Tứ Khố Toàn Thư xếp sách bói vào đâu: "thuật số loại" và lời phê thẳng tay của các quan biên tập

Tứ Khố Toàn Thư, bộ tùng thư lớn nhất đời Thanh, xếp sách bói vào thuật số loại trong Tử bộ, chia bảy nhóm. Chỉ 50 bộ được chép toàn văn; 146 bộ khác chỉ được ghi tên kèm lời bình ("tồn mục"). Lời tựa nhóm nói thẳng: trừ số học, các thuật còn lại "trăm giả một thật". Không có cuốn Tử Vi Đẩu Số nào được ghi.

Thuật số đứng ở đâu trong Tứ Khố

Tứ Khố Toàn Thư được soạn đời Càn Long, chia bốn bộ Kinh, Sử, Tử, Tập. Tử bộ có mười bốn loại, theo thứ tự: Nho gia, Binh gia, Pháp gia, Nông gia, Y gia, Thiên văn toán pháp, Thuật số, Nghệ thuật, Phổ lục, Tạp gia, Loại thư, Tiểu thuyết gia, Thích gia, Đạo gia.

Chỗ đặt ấy đã là một nhận định. Lịch pháp và toán học nằm ở loại Thiên văn toán pháp, đứng trước. Bói toán, xem đất, xem số mệnh tách sang loại Thuật số, đứng ngay sau. Các quan biên tập nhìn nhận họ hàng giữa hai loại (cùng dùng can chi, tinh tú, con số) nhưng không cho chúng chung một nhà: một bên là đo trời, một bên là đoán người.

Bộ phận tóm tắt và bình sách là Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, thường gọi Tổng Mục Đề Yếu, do Kỷ Quân (Kỷ Vân) làm tổng toản. Lời đề yếu từng cuốn do nhiều người viết rồi được sửa chung, nên khi nói "lời Kỷ Quân" nên hiểu là lời của ban biên tập do ông đứng đầu.

Lời tựa: "trăm giả một thật"

Thuật số loại mở đầu bằng một lời tựa ngắn. Đây là văn bản quan trọng nhất của cả loại, vì nó cho biết triều đình nghĩ gì về toàn bộ ngành bói toán. Đại ý từng bước:

1. Thuật số phần lớn nổi lên sau đời Tần, Hán; gốc không ngoài âm dương ngũ hành, sinh khắc chế hoá; thực chất đều là nhánh của Dịch, đắp thêm thuyết tạp.
2. Chỉ riêng số học (kiểu Thái Huyền, Hoàng Cực Kinh Thế) là "biệt truyền ngoài Dịch, không sát việc mà còn gần lý".
3. Các thuật còn lại thì "trăm giả một thật", truyền nhau mà kích động nhau.
4. Bảo đời xưa không có các thuyết ấy là lời hủ nho; bảo thầy thuật đời nay được chân truyền là mê của thế tục.
5. Lòng người muốn tránh hoạ cầu phúc thì xưa nay như nhau; thầy thuật nhân chỗ hở ấy mà vào.
6. Nhưng lòng số đông hướng về đâu thì thánh nhân cũng không cấm được. Cái thông được thì giữ lý của nó, cái không thông được thì tạm giữ thuyết của nó.

Câu cuối là chìa khoá của cả loại: Tứ Khố không cấm, không tin, mà lưu trữ có phê bình. Nguyên văn câu then chốt ở mục "Sách cổ nói gì".

Bảy nhóm và con số

Chúng tôi đếm theo các dòng tổng kết cuối mỗi nhóm trong bản số hoá Tổng Mục:

Tức là chưa tới một phần tư số đầu sách thuật số được chép vào bộ sách. Số học được ưu ái nhất. Nhóm tạp kỹ thuật, gồm cả sách giải mộng, xem chữ, xem mạch Thái Tố, không có cuốn nào được chép; lời án cuối nhóm viết, đại ý, "ghi tên cho đủ số, không phải có gì đáng lấy".

"Tồn mục" nghĩa là sách chỉ được ghi tên, số quyển, nơi lấy bản, kèm một đoạn đề yếu; toàn văn không vào Tứ Khố. Cho nên đề yếu tồn mục nhiều khi còn thẳng tay hơn đề yếu sách được chép.

Những lời án đáng đọc nhất

Cuối mỗi nhóm có một lời án giải thích cách chia. Ba lời án sau đáng đọc kỹ.

Vì sao mệnh thư tách riêng. Lời án nhóm mệnh thư, tướng thư viết, đại ý: các sách này vốn cũng gốc ngũ hành, xưa gộp chung với xem nhà xem mộ; nay tách riêng vì mệnh thì nói biết trước, chủ ở chỗ đã định không dời được; các thuật khác thì đều nói có thể tránh. Đây là phân biệt sắc nhất trong cả loại: chọn ngày, xem đất, gieo quẻ đều giả định con người còn chỗ xoay; xem số mệnh thì giả định không.

Chữ "kham dư" vốn không nói về đất. Lời án nhóm tướng trạch, tướng mộ ghi: Sử Ký chép vua Hán Vũ Đế họp các nhà xem ngày hỏi một ngày có cưới vợ được không, trong đó "nhà kham dư" bảo không được. Tức là thuở đầu, kham dư là một phái xem ngày. Vì vậy Tứ Khố không dùng chữ ấy làm tên nhóm, mà dùng "tướng trạch tướng mộ" theo Tuỳ Thư.

Gieo quẻ đã thay cỏ thi bằng đồng tiền. Lời án nhóm chiêm bốc ghi: đời sau không chỉ bỏ bói mai rùa, mà bói cỏ thi cũng đổi thành bói đồng tiền; nay gọi chung mọi phép dựa nghĩa Dịch, nhân số mà xem lành dữ là "chiêm bốc".

Lời phê từng cuốn: thẳng mà công bằng

Đề yếu từng sách cho thấy các quan biên tập đọc thật, không chỉ chép mục lục.

• Lục Nhâm Đại Toàn: Lục Nhâm cùng Độn Giáp, Thái Ất gọi là tam thức, mà Lục Nhâm truyền xưa nhất; nói nó ra từ Hoàng Đế, Huyền Nữ là "vô kê". Đề yếu còn chỉ ra sách theo lệ tục ở phép an Quý Nhân, có in đồ mà không dùng (bài Lục Nhâm Đại Toàn).
• Độn Giáp Diễn Nghĩa: khen Kỳ Môn "có lý lẽ nhất trong các phương kỹ", nhưng chê người sau trộn phép phù lục Đạo gia nên càng quái đản (bài sách Kỳ Môn).
• Tam Mệnh Thông Hội: từ đời Minh, người xem số coi sách là tổng hội, "gần như nhà nào cũng có". Nhưng sách chỉ trọng Chính Quan, Chính Ấn, Chính Tài mà không biết Thiên Quan, Thiên Ấn, Thiên Tài cũng có lực; biết Thực Thần nhả tú mà không biết Thương Quan cũng có thể xuất kỳ; các thuyết như thai nguyên đem dùng nay "phần nhiều không nghiệm". Khuyên người học "chỉ nên lấy đại ý mà biến thông" (bài Tam Mệnh Thông Hội).
• Táng Thư: không có chứng cứ là của Quách Phác, sách xuất hiện từ đời Tống; thuyết hài cốt ấm con cháu làm người đời sau để quan tài không chôn, dời mộ liên miên, đã bị các nhà nho bác. Nhưng câu "thừa sinh khí" thì "nghĩa khá tinh".
• Hám Long Kinh: tiểu sử Dương Quân Tùng là "chuyện vô kê", nhưng sách bàn tính tình, hình thế núi sông "khá nắm được chỗ cốt yếu", nên truyền mãi.
• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư: sách của chính triều đình, được khen vì đem các thuyết gán ghép, vụn vặt sửa lại theo lẽ sinh khắc suy vượng (bài Hiệp Kỷ Biện Phương Thư).

Một câu trong đề yếu Tinh Học Đại Thành đáng chép riêng. Các quan dẫn lời Chương Thế Thuần, đại ý: phép ấy có nghiệm có không; chỗ nghiệm là chỗ trí người tính tới được, chỗ không nghiệm là chỗ huyền vi của trời. Rồi họ nói thêm: thầy thuật cứ muốn việc gì cũng nghiệm, nên bày ra nhiều đường để đoán, đường càng nhiều càng không trúng.

Tử Vi Đẩu Số ở đâu

Không ở đâu cả. Chúng tôi dò hết bốn quyển thuật số loại, cả phần được chép lẫn phần tồn mục: không có sách nào mang tên Tử Vi Đẩu Số. Về số mệnh, Tứ Khố ghi các sách Tử Bình (Lý Hư Trung Mệnh Thư, Tam Mệnh Thông Hội) và các sách Ngũ Tinh, Thất Chính dùng sao thật (Tinh Học Đại Thành), nhưng không có Tử Vi.

Vậy câu "Kỷ Quân phê Tử Vi thế này thế kia" lưu hành trên mạng, nếu có, không đến từ Tổng Mục. Sách Tử Vi đã có từ đời Minh, như sách Tử Vi Đẩu Số ba quyển trong Tục Đạo Tạng năm 1607 (bài Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư). Vì sao Tứ Khố không ghi thì không có văn bản nào nói; có thể sách lưu hành trong giới thầy thuật mà không được các nhà tàng thư dâng lên. Chúng tôi chỉ ghi nhận sự vắng mặt, không suy đoán thêm.

Sách cổ nói gì

Dịch: Trong đó chỉ có một nhà số học là biệt truyền ngoài Dịch, không sát với việc nhưng còn gần lý; còn lại thì đều trăm giả một thật, truyền nhau mà kích động nhau. — Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, lời tựa thuật số loại

Dịch: Cái thông được thì giữ lấy lý của nó, cái không thông được thì tạm giữ lấy thuyết của nó là được. — cùng lời tựa

Bình: hai câu này là thái độ mà trang này muốn giữ khi viết về thuật số: không coi thường, không tôn sùng, phân ra cái có lý và cái chỉ là thuyết, và vẫn lưu lại cả hai để người sau tự xét.

Đọc cho đúng mức

• Đề yếu là lời của triều đình Thanh và giới nho sĩ khảo chứng thế kỷ XVIII. Họ có định kiến riêng: trọng sách cổ, nghi sách mới, coi nghĩa lý Nho gia là thước đo.
• Số bộ, số quyển trong bảng đếm theo dòng tổng kết của bản số hoá; các bản in Tổng Mục có thể chênh vài con số.
• "Không có Tử Vi trong Tứ Khố" là kết quả dò bản số hoá bốn quyển thuật số loại, không phải lời Tứ Khố tự nói.
• Lời khen một cuốn sách "gần lý" là khen sự nhất quán của nó, không phải xác nhận lời đoán đúng.

Việc nên làm

• Khi đọc một sách thuật số cổ, tìm xem Tổng Mục có đề yếu cho nó không. Một đoạn đề yếu thường cho biết niên đại thật, người soạn thật và chỗ yếu của sách.
• Phân biệt "được chép" với "tồn mục": sách tồn mục không phải sách bị cấm, chỉ là không được chép toàn văn.
• Đọc lời tựa thuật số loại như một bài phương pháp: giữ lý, tạm giữ thuyết, và đừng tin lời nói sách nào cũng "chân truyền".
• Gặp một câu "Kỷ Quân nói…" trên mạng, hỏi: câu ấy ở quyển nào của Tổng Mục, hay trong Duyệt Vi Thảo Đường Bút Ký, hay không có nguồn.

Nguồn tham khảo

• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, Tử bộ, thuật số loại (quyển 108–111): lời tựa (nguyên văn hai câu), các lời án cuối nhóm (đại ý), đề yếu Lục Nhâm Đại Toàn, Độn Giáp Diễn Nghĩa, Tam Mệnh Thông Hội, Tinh Học Đại Thành, Táng Thư, Hám Long Kinh, Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (đại ý).
• Bản số hoá Tổng Mục trên Wikisource tiếng Hán — đối chiếu câu chữ; số bộ, số quyển đếm từ dòng tổng kết cuối mỗi nhóm.