Tướng hơi thở: thở dài, thở ngắn và chữ "khí" trong tướng thuật

Trong ba chữ thần, khí, sắc của sách tướng, "khí" được nghe trước hết ở hơi thở. Sách khen hơi thở dài, êm, đều, ra vào không nghe tiếng, ngực vai không nhấp nhô; chê hơi ngắn, gấp, thở to, thở bằng vai. Phần lớn những điều ấy là dấu của sự bình tĩnh và sức khoẻ, đổi được theo luyện tập và bệnh tật.

Bài thần, khí, sắc đã nói khí là "cái đầy bên trong", nghe ở hơi thở, giọng và dáng. Bài này đi riêng vào hơi thở: sách tướng nghe gì, Trang Tử nói gì về "thở bằng gót chân", tiếng thở dài trong y học cổ và y học nay, và những kiểu thở cần đi khám chứ không phải để xem tướng.

Sách tướng nghe hơi thở thế nào

Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y Tướng Pháp có phần luận khí; đại ý những điều hay gặp:

Sách đọc hơi dài là người sống lâu, bụng dạ rộng, làm việc có sức bền; hơi ngắn gấp là người nóng vội, sức kém. Cũng như mọi phần khác của tướng thư, đây là lời đại ý; các bản chép không thống nhất chữ.

Điểm đáng chú ý là hàng cuối: sách xem hơi thở lúc gặp việc, không chỉ lúc ngồi yên. Đây là chỗ tướng hơi thở gần với quan sát tâm lý hơn cả.

"Chân nhân thở bằng gót chân"

Câu nổi tiếng nhất về hơi thở trong sách cổ không thuộc tướng thư mà thuộc Trang Tử. Tả bậc chân nhân thời xưa, thiên Đại Tông Sư viết: chân nhân ngủ không mộng, thức không lo, ăn không cầu ngon, hơi thở sâu lắng; chân nhân thở bằng gót chân, người thường thở bằng cổ họng.

"Thở bằng gót chân" không có nghĩa đen. Đó là hình ảnh của một hơi thở đi tới tận cùng thân thể, chậm và sâu, đối lại với hơi thở nông, nằm ở cổ họng của người đang lo âu, ham muốn. Ngay sau câu ấy Trang Tử viết thêm: người ham muốn sâu thì cái máy trời (thiên cơ) cạn. Ông nối thẳng hơi thở với lòng người: lòng nhiều ham muốn thì hơi nông.

Tướng thư đời sau nghe hơi thở theo đúng tinh thần ấy. Khí công và các phép dưỡng sinh của Đạo gia cũng xây trên ý này, thành phép thở bụng, thở đan điền (xem thở bụng, thở đan điền và nội đan).

Thở dài: từ tướng thư tới y học cổ

Người Việt nói "thở vắn than dài" để tả người buồn. Sách tướng chê người hay thở dài, đọc là lòng nhiều u uất, làm việc thiếu khí thế.

Y học cổ có một ghi chép đáng chú ý: thiên Kinh Mạch của Linh Khu, khi kể các chứng của kinh Đởm, có chứng "hay thở dài" (thiện thái tức), đại ý đi cùng miệng đắng. Y học cổ truyền đời sau thường gắn thở dài với can khí uất kết, tức cảm xúc dồn nén. Thầy thuốc xưa nghe tiếng thở dài như một triệu chứng, không như một lời phán.

Y học nay nhìn tiếng thở dài theo cách gần giống mà có thêm một điều ít người biết: thở dài là chuyện bình thường của phổi. Mỗi người khoẻ mạnh vẫn tự thở dài, không để ý, khoảng mười mấy lần mỗi giờ; mỗi tiếng thở dài là một hơi hít sâu gấp đôi bình thường, giúp mở lại những túi phổi nhỏ có xu hướng xẹp dần. Một nghiên cứu năm 2016 (Li và cộng sự) đã tìm ra nhóm tế bào thần kinh ở thân não điều khiển phản xạ này.

Điều đáng để ý là thở dài nhiều hơn hẳn thường lệ, nhất là khi kèm cảm giác hụt hơi, không hít đủ: đó có thể là dấu của lo âu kéo dài, và cũng có khi là dấu bệnh phổi, tim. Tướng thư và Linh Khu đều nhìn thấy mối nối giữa thở dài và lòng người; y học nay thêm vế thứ hai là thân thể.

Hơi thở nói được gì, và không nói được gì

Những điều hơi thở phản ánh khá thật:

• Trạng thái lúc ấy. Lo lắng, tức giận, sợ làm hơi thở nhanh, nông, dồn lên ngực. Bình tĩnh thì hơi chậm và xuống bụng. Người quan sát giỏi nhận ra điều này rất nhanh.
• Sức bền. Người tập luyện đều có nhịp thở lúc nghỉ chậm hơn và ít hụt hơi khi leo cầu thang. Nhịp thở lúc nghỉ của người lớn thường khoảng 12 đến 20 lần mỗi phút.
• Thói quen. Thở miệng thường xuyên, thở bằng ngực trên là thói quen có thể đổi qua tập luyện.

Những điều hơi thở không nói được: tuổi thọ, vận số, độ lượng bẩm sinh. Một người hen suyễn có thể độ lượng hơn bất kỳ ai; một người đang sốt sẽ thở gấp dù tính rất điềm. Đọc hơi thở như đọc một trạng thái, không như đọc một bản án.

Khi nào hơi thở là chuyện phải đi khám

Phần này không thuộc tướng thuật, nhưng người đọc tướng hơi thở nên biết, vì nhiều kiểu thở mà sách xưa chê thực ra là dấu bệnh:

• Khó thở khi nghỉ, hoặc khó thở tăng dần khi làm việc nhẹ (đi bộ, leo vài bậc thang) mà trước đây không bị.
• Thở rít, khò khè; ho kéo dài nhiều tuần.
• Đau ngực khi thở, môi hay đầu ngón tay tím tái.
• Ngủ ngáy to, có những quãng ngừng thở rồi thở hắt, ban ngày buồn ngủ: có thể là ngưng thở khi ngủ, đã bàn ở bài tướng ngủ.
• Khó thở đột ngột kèm đau ngực, vã mồ hôi: cần đi cấp cứu ngay.

Gặp những dấu ấy, việc cần làm là đi khám, không phải tập thở hay xem tướng.

Sách cổ nói gì

Dịch: Hơi thở của họ sâu lắng. Chân nhân thở bằng gót chân, người thường thở bằng cổ họng. — Trang Tử, thiên Đại Tông Sư

Bình: câu này là gốc tinh thần của mọi phép xem và luyện hơi thở về sau. Trang Tử không bàn tướng số; ông tả một con người thanh thản, và chọn hơi thở làm dấu hiệu rõ nhất của sự thanh thản ấy.

Dịch: Người ham muốn sâu thì cái máy trời trong họ cạn. — Trang Tử, thiên Đại Tông Sư, câu tiếp theo

Bình: đặt hai câu cạnh nhau thì thấy Trang Tử nối hơi thở với lòng người: hơi nông là vì lòng chật. Tướng thư mượn lối nghĩ ấy để nghe khí.

Linh Khu, thiên Kinh Mạch, đại ý: kinh Đởm có bệnh thì miệng đắng, hay thở dài. Thần Tướng Toàn Biên, phần luận khí, đại ý: khí dài thì người bền, khí ngắn thì người gấp.

Đọc cho đúng mức

• Hơi thở là trạng thái, không phải số mệnh. Nó đổi theo ngày, theo cảm xúc, theo bệnh, theo tập luyện.
• Nhiều kiểu thở bị sách chê là dấu bệnh. Thở gấp, thở bằng vai, hụt hơi có thể do hen, bệnh phổi, bệnh tim, thiếu máu. Không ai nên bị nhận xét về "tướng" vì đang mệt hay đang ốm.
• Phép thở chậm giúp dịu lòng, nhưng không phải thuốc. Thở chậm, thở bụng giúp nhiều người bình tĩnh hơn; nó không thay việc chữa bệnh. Bài khí công chữa bách bệnh nói về những lời hứa quá đà.
• Đừng nhìn hơi thở người lạ để đoán tính. Một lần gặp không đủ; người ấy có thể vừa leo cầu thang.

Việc nên làm

1. Thử đếm nhịp thở của chính mình lúc ngồi yên một phút. Biết con số bình thường của mình thì nhận ra lúc nó khác.
2. Khi sắp làm việc khó (thuyết trình, nói chuyện quan trọng), thở chậm vài hơi xuống bụng trước; đó là phần "tướng hơi thở" mà ai cũng tự chăm được.
3. Để ý xem mình có hay thở dài hơn thường lệ không; nếu có kèm hụt hơi, mệt, nên đi khám.
4. Có những dấu ở mục "khi nào phải đi khám", đi khám sớm.

Nguồn tham khảo

• Trang Tử, thiên Đại Tông Sư — "kỳ tức thâm thâm…", "kỳ thị dục thâm giả…" (nguyên văn, đối chiếu Wikisource tiếng Trung).
• Thần Tướng Toàn Biên; Ma Y Tướng Pháp — phần luận khí (đại ý).
• Linh Khu, thiên Kinh Mạch — chứng hay thở dài của kinh Đởm (đại ý).
• Li P. và cộng sự (2016), nghiên cứu về mạch thần kinh điều khiển tiếng thở dài; tài liệu sinh lý hô hấp phổ thông về nhịp thở lúc nghỉ ở người lớn.