Tướng bụng, rốn: rốn sâu, bụng tròn trong sách tướng và trong mắt bác sĩ

Sách tướng khen rốn sâu, rộng, "chứa được hạt mận", miệng rốn hướng lên; chê rốn nông, hẹp, lồi. Bụng thì khen tròn, dày, phần dưới đầy như cái túi rủ; chê bụng nhọn hoặc lép. Trong thời thiếu ăn, đó là dấu của người được nuôi đủ. Hôm nay bác sĩ nhìn bụng bằng một con số khác: vòng eo.

Bài này đặt hai cách nhìn cạnh nhau, không để chê hay khen thân hình ai, mà để thấy một lời khen của sách cổ đã đổi nghĩa thế nào khi cái ăn không còn hiếm.

Sách tướng nói gì về bụng và rốn

Các sách tướng phổ biến như Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên có mục riêng cho bụng (phúc) và rốn (tề). Đại ý những điều hay được chép:

Lời giải của sách cũng theo một lối quen: rốn là "chỗ chứa", sâu thì chứa được nhiều, nên đọc là người có trí, có phúc, giữ được của; bụng là "kho", tròn dày thì kho đầy. Những câu này đều là đại ý; các bản tướng thư chép không giống nhau từng chữ, nên chúng tôi không dẫn nguyên văn.

Có một điều đáng để ý: sách tướng gần như không bàn bụng của phụ nữ theo kiểu đẹp xấu, và cũng không coi bụng to là xấu. Tiêu chuẩn của sách là bụng chắc và đầy, không phải bụng phẳng.

Vì sao người xưa khen rốn sâu, bụng tròn

Hãy đặt mình vào làng quê vài trăm năm trước, khi một vụ mất mùa là cả năm đói. Một người có lớp mỡ quanh rốn đủ dày để rốn lõm sâu, bụng tròn mà chắc, là người được ăn đủ và không bị lao lực kiệt sức. Thầy tướng không cần biết sinh lý học cũng nhìn ra điều ấy: người như thế thường là người nhà khá giả, ít ốm vặt, chịu được đói rét.

Rốn sâu còn cần thành bụng chắc. Ở người gầy kiệt, da bụng mỏng, rốn nông và có khi lồi ra. Ở trẻ suy dinh dưỡng thời xưa, bụng lại to mà mềm, rốn lồi, chân tay khẳng khiu. Tướng thư chê "bụng nhọn", chê "rốn lồi" có lẽ một phần từ những hình ảnh ấy.

Nói cách khác, lời khen của sách tướng là một dấu hiệu dinh dưỡng được đọc thành dấu hiệu phúc phận. Trong xã hội thiếu ăn, hai thứ ấy gần nhau thật.

Bác sĩ nhìn bụng bằng vòng eo

Khi cái ăn đã dư, ý nghĩa của bụng tròn đổi chiều. Bác sĩ không hỏi bụng tròn hay lép, mà hỏi mỡ nằm ở đâu. Mỡ dưới da (véo được bằng tay) ít đáng lo hơn mỡ nội tạng, lớp mỡ bọc quanh gan, ruột trong ổ bụng. Mỡ nội tạng gắn với kháng insulin, đái tháo đường týp 2, tăng huyết áp, bệnh tim mạch. Bụng "tròn căng, gõ chắc" mà sách tướng khen, ở người thừa cân, nhiều khi chính là bụng nhiều mỡ nội tạng.

Hai con số hay dùng:

Cách đo theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới: đứng thẳng, thở ra bình thường, đặt thước ở điểm giữa bờ dưới xương sườn cuối và mào xương chậu, thước nằm ngang, không thít. Nhiều hướng dẫn phổ thông cho đo ngang rốn; hai cách chênh nhau ít, nhưng nên đo cùng một cách mỗi lần để so.

Tỷ lệ eo trên chiều cao dễ nhớ nhất: vòng eo nên dưới một nửa chiều cao. Người cao 1 mét 60 thì vòng eo dưới 80 cm.

Đây là chỉ số để theo dõi sức khoẻ, không phải thước đo đẹp xấu. Người có vòng eo vượt ngưỡng nên nói chuyện với bác sĩ về huyết áp, đường máu, mỡ máu, chứ không cần thấy xấu hổ.

Rốn: phần bác sĩ dặn để ý

Hình dạng rốn phần lớn do cách dây rốn liền lại sau sinh và lớp mỡ quanh đó quyết định; nó đổi theo cân nặng, tuổi, và khi mang thai. Rốn sâu hay nông không nói gì về trí tuệ hay vận số. Nhưng có vài điều về rốn đáng biết:

• Rốn lồi ở trẻ nhỏ thường là thoát vị rốn: một lỗ nhỏ ở thành bụng chưa đóng kín, khóc hay rặn thì phồng lên. Phần lớn tự đóng trong mấy năm đầu đời; bác sĩ nhi sẽ theo dõi và quyết định khi nào cần can thiệp. Tục buộc đồng xu, dán băng ép rốn không được khuyên dùng.
• Rốn lồi mới xuất hiện ở người lớn, nhất là khi phồng lên lúc ho, rặn, mang vác, hoặc đau, cần đi khám vì có thể là thoát vị.
• Rốn sâu dễ đọng bẩn. Rốn chảy dịch, đỏ, có mùi, đau là dấu viêm, nên đi khám. Lau rốn nhẹ khi tắm là đủ.
• Sau sinh, nhiều phụ nữ có khe hở giữa hai bó cơ thẳng bụng quanh rốn (giãn cơ thẳng bụng), làm bụng nhô dù đã giảm cân. Đây là chuyện cơ, không phải chuyện mỡ; bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu có thể hướng dẫn tập đúng cách.

Rốn trong y học cổ: "cửa thần"

Sách tướng coi trọng rốn có lẽ không chỉ vì hình dạng. Trong châm cứu học cổ truyền, huyệt ngay giữa rốn tên là Thần Khuyết, nghĩa là "cửa của thần", một huyệt sách xưa kiêng châm. Ngay dưới rốn là các huyệt Khí Hải (biển khí), Quan Nguyên (cửa của nguyên khí), vùng mà khí công gọi là đan điền. Người xưa coi vùng quanh rốn là chỗ khí tụ, nên rốn "sâu, chứa được" mang thêm nghĩa biểu tượng là giữ được khí. Bài thở bụng, thở đan điền bàn phần khí công.

Đây là ý nghĩa biểu tượng trong văn hoá, không phải chỉ dẫn tự châm cứu hay chữa bệnh.

Sách cổ nói gì

Ma Y Tướng Pháp và Thần Tướng Toàn Biên, phần luận rốn, đại ý: rốn sâu mà rộng là người có trí, có phúc; rốn nông, hẹp là người kém bền chí; rốn ngửa lên tốt hơn úp xuống. Phần luận bụng, đại ý: bụng nên tròn, dày, phần dưới đầy; bụng nhọn, mỏng là kém.

Bình: hai lời này dễ hiểu nhất khi đọc như ghi chép của người sống trong xã hội thiếu ăn: họ nhìn thấy mối liên hệ giữa thân thể được nuôi đủ và cuộc sống ổn định, rồi diễn đạt nó bằng ngôn ngữ phúc phận. Cái sai là khi ta lấy lời ấy phán ngược lại cho một người cụ thể: rốn nông thì kém trí, bụng lép thì nghèo.

Sách châm cứu cổ, đại ý: huyệt Thần Khuyết ở chính giữa rốn, kiêng châm, chỉ dùng cứu. Chi tiết này cho thấy người xưa coi rốn là chỗ hệ trọng của thân thể.

Đọc cho đúng mức

• Hình dạng rốn không liên quan tới trí tuệ, tính cách hay vận số. Nó đổi theo cân nặng, tuổi, mang thai, phẫu thuật.
• Lời khen bụng tròn của sách tướng thuộc về một thời thiếu ăn. Hôm nay, bụng to ra chủ yếu do mỡ nội tạng là điều cần theo dõi, không phải điều để khen.
• Không dùng tướng bụng, tướng rốn để nhận xét người khác. Thân hình là chuyện riêng; nhận xét về bụng người khác, nhất là phụ nữ sau sinh, dễ làm tổn thương.
• Bài này không thay lời khám bệnh. Vòng eo, rốn lồi, đau bụng là chuyện của bác sĩ.

Việc nên làm

1. Đo vòng eo vài tháng một lần theo cùng một cách, ghi lại cùng cân nặng; vòng eo tăng dần là tín hiệu sớm hơn cân nặng.
2. Nếu vòng eo từ 90 cm (nam), 80 cm (nữ) trở lên, hoặc tỷ lệ eo trên chiều cao từ 0,5 trở lên, hãy đi kiểm tra huyết áp, đường máu, mỡ máu.
3. Rốn lồi mới, đau, chảy dịch: đi khám, không tự ấn, tự băng ép.
4. Muốn tìm hiểu vì sao sách tướng đặt thần, khí lên trên hình dáng, đọc bài thần, khí, sắc và dáng người cao thấp, béo gầy.

Nguồn tham khảo

• Ma Y Tướng Pháp; Thần Tướng Toàn Biên — phần luận bụng, luận rốn (đại ý).
• Châm cứu học cổ truyền — vị trí huyệt Thần Khuyết, Khí Hải, Quan Nguyên (đại ý).
• Tổ chức Y tế Thế giới — hướng dẫn đo vòng eo; ngưỡng vòng eo cho người châu Á (nam 90 cm, nữ 80 cm) theo các khuyến nghị khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
• Các tổng quan y khoa về tỷ lệ eo trên chiều cao (ngưỡng 0,5) và về thoát vị rốn ở trẻ em.