Thành hoàng làng: vị thần của cộng đồng, thần tích, sắc phong và ngôi đình

Thành hoàng làng là vị thần bảo hộ một làng, được thờ ở đình, làm chỗ dựa tinh thần và biểu tượng chung của cả cộng đồng. Thành hoàng có thể là thần núi sông, một anh hùng, hay người có công lập làng; làng giữ thần tích ghi gốc tích của thần, triều đình ban sắc phong xếp thần vào thượng, trung, hạ đẳng. Ở Nam Bộ, thần được gọi chung là Thần Hoàng Bổn Cảnh.

Từ "thần giữ thành" đến "thần giữ làng"

Chữ "Thành hoàng" (城隍) gốc Hán: thành là tường thành, hoàng là hào cạn quanh thành. Ở Trung Hoa, Thành hoàng là thần giữ thành trì, tức thần của đô thị và đơn vị hành chính: phủ có Thành hoàng phủ, huyện có Thành hoàng huyện, như một viên quan cõi âm song song với quan cõi dương.

Sang Việt Nam, chữ ấy đổi nghĩa theo cấu trúc xã hội. Người Việt sống theo làng, nên Thành hoàng thành thần của làng. Trường hợp sớm và nổi tiếng nhất là ở kinh đô: khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long năm 1010, thần Long Đỗ (thần sông Tô Lịch) được tôn làm thần giữ kinh thành. Việt Điện U Linh Tập của Lý Tế Xuyên (thế kỷ 14) chép truyện vị thần này. Đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm ngày nay thờ thần Long Đỗ, là một trong "Thăng Long tứ trấn".

Từ chỗ là thần của một kinh thành, mô hình ấy lan xuống từng làng: mỗi làng một vị, có khi vài vị cùng thờ.

Ba loại Thành hoàng

Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục (đầu thế kỷ 20) và các nhà nghiên cứu sau ông thường chia Thành hoàng theo gốc:

Loại thứ ba là chỗ thú vị nhất và cũng hay bị bỏ qua: nó cho thấy làng Việt không chọn thần theo địa vị, mà theo câu chuyện thiêng gắn với đất của mình. Phan Kế Bính phê phán gay gắt tục thờ những vị này; ngày nay người ta đọc nó như dấu vết của tín ngưỡng dân gian chưa bị Nho giáo hoá.

Nhiều làng thờ người có công khai khẩn (dân gian gọi "tiền hiền", "hậu hiền" ở miền Trung, miền Nam). Đây là chỗ thờ thần chạm vào thờ tổ tiên: người lập làng như một "ông tổ" chung của cả làng, nhưng được thờ ở đình theo nghi lễ thờ thần. Ranh giới hai dòng thờ có ở bài thờ cúng tổ tiên.

Thần tích: cuốn lý lịch của thần, và câu hỏi về Nguyễn Bính

Thần tích (còn gọi ngọc phả, thần phả) là văn bản kể gốc tích, công trạng của vị thần, thường viết bằng chữ Hán, cất trong hòm ở đình hay nhà ông thủ từ.

Đọc nhiều thần tích ở miền Bắc sẽ gặp một công thức lặp đi lặp lại: văn bản ghi do Hàn lâm viện Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn năm Hồng Phúc nguyên niên (1572, đời Lê Anh Tông), và về sau được Nguyễn Hiền phụng sao dưới triều Lê Vĩnh Hựu (thế kỷ 18). Hàng nghìn bản thần tích ở rất nhiều làng cùng mang hai cái tên ấy.

Các nhà Hán Nôm học vì thế đặt câu hỏi: một người có thể soạn ngần ấy văn bản trong một năm không? Cách hiểu phổ biến hiện nay là triều đình có một đợt kiểm kê, chuẩn hoá thần tích vào cuối thế kỷ 16, và tên Nguyễn Bính trở thành một kiểu "dấu chứng nhận"; nhiều bản thực tế được viết hay viết lại muộn hơn, có khi rất muộn. Điều này không làm thần tích mất giá trị, nhưng nhắc người đọc: thần tích là văn bản tín ngưỡng, không phải sử liệu, cần đối chiếu trước khi dùng như chứng cứ lịch sử.

Sắc phong: triều đình xếp hạng thần

Sắc phong là văn bản của vua ban cho thần một làng, ghi mỹ tự (tên hiệu tốt đẹp) và phẩm trật. Thời Nguyễn, thần được xếp ba hạng:

• Thượng đẳng thần: các vị thần lớn, có công với nước, thần núi sông nổi tiếng.
• Trung đẳng thần: các vị có thần tích rõ ràng, được làng thờ lâu đời.
• Hạ đẳng thần: các vị thần làng không rõ gốc tích, được ban sắc để công nhận.

Sắc phong có hai mặt: với làng, nó là niềm tự hào và căn cứ để giữ việc thờ; với triều đình, nó là cách quản lý thần linh, tức quản lý chính các làng. Vị thần không được ban sắc, hoặc bị coi là "dâm từ" (thờ không chính đáng), có thể bị cấm thờ.

Rất nhiều đình miền Bắc, miền Trung giữ sắc phong ghi Khải Định cửu niên (1924). Đó là năm vua Khải Định mừng thọ bốn mươi tuổi, triều đình ban sắc gia phong đồng loạt cho thần các làng. Nhìn niên hiệu trên sắc là đoán được phần nào bối cảnh: sắc ban lẻ vì thần hiển linh, hay sắc ban đồng loạt nhân dịp lễ của triều đình.

Ngôi đình: nơi thần ngự và nơi làng họp

Đình làng là công trình làm hai việc một lúc: thờ Thành hoàng và làm nơi hội họp, xử việc làng. Các ngôi đình còn lại sớm nhất có niên đại thế kỷ 16; đình Thuỵ Phiêu (Ba Vì, Hà Nội) thường được nhắc là ngôi đình có niên đại khắc ghi sớm nhất, đời Mạc. Đình Tây Đằng, đình Lỗ Hạnh, đình Chu Quyến nổi tiếng vì chạm khắc gỗ dân gian: cảnh trai gái tình tự, người uống rượu, đấu vật, săn bắn. Những hình chạm ấy cho thấy đình không phải chỗ tôn nghiêm xa cách, mà là trung tâm đời sống làng.

Gian thờ trong cùng gọi là hậu cung, nơi đặt ngai và bài vị thần, có khi cất sắc phong. Ngày thường hậu cung đóng; chỉ vào lễ mới mở.

Lễ hội làng, tục hèm và câu "phép vua thua lệ làng"

Mỗi năm, làng tổ chức lễ hội vào ngày gắn với thần (ngày sinh, ngày hoá, ngày thắng trận theo thần tích). Lễ có phần tế (nghi thức Nho giáo, các cụ áo thụng đọc văn tế) và phần hội (rước kiệu, đấu vật, hát, trò chơi).

Nhiều làng có tục hèm: diễn lại một sự tích của thần, có khi rất lạ (ăn uống kiêng khem, trò diễn tục), làm vào lúc khuya, người ngoài không được xem. Làng cũng kiêng tên huý của thần: không đặt tên con, không gọi đồ vật trùng tên thần.

Câu "phép vua thua lệ làng" nói lên quyền tự trị của làng Việt, và Thành hoàng là biểu tượng của quyền ấy: triều đình ban sắc, nhưng làng chọn thần, giữ thần tích, đặt lệ thờ.

Ở Nam Bộ, làng mới lập trong vài thế kỷ gần đây, nhiều đình không có thần tích riêng; triều Nguyễn ban sắc cho "Bổn Cảnh Thành Hoàng", tức thần giữ đất nơi ấy, không cần tên riêng. Lễ chính của đình Nam Bộ là lễ Kỳ Yên (cầu an cho làng).

Sách cổ nói gì

Việt Điện U Linh Tập, truyện thần Long Đỗ, đại ý: thần sông Tô Lịch hiển linh từ thời Bắc thuộc; đến khi vua Lý dời đô về thành Đại La, thần được tôn làm thần giữ kinh thành, được ban hiệu và thờ cúng. — Lý Tế Xuyên, Việt Điện U Linh Tập

Bình: truyện cho thấy một mô hình rất Việt: vị thần của đất có trước được triều đại mới chính thức hoá. Triều đình không mang thần từ ngoài vào, mà công nhận thần của chính vùng đất mình chọn làm kinh đô. Mô hình ấy về sau lặp lại ở hàng nghìn làng qua sắc phong.

Việt Nam phong tục, mục thần Thành hoàng, đại ý: mỗi làng thờ một vị Thành hoàng, có làng thờ thần có công với nước, có làng thờ thần không rõ gốc tích, có làng thờ cả những vị gốc tích không đáng tôn thờ. — Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục

Bình: Phan Kế Bính viết với con mắt nhà cải cách đầu thế kỷ 20, muốn bỏ các tục ông cho là lạc hậu. Giá trị của sách là ghi chép thực địa; nhận định của ông nên đọc như một quan điểm của thời đó.

Đọc cho đúng mức

• Thần tích không phải sử liệu thuần; nhiều bản viết muộn, mang công thức chung. Dùng để hiểu tín ngưỡng thì tốt, dùng làm chứng cứ lịch sử thì phải đối chiếu.
• Phân loại ba loại thần là cách sắp của người nghiên cứu, ranh giới có khi mờ: một vị thần núi có thể được kể lại thành người có thật.
• Sắc phong là văn bản hành chính của triều đình đối với thần, không phải bằng chứng thần có "quyền năng" lớn hay nhỏ.
• Bài này không hướng dẫn văn tế, nghi thức lễ; phần đó thuộc lệ riêng từng làng.

Việc nên làm

• Về quê, hỏi các cụ trong ban quý tế xem làng thờ vị nào, ngày lễ chính vào ngày nào âm lịch, đình còn giữ sắc phong năm nào.
• Nếu làng còn giữ thần tích, sắc phong, khuyến khích chụp ảnh, số hoá và gửi bản sao cho cơ quan văn hoá địa phương: giấy cổ rất dễ mục.
• Đến đình vào ngày hội để xem phần tế; xem kỹ hình chạm gỗ ở các ngôi đình cổ để thấy đời sống làng xưa.
• Tìm hiểu thêm các vị được nhiều làng thờ làm Thành hoàng ở bài Tứ bất tử, và lớp Đạo giáo trong đình đền ở bài Đạo giáo ở Việt Nam.

Nguồn tham khảo

• Lý Tế Xuyên — Việt Điện U Linh Tập, truyện thần Long Đỗ (đại ý).
• Phan Kế Bính — Việt Nam phong tục, mục thần Thành hoàng (đại ý).
• Các bản thần tích, sắc phong lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (đại ý, công thức Nguyễn Bính soạn, Nguyễn Hiền sao).