Dáng người cao thấp, béo gầy theo sách tướng: tám chữ hình thể, "thanh, kỳ, cổ, quái" và định kiến cần bỏ

Sách tướng không chấm người theo béo hay gầy, cao hay thấp, mà theo tám chữ hình thể: uy, hậu, thanh, cổ là bốn dáng được khen; cô, bạc, ác, tục là bốn dáng bị chê. Béo mà vững thì là "hậu", gầy mà sáng thì là "thanh". Nhưng nhiều lời khen chê trong sách là thẩm mỹ của thời thiếu ăn, cần tách khỏi việc đánh giá người.

Tám chữ hình thể

Các bản tướng thư như Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y Tướng Pháp có phần luận về dáng người, quen gọi là "bát tướng". Câu chữ mỗi bản một khác; đại ý tám chữ như sau:

Đặt cột thứ ba cạnh cột thứ hai sẽ thấy một điều: phần lớn tám chữ không tả khung người mà tả tư thế, cử chỉ, vẻ mặt và cách giữ mình. "Uy" không phải là cao, "hậu" không phải là béo. Một người thấp, gầy có thể "uy" nếu đứng thẳng và nói chắc; một người cao, to có thể "tục" nếu luộm thuộm và vội vàng. Đây là phần có giá trị nhất của tám chữ, và cũng là phần sửa được.

Thanh, kỳ, cổ, quái: bốn chữ cho dáng lạ

Bốn chữ "thanh, kỳ, cổ, quái" vốn là cách giới thưởng ngoạn Trung Hoa tả cây cổ thụ, đá cảnh, tranh thuỷ mặc: cây thanh mảnh, cây dáng lạ, cây già cỗi, cây xù xì cong queo, mỗi cây một vẻ đẹp riêng. Truyền rằng ở vùng Tô Châu có bốn cây bách cổ được đặt đúng bốn tên ấy. Tướng thuật mượn bốn chữ để nói về những người không theo khuôn đẹp thông thường mà vẫn có vẻ riêng.

Ý đáng giữ: tướng thư không đòi mọi người phải một khuôn. Dáng lạ mà có thần thì sách khen, dáng chuẩn mà không có thần thì sách chê. Đó là lý do bài thần khí và bài cốt cách đứng trên bài về hình dạng trong cùng chuyên mục.

Béo gầy: sách cổ không chê như ta tưởng

Người ta hay nghĩ sách tướng khen béo chê gầy, hoặc ngược lại. Thật ra phép ngũ hành hình (bài ngũ hành hình tướng) có câu, đại ý: Thuỷ không ngại béo, Mộc không ngại gầy. Người dáng Thuỷ tròn đầy là đúng dạng; người dáng Mộc thon dài là đúng dạng. Cái sách chê là lệch dạng: béo mà nhão không có khung, gầy mà cong vẹo không có lực.

Cái thật sự đổi theo thời là thẩm mỹ. Ở những thời thiếu ăn, người béo tốt là người được ăn đủ, nhà có của; "béo tốt" thành một lời khen, "gầy gò" thành dấu nghèo khó. Tranh, tượng đời Đường ở Trung Hoa tôn vẻ đầy đặn; nhiều xã hội hôm nay lại tôn vẻ thon gọn. Tướng thư viết trong thời trước, nên mang theo thẩm mỹ của thời trước. Đem nó phán người hôm nay là lấy gu một thời làm thước đo đời người.

Phần béo gầy thật sự đáng quan tâm là sức khoẻ, và nó có thước đo rõ hơn mọi câu tướng:

Các ngưỡng này của Tổ chức Y tế Thế giới cho người châu Á thấp hơn ngưỡng chung, vì người châu Á tích mỡ bụng sớm hơn ở cùng cân nặng. Đây là chuyện tim mạch, đường huyết, xương khớp; không liên quan gì đến phúc phận.

Cao thấp: một con số đã đổi trong một thế hệ

Tướng thư có nhiều câu về người cao, người thấp, nhưng câu đáng nhớ nhất về chiều cao lại nằm trong sách chê tướng thuật. Tuân Tử viết:

Vua Nghiêu cao, vua Thuấn thấp; Văn Vương cao, Chu Công thấp; Khổng Tử cao, Tử Cung thấp. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Tuân Tử kể ra những cặp thánh hiền cao thấp khác nhau để nói rằng chiều cao không phân định ai hơn ai.

Ngày nay ta biết thêm một điều Tuân Tử chưa biết: chiều cao trung bình của cả một dân tộc đổi theo dinh dưỡng thời nhỏ. Theo Tổng điều tra dinh dưỡng 2019 – 2020 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, thanh niên Việt Nam 18 tuổi cao trung bình khoảng 168 cm ở nam và 156 cm ở nữ, cao hơn rõ rệt so với các thế hệ trước. Một nét "tướng" mà cả nước cùng đổi trong vài chục năm thì không thể là dấu ấn số phận của từng người.

Có một chỗ chiều cao đúng là có ảnh hưởng: định kiến xã hội. Nhiều nghiên cứu kinh tế ở các nước cho thấy người cao hơn trung bình thường được trả lương cao hơn một chút. Lời giải các nhà nghiên cứu đưa ra là dinh dưỡng, sức khoẻ thời thơ ấu và cách người khác nhìn người cao, không phải "tướng cao thì sang". Tướng thư ghi lại cái thiên lệch ấy như một quy luật; đọc hôm nay, đó là cái thiên lệch nên tự sửa khi mình đánh giá người khác.

Định kiến cần bỏ

Gom lại, có mấy kiểu đọc dáng người nên dứt khoát bỏ:

• "Người béo thì lười, người gầy thì gian." Không có cơ sở. Đây là định kiến ngoại hình, và nó gây hại thật trong tuyển dụng, thi cử, hôn nhân.
• "Người thấp thì nhỏ nhen, người cao thì độ lượng." Ngay sách cổ cũng có Tuân Tử bác.
• Câu chê dáng phụ nữ theo chuẩn khuê các (vai rộng, eo to, đi nhanh). Đó là chuẩn mực lễ giáo cũ, không phải tướng.
• Phán người qua ảnh chụp toàn thân. Ảnh mất hết cử chỉ, tư thế động, tức mất đúng phần tám chữ coi trọng.

Phần giữ lại được: quan sát tư thế, cử chỉ, cách giữ mình; và với chính mình, coi dáng người như một tấm gương về sức khoẻ và thói quen.

Sách cổ nói gì

Dài ngắn, nhỏ lớn, hình tướng đẹp xấu, không phải là điềm lành dữ. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Đại ý phần bát tướng trong tướng thư: dáng người có tám loại, uy, hậu, thanh, cổ là quý; cô, bạc, ác, tục là kém; xét dáng phải xét cả thần, hình tốt mà thần tản thì cũng không quý. — Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y Tướng Pháp (đại ý)

Bình: hai nguồn tưởng như trái nhau nhưng gặp nhau ở một điểm. Tuân Tử nói hình dạng không định lành dữ. Tướng thư nói hình phải đi với thần, và tám chữ của nó phần lớn tả thần thái, không tả khung xương. Cả hai đều rời mắt khỏi cái cân, cái thước để nhìn vào cách một người đứng, đi, giữ mình.

Đọc cho đúng mức

• Không có nghiên cứu nào cho thấy dáng người dự báo tính cách hay số phận. Tám chữ hình thể hữu ích như một cách mô tả tư thế, thần thái.
• Câu chữ bát tướng khác nhau giữa các bản; bảng trong bài là đại ý chung, không phải nguyên văn một bản nào.
• Chỉ số khối cơ thể là chỉ số sàng lọc, không phải chẩn đoán; lo về cân nặng thì gặp bác sĩ.
• Số liệu chiều cao trích theo công bố tổng điều tra, làm tròn; chi tiết theo vùng, theo năm sinh xem báo cáo gốc.

Việc nên làm

1. Khi nhìn người, bỏ câu hỏi "béo hay gầy, cao hay thấp", thay bằng "đứng ngồi thế nào, cử chỉ ra sao".
2. Với chính mình: kiểm tư thế đứng trước gương, vai có co, lưng có cong không; đó là phần "uy" sửa được.
3. Đo chỉ số khối cơ thể và vòng eo mỗi năm một lần vì sức khoẻ, không vì tướng.
4. Để ý những lần mình đánh giá người khác qua dáng người; đó là chỗ định kiến hay trốn nhất.

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (các câu "Cái Đế Nghiêu trường…" và "Trường đoản tiểu đại…").
• Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y Tướng Pháp — phần luận hình thể, bát tướng (đại ý, nhiều dị bản).
• Tổ chức Y tế Thế giới — ngưỡng chỉ số khối cơ thể và vòng eo cho người trưởng thành châu Á.
• Viện Dinh dưỡng Quốc gia — Tổng điều tra dinh dưỡng 2019 – 2020 (số liệu chiều cao, đại ý).
• Các nghiên cứu kinh tế về chiều cao và thu nhập (đại ý).