Thần, khí, sắc: ba chữ quan trọng nhất của nhân tướng, và câu "tướng tĩnh xem hình, tướng động xem thần"

Thần, khí, sắc là ba chữ tướng thư đặt trên mọi bộ vị. Thần là cái tỉnh, cái sáng hiện ở mắt và cử chỉ; khí là cái đầy, cái vững hiện ở hơi thở, giọng và dáng; sắc là màu hiện trên da. Câu khẩu quyết "tướng tĩnh xem hình, tướng động xem thần" nói rằng hình chỉ là nền, thần mới quyết định.

Ba chữ, ba tầng

Người mới học tướng thường bắt đầu từ mũi, tai, trán. Tướng thư thì dạy ngược lại: trước khi nhìn bộ phận nào, hãy nhìn người ấy có thần hay không.

Khẩu quyết "tướng tĩnh xem hình, tướng động xem thần" (lưu truyền trong giới xem tướng, không rõ xuất xứ từ một sách cụ thể) tóm ý này. Một bức ảnh thẻ chỉ cho thấy hình. Muốn thấy thần thì phải nhìn người ấy đi, nói, nghe, chờ đợi. Đây cũng là lý do xem tướng qua ảnh bị chính tướng thư coi là xem nửa vời.

Sắc đã có bài riêng (khí sắc trên mặt). Bài này đi vào hai chữ khó hơn: thần và khí.

Thần: "thoát cốc vi khang, kỳ tuỷ tư tồn"

Chương đầu của Băng Giám là chương Thần Cốt, và nó mở bằng hai hình ảnh:

Lời xưa nói: "Lúa bỏ vỏ thành trấu, cái tinh tuý vẫn còn", đó là nói về thần. "Núi lở mà không sập, nhờ có đá giữ", đó là nói về cốt. — Băng Giám, chương Thần Cốt

Hình ảnh hạt lúa rất đáng nghĩ. Vỏ trấu là hình bên ngoài; hạt gạo là thần. Hai người có thể có cái vỏ giống nhau, mũi cao như nhau, mắt to như nhau, mà cái bên trong khác hẳn. Câu ngay sau đó chỉ chỗ tìm thần:

Tinh thần cả thân người nằm đủ ở đôi mắt; cốt tướng cả thân người nằm đủ ở khuôn mặt. — Băng Giám, chương Thần Cốt

Cho nên "xem thần" trước hết là xem mắt, nhưng không phải xem mắt to hay nhỏ, một mí hay hai mí (bài tướng mắt bàn hình mắt). Thần là cách mắt nhìn: có tập trung không, có lảng không, có tỉnh không, có ổn định không.

Mạnh Tử, sống trước Băng Giám hơn hai nghìn năm, đã nói cùng một ý:

Xem ở người, không gì tốt bằng con ngươi. Con ngươi không che được cái xấu. Trong lòng ngay thẳng thì con ngươi sáng; trong lòng không ngay thì con ngươi mờ. — Mạnh Tử, thiên Ly Lâu thượng

Thần hữu dư, thần bất túc

Ma Y Tướng Pháp có mục luận thần, chia hai cảnh. Đại ý:

Thần có dư: mắt sáng mà không gắt, nhìn vật thẳng, không đảo; ngồi lâu không ngả nghiêng; gặp việc gấp không rối; vui giận không lộ hết ra mặt.

Thần không đủ: không say mà như say, không buồn mà như buồn, không ngủ mà như vừa tỉnh; nói chưa xong đã ngắt; nhìn vật mà mắt không đậu lại.

Đọc kỹ, danh sách "thần không đủ" gần như là bảng tả người thiếu ngủ, mệt kéo dài hoặc đang buồn. "Không say mà như say" là người mắt lờ đờ, phản xạ chậm. "Không ngủ mà như vừa tỉnh" là người mí mắt nặng, nhìn không tiêu điểm. Tướng thư tả rất đúng; cái cần sửa là cách giải: đó là trạng thái, phần lớn là trạng thái sức khoẻ.

Băng Giám cũng tự nhận phép xem thần khó. Câu nguyên văn: "Thần hữu thanh trọc chi biện, thanh trọc dị biện, tà chính nan biện", thần có phân trong đục, trong đục thì dễ phân, chính tà thì khó phân. Nghĩa là nhìn ra một người tỉnh hay mệt thì dễ; nhìn ra người ấy tốt hay xấu thì chính sách tướng cũng thừa nhận là khó.

Khí: cái đầy bên trong

Nếu thần là cái sáng, thì khí là cái đầy. Tướng thư nghe khí ở ba chỗ:

1. Hơi thở: thở sâu, đều hay ngắn, gấp; nói một câu dài có hụt hơi không.
2. Giọng: giọng có gốc hay chỉ ở cổ họng (bài tướng giọng nói).
3. Dáng: đứng có vững không, đi có liền không (bài tướng đi).

Chữ khí này lấy từ triết học Nho, Đạo. Mạnh Tử có câu nổi tiếng, nguyên văn: "Phu chí, khí chi suý dã; khí, thể chi sung dã", ý chí là tướng soái của khí, khí là cái làm đầy thân thể. Ông nói mình khéo nuôi "hạo nhiên chi khí", cái khí lớn và thẳng. Theo Mạnh Tử, khí do chí dẫn và do việc làm nuôi, chứ không phải trời cho cố định.

Đọc vào tướng thuật, câu ấy có một hệ quả: người có khí đầy không nhất thiết to khoẻ, mà là người ý và thân đi cùng nhau: nói thì làm, đứng thì vững, sợ thì vẫn bước. Đó là thứ người ngoài cảm được khi một người bước vào phòng, và đó là cái tướng thư gọi là "khí".

Sắc đứng sau thần và khí

Chương Khí Sắc của Băng Giám có câu được dẫn rất nhiều, nguyên văn: "Diện bộ như mệnh, khí sắc như vận", bộ vị khuôn mặt như mệnh, khí sắc như vận. Hình là cái khung dài hạn; khí sắc là cái thay theo thời.

Thứ bậc trong tướng thư khá rõ: thần là chủ, khí là gốc, sắc là ngọn. Sắc đẹp mà không có khí thì như hoa giấy; có khí mà không có thần thì như đèn còn dầu mà không ai thắp. Cách sắp xếp ấy giải thích vì sao một người hình không đẹp mà thần khí tốt vẫn được thầy tướng khen, còn người hình đẹp mà mắt lảng, hơi gấp thì bị chê.

Điều nghiên cứu nói về "thần" trên mặt

Phần đáng tin nhất của chữ thần là: người nhìn đọc được trạng thái mệt, khoẻ, buồn, tỉnh từ khuôn mặt khá đúng.

• Năm 2010, nhóm của John Axelsson đăng trên BMJ một thí nghiệm nhỏ: chụp ảnh cùng một người sau một đêm ngủ đủ và sau một đêm thức trắng, rồi cho người lạ chấm. Ảnh sau đêm thức bị chấm là trông mệt hơn, kém khoẻ hơn, kém dễ nhìn hơn. Người chấm không biết ai thức ai ngủ. "Thần không đủ" nhìn ra được thật, và nó đổi chỉ sau một đêm.
• Những gì tạo ra cảm giác "mắt có thần" phần lớn là sinh lý: mí mắt mở đủ, màng nước mắt phủ đều làm mắt bóng, ánh nhìn có tiêu điểm, cơ quanh mắt cử động theo lời nói.
• Ánh mắt lờ đờ kéo dài, nét mặt ít biểu cảm, giọng đều đều có thể là dấu hiệu của trầm cảm, của thuốc an thần, của bệnh tuyến giáp hay Parkinson. Đó là chuyện của bác sĩ, không phải chuyện "thần kém nên số kém".

Còn chiều ngược lại, đoán phẩm chất lâu dài (trung thực, đáng tin) qua ánh mắt thì các nghiên cứu về đánh giá nhanh cho thấy độ chính xác thấp. Đúng như Băng Giám tự nói: trong đục dễ phân, chính tà khó phân.

Nuôi thần, giữ khí: phần làm được

Vì thần khí đổi theo ngày, nó là phần tự chăm được của tướng, không như mũi hay tai:

• Ngủ đủ và đều giờ. Đây là cách nhanh nhất để mắt "có thần" trở lại; Đông y cũng coi trọng giấc ngủ trước nửa đêm (bài ngủ trước giờ Tý).
• Thở chậm, thở sâu. Hơi thở đầy thì giọng có gốc, dáng vững hơn.
• Vận động đều. Người đi bộ, tập thể dục đều đặn có dáng và hơi khác hẳn người ngồi cả ngày.
• Bớt nhìn màn hình trước khi ngủ, nghỉ mắt khi làm việc. Mắt khô, đỏ, mỏi làm "thần" tụt nhanh.
• Sống ngay thẳng cho lòng nhẹ. Câu của Mạnh Tử về con ngươi, nếu bỏ phần phán, còn lại một quan sát: người đang giấu chuyện, đang lo âu thì ánh mắt khó yên.

Sách cổ nói gì

Lúa bỏ vỏ thành trấu, tinh tuý vẫn còn, ấy là thần. Tinh thần cả thân người nằm đủ ở đôi mắt. — Băng Giám, chương Thần Cốt

Dung mạo là phần dư của cốt, thường bù chỗ cốt thiếu. Tình thái là phần dư của thần, thường bù chỗ thần thiếu. — Băng Giám, chương Dung Mạo và chương Tình Thái

Xem ở người, không gì tốt bằng con ngươi. — Mạnh Tử, thiên Ly Lâu thượng

Bình: Băng Giám xếp thần trên hình, rồi lại nói cử chỉ (tình thái) có thể bù cho thần thiếu. Tức là ngay trong sách tướng, thần không phải định mệnh: cách đi đứng, cách đối đãi có thể bù được. Mạnh Tử thì đặt con ngươi cạnh lòng người, một mối nối đạo đức nhiều hơn là phép bói.

Đọc cho đúng mức

• Thần khí là trạng thái, không phải án. Một người thiếu ngủ cả tuần trông "thần bất túc"; ngủ đủ hai đêm đã khác.
• Đừng đọc thần khí của người bệnh, người già, người đang có tang để phán vận. Đó là lúc họ cần được đỡ, không cần bị xem.
• Văn hoá ánh mắt khác nhau. Có nơi nhìn thẳng là thật thà, có nơi nhìn thẳng người lớn là hỗn. Người tránh mắt chưa chắc là người gian.
• Khẩu quyết "tướng tĩnh xem hình, tướng động xem thần" là lời truyền miệng; các câu Ma Y dẫn ở đây là đại ý, bản lưu hành có dị bản. Các câu Băng Giám và Mạnh Tử là nguyên văn.

Việc nên làm

1. Khi tự soi gương, hỏi mình: đêm qua ngủ mấy tiếng, sáng nay đã uống nước chưa, trước khi hỏi "mặt mình có tướng gì".
2. Khi gặp người, quan sát họ lúc nghe người khác nói, lúc chờ đợi, lúc gặp việc bất ngờ: đó là chỗ thần khí lộ ra rõ nhất.
3. Người thân có ánh mắt lờ đờ, nét mặt đờ đẫn kéo dài hàng tuần, mất hứng thú với mọi việc thì nên đưa đi khám.
4. Giữ ba thói quen nuôi thần: ngủ đủ, thở chậm, vận động đều.

Nguồn tham khảo

• Băng Giám (thường gán cho Tăng Quốc Phiên) — chương Thần Cốt (nguyên văn "thoát cốc vi khang…", "nhất thân tinh thần…", "thần hữu thanh trọc chi biện…"), chương Dung Mạo, chương Tình Thái, chương Khí Sắc ("diện bộ như mệnh, khí sắc như vận").
• Mạnh Tử — thiên Ly Lâu thượng (đoạn con ngươi), thiên Công Tôn Sửu thượng (đoạn chí và khí, hạo nhiên chi khí).
• Ma Y Tướng Pháp — mục luận thần (đại ý).
• J. Axelsson và cộng sự, "Beauty sleep: experimental study on the perceived health and attractiveness of sleep deprived people", BMJ, 2010.