Sơn trong Ngũ Thuật: tu luyện, dưỡng sinh, không chỉ là "núi" — năm nhánh và cách đọc chúng hôm nay

Trong bộ Ngũ Thuật (Sơn, Y, Mệnh, Bốc, Tướng), Sơn là nhóm thuật tu dưỡng thân và tâm của chính người học, không phải đoán việc của người khác. Cách chia phổ biến kể năm nhánh: huyền điển (đọc kinh điển Đạo gia), dưỡng sinh (đạo dẫn, khí công, ăn uống), tu mật (tĩnh toạ, nội đan), quyền pháp (võ thuật) và phù chú. Chữ "Sơn" lấy từ hình ảnh người tu lên núi.

Bài này là cửa vào chuyên mục Khí công, tu luyện. Nó đi qua từng nhánh: gốc ở đâu, còn lại gì có thể tập được hôm nay, phần nào có nghiên cứu khoa học, phần nào nên đọc như văn hoá, và phần nào cần cảnh giác.

Mục lục

• Sơn là gì và không là gì
• Cái tên Ngũ Thuật từ đâu ra
• Năm nhánh của Sơn
• Một sợi chỉ chung: chữ "khí"
• Phần có nghiên cứu, phần là văn hoá
• Người Việt và Sơn thuật
• Lộ trình đọc trong chuyên mục
• Sách cổ nói gì
• Đọc cho đúng mức

Sơn là gì và không là gì

Bốn thuật còn lại của Ngũ Thuật đều hướng ra ngoài: Y chữa bệnh cho người, Mệnh đoán số người, Bốc đoán việc, Tướng xem hình người và đất. Sơn là thuật duy nhất hướng vào trong: người học tự rèn thân, tự lắng tâm. Không ai "xem Sơn" cho ai cả.

Từ đó suy ra ba điều Sơn không phải:

• Không phải phong thuỷ. Nhiều người nghe "Sơn" nghĩ ngay tới núi non, long mạch. Theo cách chia Ngũ Thuật, phép xem đất thuộc Tướng (tướng địa). Site này đặt các chuyên mục phong thuỷ ở trụ Sơn vì lý do biên tập, đã giải thích ở bài phong thuỷ trong Ngũ Thuật.
• Không phải phép thần thông. Truyện võ hiệp, truyện tiên hiệp mượn chữ "tu luyện" để kể chuyện bay, chuyện bất tử. Sơn thuật trong sách vở thật là chuyện thở, chuyện ngồi, chuyện vận động, chuyện đọc sách.
• Không phải một tôn giáo. Phần lớn Sơn thuật gắn với Đạo gia, nhưng nhiều nhánh (tĩnh toạ, quyền pháp) có mặt cả trong Nho gia, Phật giáo và trong đời sống người không theo đạo nào.

Cái tên Ngũ Thuật từ đâu ra

Bộ năm chữ Sơn, Y, Mệnh, Bốc, Tướng không có trong kinh điển cổ. Nó là cách chia phổ biến trong sách vở Đài Loan, Hồng Kông thế kỷ hai mươi, rồi theo sách dịch vào Việt Nam. Thư mục cổ xếp khác: Hán Thư, Nghệ Văn Chí đặt các sách luyện thân, đạo dẫn vào nhóm Thần tiên thuộc phần Phương kỹ, đứng cạnh sách thuốc, sách phòng trung. Tức là người đời Hán coi việc dưỡng thân gần với y hơn với bói.

Chi tiết nhỏ ấy giúp hiểu Sơn cho đúng: trong mắt người xưa, Sơn là một phần của chuyện giữ thân, nối liền với y học, không phải một phép huyền bí đứng riêng.

Năm nhánh của Sơn

Cách chia phổ biến kể năm nhánh. Bảng dưới tóm tắt và cho biết site viết về mỗi nhánh theo hướng nào.

Huyền điển: đọc sách cũng là tu

Nhánh này nghe xa lạ nhất nhưng lại là gốc. Người tu Đạo gia xưa bắt đầu bằng việc đọc Lão Tử, Trang Tử, rồi các sách chuyên về luyện thân như Hoàng Đình Kinh, Chu Dịch Tham Đồng Khế. Đọc ở đây không phải để thuộc mà để đổi cách nhìn: coi nhẹ được mất, sống thuận tự nhiên. Không có cái nền ấy, các phép thở, phép ngồi dễ thành thể dục đơn thuần hoặc thành mê tín.

Dưỡng sinh: phần dễ tập nhất

Đây là nhánh gần đời sống nhất và có nhiều bằng chứng nhất. Gồm:

• Đạo dẫn: các động tác co duỗi kết hợp hơi thở, có hình vẽ từ đầu đời Hán trên bức lụa Mã Vương Đôi. Xem Đạo dẫn và Ngũ Cầm Hí.
• Ngũ Cầm Hí: năm bài bắt chước con vật, truyền là của Hoa Đà.
• Bát Đoạn Cẩm: tám động tác đứng hoặc ngồi, phổ biến từ đời Tống. Xem Bát Đoạn Cẩm.
• Dịch Cân Kinh: bộ động tác gắn truyền thuyết Đạt Ma. Xem Dịch Cân Kinh.
• Thở: thở bụng, thở chậm, Lục Tự Quyết. Xem thở bụng, thở đan điền và Lục Tự Quyết.
• Trạm trang: đứng yên trong một tư thế. Xem trạm trang.

Tu mật: tĩnh toạ và nội đan

"Tu mật" là tu những phép không phô ra ngoài: ngồi yên, điều hơi thở, quán tâm. Ba truyền thống cùng có phép ngồi: thiền nhà Phật, tĩnh toạ Đạo gia, tĩnh toạ Nho gia đời Tống Minh. Giống ở cách ngồi, khác ở mục đích; bài thiền và tĩnh toạ so sánh kỹ. Nội đan là tầng sâu của Đạo gia, dùng ngôn ngữ luyện đan (tinh, khí, thần, đan điền) để nói về luyện thân tâm; site đọc nó như văn bản tư tưởng ở bài nội đan.

Quyền pháp: võ thuật để rèn thân

Thái cực quyền, Hình ý, Bát quái chưởng và nhiều phái khác vừa là võ thuật vừa là phép dưỡng sinh. Hôm nay, phần lớn người tập thái cực quyền ở công viên là để giữ sức, giữ thăng bằng. Site viết về mặt ấy, có dẫn nghiên cứu, ở bài thái cực quyền dưỡng sinh.

Phù chú: chỉ viết lịch sử

Phù lục là những ký hiệu vẽ trên giấy, chú là lời đọc, dùng trong nghi lễ Đạo giáo. Đây là nhánh dễ bị lợi dụng nhất. Site chỉ viết về lịch sử và ý nghĩa ký hiệu trong văn hoá, ở bài phù chú trong Đạo giáo, và không hướng dẫn vẽ, không bán, không giới thiệu người làm.

Một sợi chỉ chung: chữ "khí"

Năm nhánh trông rời rạc, nhưng có một khái niệm chạy xuyên qua: khí. Đạo dẫn là dẫn khí, tĩnh toạ là định khí, nội đan là luyện khí, quyền pháp nói "dĩ ý dẫn khí", ngay phong thuỷ cũng nói khí của đất.

Nên hiểu "khí" thế nào hôm nay? Có ba lớp nghĩa đan vào nhau:

1. Hơi thở theo nghĩa đen. Phần lớn bài tập "luyện khí" là bài tập thở.
2. Cảm giác trong thân khi tập: ấm, tê, nặng, căng. Những cảm giác này có thật, giải thích được bằng tuần hoàn, thần kinh, sự chú ý.
3. Một khái niệm triết học chỉ cái nền vận động của vạn vật, như trong học thuyết âm dương ngũ hành (xem học thuyết âm dương).

Lẫn ba lớp này là gốc của nhiều chuyện lừa: lấy cảm giác ấm tay (lớp hai) để chứng minh có "năng lượng" chữa bệnh (một lời hứa không có trong lớp nào). Bài khí công chữa bách bệnh và cách nhận ra chiêu lừa đi chi tiết.

Phần có nghiên cứu, phần là văn hoá

Một cách đọc Sơn thuật cho tỉnh táo là xếp từng phép vào ba ô:

Ô thứ nhất là lý do Sơn thuật đáng được giới thiệu nghiêm túc: một vài phép cổ, tập đều, có ích thật cho người lớn tuổi và người căng thẳng. Ô thứ ba là lý do phải viết về nó cẩn thận: cùng một cái tên "khí công" có thể là bài thể dục tốt hoặc là một chiêu lừa.

Người Việt và Sơn thuật

Người Việt có truyền thống dưỡng sinh riêng. Thiền sư Tuệ Tĩnh đời Trần để lại những lời dặn về giữ tinh, giữ khí, giữ thần; Hải Thượng Lãn Ông đời Lê bàn kỹ về dưỡng sinh trong y thư. Thế kỷ hai mươi, bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng xây dựng phương pháp dưỡng sinh được tập rộng rãi ở các câu lạc bộ người cao tuổi. Thiền phái Trúc Lâm và các thiền viện, cùng truyền thống Làng Mai, đưa thiền ngồi, thiền hành vào đời sống. Bài dưỡng sinh, đạo dẫn ở Việt Nam và thiền hành và thiền ngồi viết riêng về các dòng này.

Điều đáng nói là con đường Việt Nam nghiêng hẳn về dưỡng sinh và thiền, ít đi vào nội đan và phù chú. Đó là một lựa chọn lành mạnh mà site này theo.

Lộ trình đọc trong chuyên mục

1. Nền: bài này, rồi đan điền là gì.
2. Tập được ngay: thở bụng, thở đan điền → trạm trang → Bát Đoạn Cẩm.
3. Lịch sử dưỡng sinh: Đạo dẫn và Ngũ Cầm Hí → Dịch Cân Kinh → Tẩy Tuỷ Kinh → Lục Tự Quyết.
4. Ngồi yên: thiền và tĩnh toạ → tĩnh toạ của Nho gia → thiền hành và thiền ngồi.
5. Đọc như tư tưởng: nội đan.
6. Cảnh giác: khí công chữa bách bệnh → tẩu hoả nhập ma → tịch cốc.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thổi hơi, hà hơi, thở ra hít vào, nhả cũ nạp mới, đu mình như gấu, vươn cổ như chim, chỉ cốt sống lâu mà thôi. Đó là điều mà người theo đạo dẫn, người nuôi thân hình, những kẻ muốn thọ như Bành Tổ ưa thích. — Trang Tử, thiên Khắc Ý

Bình: Đây là ghi chép sớm nhất về đạo dẫn, và nó không phải lời khen. Trang Tử xếp người đạo dẫn vào một trong mấy hạng người theo đuổi một mục đích hẹp, rồi nói bậc thánh nhân thì không cần những thứ ấy mà vẫn thọ, vì tâm đã yên. Đọc kỹ câu này sẽ hiểu tinh thần huyền điển: vận động là tốt, nhưng nếu tâm còn bám vào chuyện sống lâu thì vẫn chưa tới.

Dịch: Lòng yên lặng, không ham muốn, chân khí sẽ theo đó mà thuận; tinh thần giữ được ở trong, bệnh từ đâu mà tới? — Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn, Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Bình: Câu này thường bị trích như lời hứa "tâm yên thì không bệnh". Đặt trong thiên của nó, đó là lời mô tả lối sống điều độ của người đời thượng cổ lý tưởng, đi cùng ăn uống có chừng, làm lụng có giờ. Hôm nay nên đọc nó như một lời khuyên về lối sống, không như một lời bảo đảm sức khoẻ.

Dịch: Đạt tới chỗ hư không tột cùng, giữ sự tĩnh lặng cho thật vững. — Đạo Đức Kinh, chương 16

Bình: Sáu chữ này là gốc của mọi phép tĩnh toạ Đạo gia. Nó không dạy cách ngồi, không dạy cách thở; nó chỉ nói cái đích. Các phép cụ thể đến sau, và đều chỉ là đường đi tới cái đích ấy.

Đọc cho đúng mức

Ngũ Thuật là cách chia hiện đại. Không nên coi năm nhánh của Sơn là một hệ thống có từ ngàn xưa. Chúng là những dòng truyền thống khác nhau được gom lại dưới một tên.

Bằng chứng khoa học có, nhưng khiêm tốn. Các nghiên cứu về thái cực quyền, Bát Đoạn Cẩm, thở chậm, thiền cho thấy lợi ích vừa phải, chủ yếu ở thăng bằng, giấc ngủ, căng thẳng, chất lượng sống. Không nghiên cứu đáng tin nào cho thấy các phép này chữa được bệnh nặng.

Có rủi ro thật. Tập sai tư thế gây đau cổ, đau lưng; nín thở khi gồng sức có hại cho người huyết áp cao; nhịn ăn dài ngày gây nguy hiểm; tin "truyền khí" mà bỏ điều trị đã gây hậu quả nặng.

Các truyền thống nhìn khác nhau. Phật giáo coi thiền là con đường giải thoát chứ không phải dưỡng sinh; Nho gia coi tĩnh toạ là để sửa mình; võ thuật coi quyền pháp trước hết là võ. Gom chung dưới chữ "Sơn" tiện cho việc sắp xếp, nhưng đừng xoá mất khác biệt.

Việc nên làm

1. Bắt đầu từ phần dễ và có bằng chứng: mười phút thở bụng mỗi ngày, rồi thêm Bát Đoạn Cẩm.
2. Người có bệnh mạn tính hỏi bác sĩ trước khi tập, nói rõ bài định tập.
3. Đọc một chương Đạo Đức Kinh hay một thiên Trang Tử song song với việc tập, để phần thân có phần tâm đi cùng.
4. Tránh xa mọi lời hứa "chữa bệnh bằng khí", "khai mở", "truyền năng lượng".
5. Ghi sổ tập: ngày, bài tập, thời gian, cảm giác. Sau ba tháng xem lại, đó là bằng chứng của riêng bạn.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Trang Tử, thiên Khắc Ý.
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn, thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận.
• Đạo Đức Kinh, chương 16.
• Hán Thư, Nghệ Văn Chí, phần Phương kỹ, nhóm Thần tiên (đại ý về cách xếp).
• Các bài tổng hợp nghiên cứu về thái cực quyền, Bát Đoạn Cẩm, thở chậm và thiền chánh niệm ở người trưởng thành và người cao tuổi (dẫn chi tiết ở từng bài con).