở Tuế Thời Ký

Bình: tục ở đây không phải "đổ rác là mất lộc" mà gần như ngược lại: người ta ra đống rác tìm lại Như Nguyện. Qua nhiều thế kỷ và nhiều vùng, cùng một truyện đã sinh ra hai tục trái chiều. Đó là lý do nên đọc phong tục bằng con mắt lịch sử thay vì coi mỗi lời kiêng là luật.

Đọc cho đúng mức

• Không có "Thần Tài chuẩn". Tên, hình tượng, ngày vía khác nhau giữa người Hoa phương Bắc, người Hoa Quảng Đông – Phúc Kiến, người Việt Nam Bộ và người Việt miền Bắc. Bảng ở trên là cách gom cho dễ hiểu.
• Phong Thần Diễn Nghĩa là tiểu thuyết. Dẫn nó để biết hình tượng Triệu Công Minh phổ biến từ đâu, không phải để coi là sử.
• Các câu Hán văn trong bài chúng tôi dẫn đại ý, chưa đối chiếu từng chữ với bản gốc.
• Thờ Thần Tài không làm ra doanh thu. Bàn thờ là chỗ người buôn bán nhắc mình giữ chữ tín, giữ sổ sách sạch, như chính câu chuyện Quan Công, Phạm Lãi gợi ra. Bài này không bàn mâm cúng, văn khấn; phần đó thuộc phong tục từng nhà.

Việc nên làm

• Nếu nhà có bàn Thần Tài – Ông Địa, thử kể cho con cháu chuyện Phạm Lãi chia của và chuyện Tỷ Can "không tim nên không thiên vị". Hai chuyện ấy dạy về tiền bạc tốt hơn nhiều lời chúc.
• Ngày vía, nếu đi mua vàng, coi đó là quyết định tài chính bình thường: xem giá, xem nhu cầu, đừng mua vì sợ "lỡ vía".
• Muốn biết ngày âm dương chính xác cho các dịp đầu năm, tra bằng lịch âm của site thay vì chép từ ảnh truyền tay.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên, Sử Ký — Hoá Thực liệt truyện (Phạm Lãi, Đào Chu Công), đại ý.
• Tư Mã Thiên, Sử Ký — Ân Bản kỷ (Tỷ Can can gián vua Trụ), đại ý.
• Phong Thần Diễn Nghĩa (tiểu thuyết đời Minh) — đoạn Khương Tử Nha phong thần cho Triệu Công Minh, đại ý.
• Tông Lẫm, Kinh Sở Tuế Thời Ký — tục đầu năm gắn với Như Nguyện, đại ý.
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.