Đan điền là gì: thượng, trung, hạ đan điền trong Đạo gia và trong võ thuật

Đan điền là tên Đạo gia đặt cho ba vùng để đặt sự chú ý khi tu luyện: thượng đan điền sau vùng giữa hai chân mày, trung đan điền dưới tim, hạ đan điền ở bụng dưới rốn. Mỗi sách ghi vị trí một khác. Giải phẫu học không có cơ quan nào tương ứng; võ thuật hiểu hạ đan điền gần với trọng tâm cơ thể.

Bài này đi theo đúng câu hỏi người tập hay hỏi: đan điền nằm ở đâu, theo sách nào, cách bao nhiêu phân dưới rốn. Câu trả lời trung thực là "tuỳ sách", và chính sự lệch nhau ấy cho biết đan điền vốn là một khái niệm tu luyện, không phải một vị trí đo được.

Chữ "đan điền" nghĩa là gì

"Đan" là chu sa, rộng ra là thuốc tiên mà các nhà luyện đan đời Hán, Nguỵ, Tấn tìm cách nung luyện. "Điền" là ruộng. Đan điền là ruộng trồng thuốc tiên: một hình ảnh cho thấy người xưa coi thân thể như mảnh đất, và việc tu luyện như cày cấy trong đó.

Khi phép luyện đan bằng lò và khoáng chất (ngoại đan) lùi dần, Đạo gia chuyển sang "luyện đan trong thân" (nội đan). Cái ruộng thuốc ấy từ đó thành chỗ tụ của tinh, khí, thần. Phần lý thuyết nội đan site đọc như văn bản tư tưởng ở bài nội đan.

Hai văn bản sớm nhất nên đọc

Hoàng Đình Kinh: đan điền là nơi "thần ở"

Hoàng Đình Ngoại Cảnh Kinh, bài ca bảy chữ của Đạo giáo khoảng thế kỷ ba, bốn, mở đầu bằng một tấm bản đồ thân người: trên có Hoàng Đình, dưới có Quan Nguyên, sau có U Khuyết, trước có Mệnh Môn, hơi thở đi vào đan điền (nguyên văn ở mục sách cổ). Chương ba có câu "dưới ruộng ba thốn là nơi thần ở".

Điều đáng chú ý: Hoàng Đình Kinh coi thân thể là nơi cư ngụ của các vị thần, mỗi vùng một thần, có tên, có áo màu. Đan điền là một trong những "cung" ấy. Tập luyện theo Hoàng Đình là tồn tưởng: hình dung vị thần đang ở đúng chỗ của mình.

Bão Phác Tử: lần đầu thấy đủ ba đan điền

Cát Hồng (thế kỷ bốn), trong thiên Địa Chân của Bão Phác Tử nội thiên, viết về phép "giữ Một" (thủ nhất). "Một" ở đây là một vị thần có tên họ, có màu áo, ở nam dài chín phân, ở nữ sáu phân, và trú ở một trong ba chỗ:

Đây là đoạn văn cổ rõ nhất về ba đan điền còn lại. Đọc kỹ thì thấy: ở thời Cát Hồng, ba đan điền là chỗ ở của thần để quán tưởng, chưa phải "chỗ thở vào" như cách nói phổ biến hôm nay.

Một đan điền, ba vị trí

Vì mỗi dòng truyền một kiểu, hạ đan điền ít nhất có ba vị trí được ghi:

Thêm một lớp nữa: nhiều sách nói đan điền không nằm trên da mà ở trong lòng bụng, chỗ giữa rốn và cột sống. Như vậy câu hỏi "cách rốn mấy phân" chỉ trả lời được một nửa.

Đo bằng thốn ra sao

Thốn trong sách là đồng thân thốn, đo theo chính thân người tập, không phải đơn vị cố định. Châm cứu học quy ước khoảng từ rốn đến bờ trên xương mu là năm thốn. Với một người lớn có khoảng ấy chừng 15 cm, ba thốn vào khoảng 9 cm, hai thốn bốn phân chừng 7 cm. Người cao, người thấp sẽ khác nhau, và đó chính là ý của cách đo này.

Thượng đan điền và trung đan điền cũng vậy. Bão Phác Tử đặt trung đan điền "dưới tim"; nhiều sách đời sau đặt ở giữa ngực. Thượng đan điền thì gần như mọi sách đều đặt sau vùng giữa hai chân mày, đời sau hay gọi là Nê Hoàn.

Võ thuật hiểu đan điền thế nào: gần với trọng tâm

Trong võ thuật Trung Hoa và các phái dưỡng sinh xuất phát từ võ, hạ đan điền gần như đồng nghĩa với trung tâm của chuyển động. Khẩu quyết "khí trầm đan điền" của Thái cực quyền, nếu đọc bằng ngôn ngữ vận động, là ba việc cùng lúc: thả lỏng vai và ngực, thở bằng bụng, hạ thấp trọng tâm.

Sinh cơ học cho một con số khớp đến bất ngờ. Ở người lớn đứng thẳng, trọng tâm cơ thể nằm trong khung chậu, khoảng trước đốt cùng thứ hai, tức ở độ cao chừng 55% chiều cao người, thấp hơn rốn một chút và nằm sâu trong bụng. Đó gần đúng với chỗ sách võ gọi là hạ đan điền.

Hệ quả thực hành, ai tập võ hay dưỡng sinh cũng gặp:

• Đứng tấn, đi quyền mà "giữ ý ở đan điền" thì người tập ít bị chúi ra trước, gối và hông chịu lực đều hơn (xem trạm trang).
• Khi xoay người, chuyển trọng lượng, chuyển động bắt đầu từ hông và bụng dưới thay vì từ vai, đỡ mỏi cổ vai.
• Thở bằng bụng làm vùng bụng dưới chuyển động rõ, giúp người tập "cảm" được trung tâm này.

Cách hiểu này không cần đến lý thuyết khí, và đó là chỗ võ thuật với nội đan gặp nhau mà không phải tranh cãi.

Giải phẫu học nói gì

Ở vùng hai, ba thốn dưới rốn, trong lòng bụng là thành cơ bụng, các quai ruột non, phía dưới sâu là bàng quang, ở nữ có tử cung. Không có cơ quan nào riêng ứng với đan điền, cũng không có cấu trúc thần kinh hay mạch máu nào tụ lại ở đúng chỗ ấy để gọi là trung tâm.

Thế còn cảm giác "ấm bụng", "đầy đan điền" mà người tập hay kể? Có vài lời giải thích tự nhiên: khi thở bụng chậm, cơ hoành hạ xuống đẩy tạng bụng ra trước, thành bụng giãn và co theo nhịp; khi đặt sự chú ý vào một vùng thân thể lâu, người ta cảm nhận rõ hơn những tín hiệu vốn vẫn có ở đó (nhịp mạch, chuyển động ruột, hơi ấm). Cảm giác là thật; diễn giải nó là "khí tụ" là chuyện thuộc về lý thuyết của từng phái.

Tập thở với đan điền: những giới hạn cần biết

Ở mức cơ bản, "thở đan điền" là thở bụng chậm với sự chú ý đặt ở bụng dưới. Hướng dẫn từng bước có ở bài thở bụng, thở đan điền. Ở đây chỉ nêu những chỗ người tập hay đi quá:

• Ép bụng, gồng bụng cho "khí xuống đan điền": làm tăng áp lực ổ bụng, không giúp gì. Bụng phồng xẹp tự nhiên theo cơ hoành là đủ.
• Nín thở lâu (bế khí) để "giữ khí ở đan điền": người huyết áp cao, bệnh tim, đang mang thai không nên làm.
• Dẫn khí theo vòng (tiểu chu thiên) khi chưa có thầy: đây là tầng nội đan, nhiều người tập một mình gặp cảm giác lạ, mất ngủ, lo âu. Xem bài tẩu hoả nhập ma.
• Chú ý vào thượng đan điền quá lâu: một số người thấy căng đầu, nhức trán. Người mới nên đặt sự chú ý ở bụng dưới hoặc lòng bàn chân.

Sách cổ nói gì

Trên có Hoàng Đình, dưới có Quan Nguyên, sau có U Khuyết, trước có Mệnh Môn. Hơi thở qua "lư gian" vào đan điền; nước trong ao ngọc tưới gốc thiêng. — Hoàng Đình Ngoại Cảnh Kinh, chương một

Bình: đây là câu thường được dẫn làm gốc của "thở vào đan điền". Các nhà chú giải hiểu "lư gian" khác nhau, "ao ngọc" thường được giảng là khoang miệng và nước bọt. Bản đồ thân người trong câu này là bản đồ tu luyện, không phải bản đồ giải phẫu; tên các vùng là tên cung của thần.

(Vị thần "Một") hoặc ở hạ đan điền, dưới rốn hai thốn bốn phân; hoặc ở trung đan điền, nơi Giáng Cung Kim Khuyết dưới tim; hoặc ở giữa hai chân mày, lùi vào một thốn là Minh Đường, hai thốn là Động Phòng, ba thốn là thượng đan điền. — Cát Hồng, Bão Phác Tử nội thiên, thiên Địa Chân

Bình: câu này cho hai thông tin mà sách phổ thông hay bỏ. Một, đan điền ban đầu là chỗ ở của thần trong phép quán tưởng. Hai, ngay từ thế kỷ bốn, hạ đan điền đã được ghi ở "hai thốn bốn phân", khác với "ba thốn" của Hoàng Đình Kinh. Hai văn bản nguồn đã không trùng nhau thì người đời sau càng không có một vị trí chuẩn.

Các câu trên đối chiếu theo bản số hoá của Đạo Tạng; Hoàng Đình Kinh có nhiều dị bản khác nhau vài chữ.

Đọc cho đúng mức

• Đan điền là khái niệm tu luyện, giúp người tập đặt sự chú ý và tổ chức chuyển động. Không nên đi tìm nó trên phim chụp hay bản đồ giải phẫu.
• Vị trí không có chuẩn duy nhất. Ba thốn, hai thốn bốn phân, một thốn ba phân đều có sách ghi. Với người tập dưỡng sinh, "vùng bụng dưới rốn, trong lòng bụng" là đủ.
• Lời hứa gắn với đan điền như "khai mở đan điền", "tụ khí chữa bệnh" không có bằng chứng; xem bài khí công chữa bách bệnh và chiêu lừa.
• Các phái giảng khác nhau. Nội đan coi đan điền là lò luyện tinh khí thần; Thái cực quyền coi là trung tâm chuyển động; nhà Phật không dùng khái niệm này. Không phái nào đúng cho mọi mục đích.

Việc nên làm

1. Đứng thẳng, đặt lòng bàn tay dưới rốn chừng ba ngón tay, hình dung một điểm sâu vào trong bụng. Đó là vùng nên đặt sự chú ý, không cần đo chính xác.
2. Tập thở bụng chậm vài phút mỗi ngày theo bài thở bụng; để bụng tự phồng xẹp, không gồng.
3. Khi đứng tấn hay đi quyền, để ý chuyển động bắt đầu từ hông và bụng dưới.
4. Không tự tập nín thở dài, dẫn khí theo vòng khi chưa có người hướng dẫn trực tiếp.
5. Dừng tập và hỏi bác sĩ nếu thấy chóng mặt kéo dài, tim đập nhanh, mất ngủ nhiều đêm hay cảm giác lạ không dứt.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đình Ngoại Cảnh Kinh, chương một và chương ba (bản Chính Thống Đạo Tạng, đối chiếu bản số hoá).
• Cát Hồng, Bão Phác Tử nội thiên, thiên Địa Chân (đối chiếu bản số hoá).
• Tài liệu sinh cơ học về vị trí trọng tâm cơ thể người khi đứng (đại ý).
• Quy ước đo huyệt theo đồng thân thốn trong châm cứu học (đại ý).