Trụ cổng, mái cổng: có nên làm cổng có mái, trụ cao bao nhiêu theo thước Lỗ Ban

Cổng có mái hợp với nhà vườn, nhà có sân rộng, cổng lùi vào khỏi mép đường; nhà phố sát vỉa hè thường không cần. Trụ cổng là khối xây nên đo bằng thước Lỗ Ban 42,9 cm, còn khoảng lọt lòng giữa hai trụ và chiều cao dưới mái đo bằng thước 52,2 cm. Trụ cao 2,14 m, 2,36 m hoặc 2,57 m là các số nằm giữa cung đỏ trên thước 42,9.

Cổng có mái: từ cổng làng, cổng nhà vườn Huế đến nhà phố

Cổng có mái là kiểu cổng cũ của người Việt. Ở đồng bằng Bắc Bộ, cổng làng thường xây gạch, có mái ngói, có khi thêm gác canh phía trên; cổng nhà giàu trong làng cũng làm theo dáng ấy, nhỏ hơn. Ở Huế, cổng nhà vườn là một khối trụ gạch có mái ngói nhỏ, sau cổng là lối đi có hàng chè tàu hai bên, rồi bình phong, rồi bể cạn, rồi mới tới nhà rường. Cổng ở đây không chỉ để đóng mở, mà là chỗ bắt đầu một trình tự đi vào.

Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, ví ngôi nhà như thân người: hình thế là thân thể, nước là huyết mạch, đất là da thịt, cây cỏ là lông tóc, nhà cửa là áo quần, cổng ngõ là mũ đai. Mũ đai là thứ người ta nhìn thấy đầu tiên, nói lên nề nếp của cả người — nhưng cũng là thứ sau cùng mới tới lượt, khi thân thể, áo quần đã chỉnh tề. Đọc câu này để thấy cổng quan trọng ở chỗ tương xứng, không ở chỗ to.

Cùng sách, đoạn ngũ hư ngũ thực, đại ý coi "cổng lớn mà nhà nhỏ" là một điều hư. Một cổng mái đồ sộ, trụ cao ba mét trước căn nhà mặt tiền 5 m là đúng cái hư ấy — vừa tốn, vừa làm ngôi nhà trông nhỏ đi.

Nên làm mái hay không

Nhà phố sát vỉa hè đáng nói riêng: mái cổng vươn ra phía ngoài là vươn ra không gian chung. Phần nhô ra mặt đường của nhà phố bị quy chuẩn xây dựng giới hạn theo bề rộng lộ giới — hỏi kỹ khi xin phép, đừng để làm xong rồi phải cắt.

Xe ra vào. Mái cổng thấp là thứ hay quên nhất. Xe gầm cao có giá nóc, xe chở vật liệu khi sửa nhà, xe cứu thương đều cần khoảng trống phía trên. Cổng mái thấp hơn 2,3 m thì gần như chỉ còn xe con đi lọt.

Hai cây thước cho cùng một cái cổng

Chỗ người ta hay nhầm: tra trụ cổng bằng thước 52,2 hoặc tra lọt lòng bằng thước 42,9. Quy ước của thợ Việt:

Vì sao cổng dùng thước thông thủy, và ba cây thước khác nhau thế nào, xem bài ba cây thước Lỗ Ban. Lọt lòng cổng rộng bao nhiêu cho ô tô quay vào được, bài kích thước cổng nhà đã tính kỹ — bài này lo phần trụ và mái.

Mọi số dưới đây tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site.

Trụ cổng cao bao nhiêu

Có hai cách nghĩ về chiều cao trụ, nên tính cả hai rồi mới tra thước:

• So với tường rào. Trụ cao hơn tường rào chừng 20 – 40 cm thì cổng nổi lên thành một điểm nhấn mà không lấn. Tường 1,8 m thì trụ quanh 2,0 – 2,2 m. Tường rào nên cao bao nhiêu có ở bài tường rào cao bao nhiêu.
• So với cánh cổng. Trụ cao hơn mép trên cánh chừng 10 – 30 cm, để bản lề trên, đèn trụ có chỗ bắt.

Rồi chọn số trong các khe đỏ của thước 42,9:

Hai cỡ hay gặp lại rơi vào cung đen: 1,8 m (cung Bệnh) và 2,0 m (cung Kiếp). Đổ trụ "tròn số" cho dễ nhớ là đúng hai cái bẫy này. Cỡ 2,2 m nằm ngay mép — cách ranh giới cung chỉ 1,4 mm, thêm một lớp vữa trát đỉnh trụ là sang cung đen.

Đo từ đâu? Từ mặt sân hoàn thiện (sau khi lát) tới đỉnh trụ, kể cả mũ trụ, đèn trụ đúc liền nếu có. Mặt sân sau này nâng lên vài phân thì trụ thấp đi đúng chừng ấy — lại một lý do chọn số nằm giữa khe, không chọn sát mép.

Tiết diện trụ: cỡ 33 cm hay rơi cung đen

Trụ gạch nhà phố hay xây theo bội số viên gạch: 22 cm (một viên), 33 cm (một viên rưỡi), 45 cm (hai viên). Tra thước 42,9:

Bảng này cho thấy một điều thợ ít nói: số đo trụ thay đổi theo lớp hoàn thiện, và chính lớp hoàn thiện quyết định trụ nằm ở cung nào. Trụ 33 trát xong vẫn đen, nhưng ốp đá thì lại vào đỏ; trụ 45 ốp đá lại ra đen. Cách gọn: quyết định lớp hoàn thiện trước, rồi tính ngược ra kích thước xây thô. Muốn trụ hoàn thiện 40 cm có ốp đá thì xây thô 33; muốn trụ hoàn thiện 45 cm chỉ trát thì xây thô khoảng 42.

Trụ đỡ mái thì đừng mảnh quá vì thẩm mỹ: mái ngói trên hai trụ là một khối nặng đặt cao, gặp gió bão là cả mái lẫn trụ chịu lực ngang. Trụ có mái nên có lõi bê tông cốt thép, móng đủ sâu theo tính toán của thợ, không chỉ xây gạch suông.

Mái cổng: cao bao nhiêu, vươn bao nhiêu

Chiều cao thông thủy — từ mặt sân lên mép dưới thấp nhất của mái (hoặc dầm đỡ mái) — đo bằng thước 52,2:

Nếu sân sẽ có xe tải nhỏ vào (nhà vườn chở cây, nhà đang xây sửa), chọn 2,87 m hoặc bỏ mái. Hai số 2,35 và 2,61 m cũng là hai số bài kích thước cổng nhà đã đề xuất — cùng một công cụ, cùng kết quả.

Độ vươn của mái. Mái cổng thường vươn ra mỗi phía trụ chừng 40 – 80 cm, đủ che cho người đứng bấm chuông, mở khoá. Vươn ra phía ngoài nhiều hơn phía trong là thường gặp, nhưng với nhà sát đường thì ngược lại mới hợp lệ — phía ngoài là đất chung.

Nước mưa. Mái cổng dốc về hai phía thì một nửa nước đổ ra ngoài cổng, một nửa đổ vào sân. Phía ngoài là vỉa hè hoặc hẻm của người khác — nên có máng xối dẫn nước vào hệ thoát của nhà mình, đừng để nước tạt vào người đi đường.

Vật liệu. Mái ngói khung gỗ đẹp nhưng phải thay ngói vỡ, sơn lại gỗ; mái bê tông dán ngói bền hơn, nặng hơn, đòi trụ khoẻ hơn. Mái tôn giả ngói nhẹ, rẻ nhưng mưa ồn và mau xuống màu.

Đọc cho đúng mức

Thước Lỗ Ban là quy ước của nghề mộc, nghề xây — không phải lời sách phong thủy cổ quy định cho cổng nhà. Nó có giá trị như một nếp làm nghề cẩn thận: chọn số giữa cung, tính cả lớp hoàn thiện, đo đúng chỗ. Cổng đã xây nhiều năm với số đo khác thì không có lý do để đập đi.

Hoàng Đế Trạch Kinh nói cổng là mũ đai, và coi cổng lớn nhà nhỏ là điều hư; sách không nói cổng phải có mái hay không. Có mái hay không là chuyện kiểu nhà, kiểu đất và nhu cầu xe cộ. Những lời như "cổng không mái thì không giữ được của" là truyền miệng, không có nguồn.

Việc nên làm

• Quyết định có mái hay không theo kiểu nhà và chiều dài sân trước; nhà phố sát vỉa hè hỏi kỹ giới hạn nhô ra khi xin phép.
• Liệt kê loại xe sẽ vào sân, từ đó chọn chiều cao thông thủy dưới mái: 2,35 m, 2,61 m hoặc 2,87 m.
• Chọn chiều cao trụ theo tường rào, rồi lấy số giữa khe đỏ của thước 42,9: 2,14 m, 2,36 m, 2,57 m…; tránh 1,8 m, 2,0 m, 2,2 m.
• Chốt lớp hoàn thiện trụ (trát, ốp đá) trước, tính ngược ra kích thước xây thô.
• Trụ đỡ mái: lõi bê tông cốt thép, móng theo tính toán; mái có máng xối dẫn nước vào nhà mình.
• Đo trụ từ mặt sân hoàn thiện; ghi rõ con số "sau hoàn thiện" cho thợ.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà như thân người (cổng ngõ là mũ đai) và đoạn ngũ hư ngũ thực (đại ý).
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Doanh Tạo Chính Thức) — quy ước cung tốt xấu của thước thợ (đại ý); số đo tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site.