Sấm vĩ đời Hán: khi lời sấm thành công cụ chính trị và bị cấm suốt nhiều triều

Sấm vĩ là tên gộp của hai loại văn bản thần bí thịnh hành đời Hán: sấm là lời đoán trước bằng ẩn ngữ, thường dùng để báo ai sẽ được thiên hạ; vĩ là các sách "phụ kinh", giải sáu kinh Nho gia theo lối thần bí. Hán Quang Vũ Đế dựng nghiệp một phần nhờ lời sấm Xích Phục Phù và sau đó ban sấm ra cả nước; chính vì sấm nguy hiểm cho ngai vàng, các triều từ Tấn đến Tùy liên tục cấm, và Tùy Dạng Đế cho đốt gần sạch.

Sấm và vĩ: hai thứ khác nhau bị gọi chung

Đến đời Đông Hán hai loại hoà vào nhau, vì sách vĩ cũng chứa lời sấm, và người ta gọi chung "sấm vĩ". Các học giả đời Thanh khi soạn Tứ Khố Toàn Thư đã tách lại, đại ý: sấm là sấm, vĩ là vĩ, không phải một loại; sấm là lời ẩn ngữ dối trá đoán trước lành dữ, còn vĩ là nhánh chảy ra từ kinh, có lẫn nghĩa phụ. Nhờ được chép trong Vĩnh Lạc Đại Điển, vài sách Dịch Vĩ như Dịch Vĩ Càn Tạc Độ còn đến nay, là nguồn quan trọng cho lý thuyết tượng số đời Hán (xem tượng số và nghĩa lý).

Trước nhà Hán: "Kẻ làm mất nhà Tần là Hồ"

Sử Ký, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ, chép người nước Yên là Lư Sinh ra biển tìm tiên về, dâng sách đồ có câu "vong Tần giả, Hồ dã" — kẻ làm mất nhà Tần là Hồ. Thuỷ Hoàng hiểu "Hồ" là người Hồ phương Bắc, sai Mông Điềm đem ba mươi vạn quân đánh Hung Nô. Người đời sau đọc lại: "Hồ" là Hồ Hợi, con trai út của Thuỷ Hoàng, người lên ngôi thành Tần Nhị Thế và để mất nước.

Chuyện này xảy ra không lâu trước khi Thuỷ Hoàng đốt sách nhưng chừa sách bói (bài Tần Thuỷ Hoàng đốt sách). Câu chuyện là khuôn mẫu cho mọi lời sấm về sau: một câu đủ mơ hồ để đọc theo nhiều nghĩa, và chỉ "trúng" khi việc đã xảy ra rồi mới đọc lại.

Vương Mãng và Quang Vũ: sấm lên ngôi

Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán năm 9 sau Công nguyên với một loạt "phù mệnh". Hán Thư chép một người tên Ai Chương làm hộp đồng có hai tờ, đại ý ghi thiên đế truyền ngôi cho Vương Mãng, rồi đem đặt ở miếu Cao Tổ. Mãng nhận đó là mệnh trời.

Lưu Tú, người sẽ dựng lại nhà Hán, cũng lên ngôi nhờ sấm. Năm 25, bạn học cũ là Cường Hoa từ Quan Trung đến dâng Xích Phục Phù:

Dịch: Lưu Tú dấy binh bắt kẻ vô đạo, bốn phương như mây họp, rồng đánh nhau ngoài đồng, vào lúc bốn bảy thì Hoả làm chủ. — Hậu Hán Thư, Quang Vũ Đế kỷ

Lời chú đời Đường giải "bốn bảy" là hai mươi tám, ứng với hai trăm hai mươi tám năm từ Hán Cao Tổ đến lúc Quang Vũ dấy binh; "Hoả" là Hoả đức của nhà Hán. Các tướng nhân đó xin Lưu Tú lên ngôi, tức Hán Quang Vũ Đế.

Một ông vua lên ngôi nhờ lời sấm thì tất phải giữ lấy sấm. Cũng đời Hán, các nhà "chiêm đoán" đã đủ đông để có mục riêng trong thư mục triều đình (xem Hán Thư Nghệ Văn Chí). Năm 56, Quang Vũ ban đồ sấm ra thiên hạ, biến nó thành văn bản chính thống của triều đình. Từ đó, bàn kinh không dẫn được sấm vĩ thì khó đứng trong triều.

Hoàn Đàm: "Thần không đọc sấm"

Người dám nói ngược là Hoàn Đàm. Hậu Hán Thư kể, đại ý: khi bàn chỗ dựng Linh Đài, Quang Vũ hỏi Hoàn Đàm có nên dùng sấm để quyết không. Đàm im một lúc rồi nói: thần không đọc sấm; lại nói sấm không phải kinh. Vua nổi giận, bảo Đàm chê thánh nhân, coi thường phép tắc, sai đem chém. Đàm dập đầu đến chảy máu mới được tha, bị đẩy ra làm quan ở quận xa và mất trên đường đi.

Đời sau, nhà thiên văn Trương Hành (người làm địa động nghi) còn dâng sớ xin thu hết đồ sấm mà cấm hẳn. Những người phản đối sấm vĩ thời Đông Hán phần lớn là người giỏi kinh học hoặc thiên văn thật sự: họ biết rõ chỗ khác nhau giữa quan sát trời và bịa lời trời.

Bị cấm suốt nhiều triều

Một thứ giúp vua lên ngôi thì cũng giúp kẻ khác cướp ngôi. Vì vậy, khi triều đại đã vững, việc đầu tiên là cấm:

Tùy Thư, Kinh Tịch Chí, đại ý: sau lệnh của Dạng Đế, cái học ấy không còn nữa, ngay trong kho sách của triều đình cũng tản mát gần hết. Đó là lý do hôm nay ta chỉ còn vài sách Dịch Vĩ và những đoạn sấm vĩ được trích lại trong sách khác.

Nối sang Việt Nam: từ sấm cây gạo đến sấm Trạng Trình

Dòng sấm không dừng ở Trung Hoa. Sử Việt chép lời sấm khắc trên cây gạo ở làng Cổ Pháp báo nhà Lý sắp lên thay nhà Tiền Lê, gắn với thiền sư Vạn Hạnh (bài thiền sư Vạn Hạnh đọc lời sấm ấy như một sử liệu chính trị). Cấu trúc y hệt Xích Phục Phù: một lời ẩn ngữ, một cái tên được "giải" ra, một triều mới cần chính danh.

Đời sau, người Việt quen nhất với sấm Trạng Trình, gán cho Nguyễn Bỉnh Khiêm thế kỷ mười sáu. Truyền thuyết kể ông khuyên Nguyễn Hoàng câu "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" (một dải Hoành Sơn, muôn đời dung thân). Nhưng các tập "Sấm ký" lưu hành phần lớn được chép, in rất muộn, nhiều câu nói tới việc đời sau như thể đã biết trước, và câu nào cũng chỉ được "giải" sau khi việc xảy ra. Bài Nguyễn Bỉnh Khiêm và lý số tách phần sử khỏi phần truyền thuyết.

Người đọc hôm nay nên biết: sấm Trạng Trình thuộc cùng một dòng với "vong Tần giả Hồ dã" và Xích Phục Phù. Cùng một cấu trúc, cùng một cách "trúng".

Sách cổ nói gì

Dịch: Kẻ làm mất nhà Tần là Hồ. — Sử Ký, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ

Bình: bốn chữ cho thấy đủ cơ chế của lời sấm: mơ hồ có chủ ý, người nghe tự gán nghĩa, và lời "trúng" chỉ hiện ra khi đọc ngược từ kết quả.

Dịch: như ở trên. — Hậu Hán Thư, Quang Vũ Đế kỷ

Bình: lời sấm gọi đích danh Lưu Tú, điều hiếm thấy. Chính vì quá đích danh, nhiều nhà sử học cho rằng nó được soạn ra cho đúng lúc, phục vụ việc lên ngôi.

Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, lời án ở phần Dịch Vĩ, đại ý: nhà Nho hay gọi chung sấm vĩ, thật ra sấm là sấm, vĩ là vĩ, không phải một loại.

Đọc cho đúng mức

• Sấm vĩ đời Hán còn lại rất ít; nhiều điều ta biết là qua lời trích trong sách khác và qua sử chép.
• Các niên đại cấm sấm vĩ ghi theo sử chép; chi tiết từng lệnh ở các triều Nam Bắc triều chúng tôi chỉ ghi khái quát.
• Câu "Hoành Sơn nhất đái" là truyền thuyết gắn với Nguyễn Bỉnh Khiêm, không có trong văn bản đáng tin cùng thời; các tập sấm ký mang tên ông là văn bản muộn.
• Sách vĩ không chỉ có lời sấm; một phần là lý thuyết tượng số, lịch pháp có giá trị lịch sử tư tưởng.

Việc nên làm

• Khi gặp một lời "sấm" được chia sẻ trên mạng, hỏi ba câu: văn bản ấy xuất hiện lần đầu khi nào, ai chép, và câu ấy được "giải" trước hay sau sự việc.
• Phân biệt sách vĩ (lý thuyết, có giá trị nghiên cứu) với lời sấm chính trị.
• Đọc sử Hán, Tùy để thấy vì sao triều đình vừa dùng vừa cấm sấm: nó là con dao hai lưỡi của chính danh.

Nguồn tham khảo

• Phạm Diệp — Hậu Hán Thư: Quang Vũ Đế kỷ (trích nguyên văn Xích Phục Phù), Hoàn Đàm truyện, Trương Hành truyện (đại ý).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ (trích nguyên văn câu sấm).
• Ban Cố — Hán Thư, Vương Mãng truyện (đại ý chuyện hộp đồng của Ai Chương).
• Tùy Thư — Kinh Tịch Chí (đại ý về lệnh đốt sấm vĩ của Dạng Đế).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu — lời án phần Dịch Vĩ (đại ý).