Sân vườn nhà phố 10–20 m²: một khối đá, một chậu nước, một cây tán

Sân vườn nhà phố 10 – 20 m² chỉ nên có ba thứ: một khối đá (núi), một chậu nước (thủy), một cây tán (mộc) — phép sơn thủy của sách địa lý thu lại cỡ cái sân. Giữ một lối đi rộng 0,8 m từ cổng tới cửa, nền dốc nhẹ về rãnh thoát, và chọn cây theo số giờ nắng thật của sân chứ không theo tên cây.

Vì sao là ba thứ, không phải mười thứ

Sách địa lý xưa đọc đất bằng hai chữ sơn và thủy. Táng Thư, đại ý, nói khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng; người xưa tìm chỗ có núi che gió, có nước giữ khí. Hoàng Đế Trạch Kinh thêm một lớp, đại ý: nhà lấy hình thế làm thân thể, lấy nước làm mạch máu, lấy cỏ cây làm lông tóc. Ba thứ ấy — núi, nước, cây — là bộ khung của mọi khu vườn kiểu Á Đông, từ hòn non bộ trong sân đình tới vườn nhà rường Huế.

Một sân 14 m² mà bày đủ hòn non bộ, thác nước, ba chậu bon sai, đèn đá, tượng, cối xay gió thì không còn là sân, mà là kho. Sân nhỏ cần một đại diện cho mỗi thứ, đặt cho đúng chỗ, phần còn lại để trống. Khoảng trống ấy chính là "minh đường" của cái sân — chỗ mắt nghỉ, chỗ người đi. Bài phong thủy sân vườn bàn thứ tự cổng – sân – nước – cây cho vườn rộng; bài này chỉ lo cái sân chật.

Bố cục mẫu cho sân 3,5 x 4 m

Lấy một sân trước nhà phố rộng 3,5 m (gần bằng mặt tiền trừ tường), sâu 4 m, tổng 14 m²:

Lối đi 0,8 m là bề rộng tối thiểu để một người xách đồ đi thoải mái, hai người tránh nhau được khi nghiêng vai. Hẹp hơn thì người ta sẽ bước lên bồn cây; rộng hơn thì sân không còn chỗ cho ba thứ kia. Muốn lối cong hay thẳng, xem bài lối đi từ cổng vào nhà.

Nguyên tắc đặt: đá và cây ở hai góc chéo nhau, chậu nước ở giữa đường chéo ấy. Ba điểm tạo thành một tam giác lệch, nhìn từ cửa thấy cả ba mà không cái nào che cái nào. Đá to đặt sát tường rào (làm "chỗ tựa" cho góc ngoài), không đặt giữa lối hay chắn thẳng cửa. Cách chọn dáng đá có ở bài đá cảnh trong sân.

Nước: một chậu, không phải một hồ

Ở sân dưới 20 m², một hồ đào xuống đất là quá sức: phải chống thấm, phải có lọc, phải rào chắn cho trẻ con. Một chum, ang đá hoặc chậu gốm men sẫm màu là đủ làm "thủy" của sân.

Ba việc giữ chậu nước sạch:

• Thả vài con cá nhỏ (cá bảy màu, cá mún) để ăn lăng quăng. Nước đứng ở sân là chỗ muỗi vằn đẻ trứng; thành phố nào ở Việt Nam cũng có mùa sốt xuất huyết.
• Thêm một hai cây thủy sinh (bèo tây nhỏ, sen đá nước, thủy trúc) che bớt nắng, giảm rêu.
• Thay một phần nước mỗi tuần mùa khô; mùa mưa, khoan một lỗ tràn ở thành chậu để nước mưa không làm tràn cá ra ngoài.

Nước muốn chảy thành tiếng thì một máy bơm nhỏ chạy vòng là đủ; cần ổ cắm có chống giật và dây đi trong ống. Nếu sân đủ rộng để làm hồ thật, đọc bài hồ cá Koi trong sân trước khi đào.

Phái Huyền Không còn xét nước đặt ở phía nào của nhà: đặt ở cung có hướng tinh vượng hoặc sinh khí. Với sân trước, phép này liên quan tới hướng nhà và năm vào ở. Ví dụ nhà mặt tiền hướng Bắc vận 9 có hai sao vượng ở phía trước nên sân trước có nước là hợp, nhưng năm 2027 Ngũ Hoàng năm bay vào phương Bắc, nên các thầy khuyên không đào đắp sân trước năm ấy; bài sân trước nhà có bảng tính. Một chậu nước di chuyển được thì không phải "đào".

Cây tán: chọn theo nắng trước, theo tên sau

Sân nhà phố kẹp giữa hai nhà cao thường nhận nắng ít hơn chủ nhà tưởng. Đếm giờ nắng chiếu thẳng vào chỗ định trồng: nhìn vào 8 giờ, 10 giờ, 12 giờ, 14 giờ, 16 giờ một ngày trời quang, ô nào có nắng đánh dấu.

Sân dưới 3 giờ nắng mà vẫn cố trồng sứ hay khế thì cây sẽ vươn dài, thưa lá, rồi héo dần trong một hai năm. Đó không phải "cây không hợp nhà", mà là cây thiếu sáng. Khi muốn đối chiếu với hướng, bài cây theo hướng nhà có bảng theo bốn hướng cửa sổ.

Ba điều cho cây tán ở sân nhỏ:

• Chiều cao trưởng thành không quá 4 m, tán gọn. Tránh bàng, phượng, đa, si, xà cừ: rễ khoẻ, tán lớn, chỉ hợp sân rộng.
• Trồng trong bồn xây có đáy thoát nước và vách cách móng nhà, không trồng thẳng xuống nền sát tường.
• Cây cách tường nhà ít nhất 1 m để tán không cọ mái, lá không rơi thẳng vào máng xối.

Nền: dốc về rãnh, không dốc về cửa

Sân nhỏ ngập nhanh vì không có chỗ cho nước đi. Mặt sân dốc 1 – 2% (mỗi mét hạ 1 – 2 cm) về một rãnh thu có nắp lưới, rãnh dẫn ra cống chung. Sân sâu 4 m thì đầu trong cao hơn đầu ngoài 4 – 8 cm.

Hai lỗi hay gặp ở sân nhỏ:

• Bồn cây xây cao hơn sân mà không có lỗ thoát: nước trong bồn rỉ ra chân tường nhà, tường ố và bong sơn sau một mùa mưa.
• Lát kín bằng gạch men bóng: trơn khi ướt, và toàn bộ nước mưa đổ về rãnh cùng lúc. Lát đá nhám hoặc để một phần sỏi, gạch trồng cỏ cho nước thấm bớt.

Đọc cho đúng mức

• Sơn – thủy – mộc là phép suy rộng. Táng Thư nói về đất mộ, Trạch Kinh nói về nhà ở có vườn. Một khối đá trong sân phố không phải là "núi" theo nghĩa đen của sách; nó là cách người làm vườn Á Đông giữ tinh thần ấy ở cỡ nhỏ.
• Không có số đo cổ cho sân nhỏ. Lối 0,8 m, dốc 1 – 2%, cây cách tường 1 m là số thực hành của thợ và kiến trúc sư, không phải con số của sách.
• Vị trí nước theo Huyền Không tùy hướng nhà và năm vào ở; một chậu nước di chuyển được nên không cần quá lo lắng. Hồ đào cố định mới cần lập tinh bàn trước.
• Chọn cây theo mệnh chỉ nên là bước sau, khi đã có vài loài cùng hợp nắng và đất.

Việc nên làm

• Đếm giờ nắng thật của sân trong một ngày trời quang, ghi lên giấy.
• Vạch lối đi 0,8 m trước, rồi mới xếp đá, nước, cây vào phần còn lại.
• Đặt đá và cây ở hai góc chéo nhau, chậu nước giữa đường chéo, nhìn thấy từ cửa.
• Thả cá nhỏ vào chậu nước ngay tuần đầu; kiểm độ dốc nền sau trận mưa đầu tiên.

Khối đá trong sân xưa được ví như một ngọn núi thu nhỏ, chỗ tựa cho cả khu vườn. Nếu muốn một vật nhắc mình giữ cái sân gọn và có điểm tựa, nhiều nhà chọn một món hành Thổ đặt gần khối đá hay bậc cửa; vật ấy là biểu tượng, còn lối đi thông và cái rãnh sạch mới làm sân dễ sống.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — đoạn khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng, đại ý.
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn nhà lấy nước làm mạch máu, cỏ cây làm lông tóc, đại ý.
• Thẩm Trúc Nhưng, Thẩm Thị Huyền Không Học — quy ước đặt nước theo hướng tinh, đại ý.
• Sao năm 2027 tính bằng công cụ tinh bàn Huyền Không của aihuyenhoc.com.