Tướng cười: cười lộ lợi, cười không thành tiếng và những câu sách tướng cần đọc lại

Tướng cười là phần sách tướng xem người qua nụ cười: cười có tiếng hay không, có lộ lợi không, mắt có cười theo không, cười đúng lúc hay cười trước khi nói. Phần quan sát trong đó có giá trị thật, vì nụ cười thật và nụ cười gượng khác nhau thấy được. Phần phán số thì nên đọc lại, nhất là các câu về cười lộ lợi.

Sách tướng nói gì về tiếng cười

Các bản tướng thư lưu hành (Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên) và tướng dân gian có một loạt câu về cười. Gom lại, đại ý thường gặp:

Băng Giám, cuốn sách tướng thường gán cho Tăng Quốc Phiên, có chương Tình Thái bàn về vẻ mặt khi động, như khi cười, khi nói, khi bị hỏi bất ngờ. Đại ý chương ấy xếp tình thái quan trọng hơn hình dáng tĩnh: người ta có thể giữ mặt khi ngồi yên, nhưng khó giữ vẻ thật trong lúc cười nói. Ý này nối thẳng với bài thần khí trong cùng chuyên mục.

Những câu trên chép đi chép lại qua nhiều bản, mỗi bản lời một khác, nên ở đây dẫn đại ý chứ không coi chữ nào là nguyên văn của một thiên cố định.

Phần quan sát có cơ sở: cười thật và cười gượng

Năm 1862, bác sĩ người Pháp Duchenne de Boulogne dùng điện kích thích từng cơ trên mặt người để chụp lại biểu cảm. Ông nhận ra một điều mà sách tướng cũng nói theo cách khác: kích thích cơ kéo khoé miệng lên (cơ gò má lớn) thì ra một nụ cười, nhưng nhìn vào vẫn thấy "giả". Nụ cười thật còn có cơ vòng quanh mắt co lại: đuôi mắt nheo, má đẩy lên, có nếp chân chim. Gần một thế kỷ sau, nhóm của nhà tâm lý học Paul Ekman gọi kiểu cười có cả mắt ấy là nụ cười Duchenne.

Câu tướng thư "cười mà mắt không cười" vì vậy là một quan sát đúng về cơ mặt. Chỗ sai là bước tiếp theo: từ "cười không có mắt" nhảy sang "lòng dạ khó lường". Người ta cười chỉ bằng miệng trong rất nhiều hoàn cảnh bình thường: chào xã giao, chụp ảnh, mệt mà vẫn lịch sự, buồn mà vẫn giữ phép. Nụ cười chỉ ở miệng nói rằng lúc ấy người ta không thật vui, chứ không nói người ấy là ai.

Còn một điều nữa: nghiên cứu về sau cho thấy nhiều người làm được cả nụ cười có mắt theo ý muốn, nhất là người quen đứng trước ống kính hay quen giao tiếp. Dấu hiệu Duchenne là gợi ý tốt, không phải máy đo lòng thật.

Cười lộ lợi: câu sách nên đọc lại nhất

Cười lộ nhiều lợi trên là chỗ tướng thư và tướng dân gian chê nặng, có bản gắn với chuyện vợ chồng, nhất là với phụ nữ. Đây là câu nên đọc lại trước hết, vì nguyên nhân của nó đã rõ.

Nha khoa gọi đó là cười hở lợi. Các khảo sát nha khoa ghi nhận khoảng một phần mười người trưởng thành có mức lộ lợi đáng kể khi cười, gặp ở nữ nhiều hơn nam. Nguyên nhân thường là một hay vài thứ sau:

• Xương hàm trên phát triển dài theo chiều đứng.
• Môi trên ngắn hoặc cơ nâng môi trên hoạt động mạnh, kéo môi lên cao khi cười.
• Lợi phủ nhiều lên thân răng, làm răng trông ngắn.
• Tuổi: môi trên chùng dần theo năm tháng nên người lớn tuổi lộ lợi ít hơn thời trẻ.

Tức là cười hở lợi là chuyện cấu trúc xương, cơ, lợi, và nó đổi theo tuổi. Nó không có liên hệ nào đã được chứng minh với tính nết hay chuyện hôn nhân. Câu chê trong tướng thư nằm cùng nhóm với lệ "cười không hở răng" của lễ giáo cũ dành cho phụ nữ: chuẩn mực ứng xử của một thời, được viết lại như lời đoán số. Dẫn ra để hiểu thời ấy, không dùng để phán người hôm nay.

Cười không thành tiếng, chưa nói đã cười

Hai câu này đáng đọc theo hướng quan sát hơn là phán.

Cười không thành tiếng có thể là người kín đáo, có thể là người đang ở chỗ cần giữ ý, có thể là người lớn lên trong gia đình dạy cười nhỏ. Ở văn hoá Việt, cười to nơi đông người từng bị coi là kém duyên với phụ nữ. Một nét như vậy nói về khuôn phép người ấy được dạy, nhiều hơn là lòng dạ.

Chưa nói đã cười là một thói quen giao tiếp mềm hoá: cười trước để câu sắp nói đỡ nặng, nhất là khi phải từ chối hay nhờ vả. Sách tướng nghi đó là lấy lòng; người quan sát tỉnh táo thì xem tiếp lời nói sau nụ cười có khớp với việc làm không. Luận Ngữ có câu mà tướng thư hay mượn ý:

Lời khéo, sắc mặt chiều lòng, ít khi có lòng nhân. — Luận Ngữ, thiên Học Nhi

Khổng Tử nói "ít khi", không nói "không bao giờ". Câu ấy dạy người nghe dè chừng, không dạy kết tội người cười khéo. Xem người qua lời nói đi sau nụ cười là chuyện của bài ngôn tướng.

Nụ cười đổi được

Không như sống mũi hay khung hàm, nụ cười là thứ đổi theo người và theo năm tháng:

• Theo tâm trạng: người đang buồn, đang mệt kéo dài thì nụ cười ngắn và ít mắt.
• Theo răng: người mất răng, răng xấu hay ngại cười há miệng; chữa răng xong nhiều người cười khác hẳn.
• Theo thói quen nghề: người bán hàng, tiếp khách quen nụ cười nhanh; người làm việc một mình ít cười xã giao.
• Theo tuổi: cơ và da quanh miệng, quanh mắt đổi, nếp chân chim sâu dần ở người hay cười thật.

Tướng thư cũng ngầm biết điều này khi đặt thần và tình thái lên trên hình: thứ thay đổi được thì mới nói lên con người lúc này. Phần hình miệng, môi khi không cười có ở bài tướng miệng môi.

Sách cổ nói gì

Đại ý các câu về cười trong tướng thư lưu hành: cười nên có tiếng trong, vừa phải, mắt cùng cười; cười không ra tiếng, cười trước khi nói, cười mà mắt không theo thì bị coi là lòng chưa ngay; cười lộ lợi, lộ răng nhiều thì bị chê. — Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên và tướng thư dân gian (đại ý)

Chương Tình Thái trong Băng Giám đại ý đặt vẻ mặt khi động (cười, nói, phản ứng) lên trên dáng mặt khi tĩnh. — Băng Giám (đại ý)

Bình: phần sách cổ làm đúng là chú ý tới cái động, vì đó là chỗ con người lộ ra nhiều nhất. Phần sách cổ làm quá là gắn mỗi kiểu cười với một số phận. Đọc hôm nay, nên giữ thói quen quan sát và bỏ thói quen phán.

Đọc cho đúng mức

• Không có nghiên cứu nào cho thấy kiểu cười dự báo được số phận hay chuyện hôn nhân. Nụ cười cho biết cảm xúc lúc ấy và thói quen giao tiếp của người ấy.
• Dấu hiệu Duchenne không phải máy phát hiện nói dối. Nhiều người cười có mắt theo ý muốn; nhiều người thật lòng mà vẫn cười nhẹ.
• Cười hở lợi là cấu trúc hàm, môi, lợi. Ai muốn thay đổi vì thẩm mỹ thì hỏi bác sĩ răng hàm mặt, không phải hỏi thầy tướng.
• Các câu chê dành riêng cho phụ nữ mang chuẩn mực lễ giáo thời trước; bài dẫn để phân tích, không dùng để đánh giá ai.

Việc nên làm

1. Khi quan sát một người, xem nhiều lần cười trong nhiều hoàn cảnh, đừng kết luận từ một lần.
2. Xem lời nói và việc làm đi kèm nụ cười; đó mới là phần đáng tin.
3. Với chính mình: để ý những lúc cười chỉ bằng miệng. Đó thường là dấu hiệu mình đang mệt hay đang gồng.
4. Nếu ngại cười vì răng hay lợi, hỏi nha sĩ; một nụ cười thoải mái đổi cách người khác nhìn mình nhiều hơn mọi lời đoán.

Nguồn tham khảo

• Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên và tướng thư dân gian — các câu về cười (đại ý, nhiều dị bản).
• Băng Giám (thường gán cho Tăng Quốc Phiên) — chương Tình Thái (đại ý).
• Luận Ngữ, thiên Học Nhi — câu "Xảo ngôn lệnh sắc, tiển hĩ nhân".
• G.-B. Duchenne de Boulogne — sách về cơ chế nét mặt người (bản tiếng Pháp, 1862); P. Ekman, R. Davidson, W. Friesen về nụ cười Duchenne (1990).
• Các khảo sát nha khoa về tỉ lệ và nguyên nhân cười hở lợi (đại ý).