Tướng ngồi, tướng ăn: ngồi rung đùi, ăn chậm nhai kỹ và chỗ tách thói quen khỏi định kiến

Sách tướng khen người ngồi vững như núi, lưng thẳng, không lắc lư; ăn chậm, miệng nhỏ, không phát tiếng, không vừa ăn vừa nói. Ngồi rung đùi, ăn vội, ăn phát tiếng bị chê. Phần lớn những lời ấy là phép lịch sự của một nền văn hoá, cộng thêm vài quan sát sức khoẻ có thật; đọc thành giàu nghèo, sang hèn là định kiến.

Vì sao tướng thư nhìn lúc ngồi, lúc ăn

Băng Giám có một câu mở chương Tình Thái rất đáng nhớ: "cửu chú quan nhân tinh thần, sạ kiến quan nhân tình thái", nhìn lâu thì xem tinh thần, mới gặp thì xem tình thái (cử chỉ, dáng điệu). Lúc ngồi lâu và lúc ăn là hai lúc người ta thả lỏng, không còn giữ dáng như khi bước vào phòng. Thầy tướng xưa ngồi ăn cùng khách là có lý do.

Người Việt có câu tục ngữ gói gọn cả chương này: "Ăn trông nồi, ngồi trông hướng." Ăn thì nhìn nồi cơm còn bao nhiêu để chừa cho người khác; ngồi thì nhìn chỗ nào hợp với vai mình. Câu ấy không đoán số ai. Nó dạy cách để ý người xung quanh, và đó chính là thứ người ta đọc được từ cách ngồi, cách ăn.

Tướng ngồi: "toạ như thi"

Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng, có câu nguyên văn: "Toạ như thi, lập như trai", ngồi như người đóng vai "thi" trong lễ tế (ngồi nghiêm, bất động), đứng như người đang trai giới (ngay ngắn, kính cẩn). Luận Ngữ, thiên Hương Đảng, tả Khổng Tử: "Tịch bất chính, bất toạ", chiếu trải không ngay thì không ngồi.

Tướng thư đời sau kế thừa tinh thần ấy. Thần Tướng Toàn Biên, mục luận ngồi, đại ý: ngồi như núi, thân không nghiêng, không lắc, ngồi lâu không đổi tư thế liên tục; ngồi mà đầu cúi, thân ngả, chân rung là dáng không yên. Khẩu quyết dưỡng sinh "ngồi như chuông" cũng cùng ý: vững, tròn, đáy chắc.

Cột cuối cho thấy cùng một dáng có thể do nhiều lý do. Một người ngồi lệch trong buổi họp ba tiếng có thể là đang đau thắt lưng, không phải "tính không ngay".

Ngồi rung đùi: thói quen, lễ, hay bệnh

Đây là dáng bị nhắc nhiều nhất. Ở Trung Hoa có câu truyền miệng, đại ý: đàn ông rung chân thì nghèo, đàn bà rung chân thì hèn. Câu này vừa doạ vừa mang định kiến giới, và không có trong các tướng thư lớn như một câu nguyên văn; nó là lời dạy con trong nhà.

Tiếng Việt lại dùng "ngồi rung đùi" theo nghĩa khác hẳn: ngồi nhàn, đắc ý, "ngồi rung đùi hưởng thụ". Cùng một cử chỉ, một nền văn hoá đọc là nghèo hèn, một nền văn hoá đọc là nhàn hạ. Đó là dấu hiệu tốt nhất cho thấy đây là chuyện quy ước, không phải chuyện tướng.

Tách ra ba lớp:

1. Lớp lễ: ở mâm cơm chung, bàn họp chung, rung chân làm rung bàn, rung ghế người bên cạnh. Lý do để không rung đùi chỗ đông là ý tứ với người khác, giống "ngồi trông hướng". Đây là lớp đáng giữ.
2. Lớp thói quen và tâm trạng: nhiều người rung chân khi đang tập trung, đang chờ, đang hồi hộp. Nó cho biết trạng thái lúc ấy, không cho biết tính cách lâu dài.
3. Lớp sức khoẻ: cảm giác khó chịu ở chân buộc phải cử động, nặng lên về tối và khi nằm, làm khó ngủ, có thể là hội chứng chân không yên, liên quan thiếu sắt, thai kỳ, bệnh thận. Rung chân liên tục kèm bồn chồn, khó tập trung kéo dài có thể liên quan lo âu hay rối loạn tăng động giảm chú ý. Những trường hợp ấy nên đi khám.

Có một chi tiết vui: một nghiên cứu theo dõi phụ nữ ở Anh, công bố năm 2016, thấy ở những người hay cựa quậy, ngồi lâu không đi kèm nguy cơ tử vong tăng như ở người ngồi im. Kết quả quan sát, chưa đủ để khuyên ai rung chân, nhưng đủ để thấy cử động nhỏ khi ngồi không phải điềm xấu.

Tướng ăn: từ Lễ Ký đến mâm cơm Việt

Phần tướng ăn có gốc rất rõ trong lễ. Thiên Khúc Lễ thượng của Lễ Ký liệt kê phép ăn chung, nguyên văn:

Ăn chung thì không ăn cho no riêng mình. Đừng vo cơm thành nắm, đừng bỏ cơm đã lấy lại vào mâm, đừng húp sùm sụp, đừng tặc lưỡi khi ăn, đừng gặm xương. — Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng

Luận Ngữ, thiên Hương Đảng, thêm hai câu quen thuộc: "thực bất ngữ, tẩm bất ngôn", ăn không nói chuyện, ngủ không trò chuyện; và Khổng Tử "bất đa thực", không ăn nhiều.

Thần Tướng Toàn Biên, mục luận ăn, đại ý: người ăn chậm, miệng nhỏ, nhai không phát tiếng, ăn xong ngồi yên được khen; người ăn vội như tranh, há miệng to, nhai phát tiếng, vừa ăn vừa nói bị chê. Đặt cạnh Khúc Lễ thì thấy tướng thư đã chép lại phép lịch sự rồi gắn thêm số phận vào.

Tục ngữ Việt cũng có câu về ăn, và nó nói thẳng điều đáng xét: "Ăn như rồng cuốn, nói như rồng leo, làm như mèo mửa." Câu này chê người ăn nhiều, nói nhiều mà làm ít, tức là chê sự chênh lệch giữa hưởng và làm, không chê miệng to hay nhai to.

Ăn chậm nhai kỹ: phần có cơ sở

Trong tướng ăn có một lời khuyên mà y học hôm nay đồng ý: ăn chậm.

• Tín hiệu no từ dạ dày, ruột lên não cần một khoảng thời gian, thường được nói là cỡ hai mươi phút. Người ăn quá nhanh dễ ăn quá lượng cần trước khi kịp thấy no.
• Nghiên cứu của Hurst và Fukuda đăng trên BMJ Open năm 2018, theo dõi gần sáu vạn người Nhật mắc đái tháo đường, thấy người tự nhận ăn chậm có tỉ lệ béo phì thấp hơn người ăn nhanh. Đây là nghiên cứu quan sát, không chứng minh nhân quả, nhưng phù hợp với nhiều nghiên cứu khác.
• Nhai kỹ giúp tiêu hoá dễ hơn và giảm nguy cơ hóc, nghẹn, nhất là ở người lớn tuổi.

Thầy tướng Nhật Mizuno Nanboku đời Edo còn đi xa hơn: ông dạy rằng tiết chế ăn uống đổi được tướng và vận (bài Mizuno Nanboku). Bỏ phần "đổi vận", lời ông về ăn vừa đủ, ăn đúng bữa đứng vững trước dinh dưỡng học hôm nay.

Tách thói quen khỏi định kiến

Bảng cho thấy cái gọi là "tướng ăn" phần lớn là phép ăn của một nơi, một thời. Mỗi nền văn hoá có phép riêng, và phép của nơi này có khi ngược phép nơi kia.

Sách cổ nói gì

Ngồi như người đóng vai thi trong lễ tế, đứng như người đang trai giới. — Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng

Ăn chung không ăn no riêng mình; đừng vo cơm, đừng bỏ cơm lại mâm, đừng húp sùm sụp, đừng tặc lưỡi, đừng gặm xương. — Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng

Nhìn lâu thì xem tinh thần, mới gặp thì xem tình thái. — Băng Giám, chương Tình Thái

Bình: Lễ Ký không xem tướng ai; nó dạy cách ngồi ăn cho người khác thấy dễ chịu. Băng Giám thì nói cử chỉ là một cửa để hiểu người. Ghép hai thứ lại, phần đáng giữ là: cách một người ngồi, ăn ở chỗ đông cho thấy họ có để ý người khác không. Phần nên bỏ là lối gắn giàu nghèo vào miếng ăn.

Đọc cho đúng mức

• Phép ăn ngồi là văn hoá, đổi theo nơi và thời. Đừng dùng phép của một nơi để chấm người lớn lên ở nơi khác.
• Người bệnh, người già có cách ăn ngồi riêng vì cơ thể: người đau lưng phải đổi tư thế, người mất răng nhai chậm, người nuốt khó ăn từng chút. Không xem đó là "tướng".
• Rung chân, ăn vội có thể là dấu hiệu sức khoẻ (chân không yên, lo âu, rối loạn ăn uống). Hỏi han và đi khám hợp hơn là phán.
• Các câu Lễ Ký, Luận Ngữ, Băng Giám là nguyên văn; phần Thần Tướng Toàn Biên là đại ý; câu "rung chân thì nghèo" là lời truyền miệng, chưa thấy trong tướng thư lớn nào.

Việc nên làm

1. Ở mâm cơm chung: chờ người lớn cầm đũa, gắp vừa phần, không rung chân, cất điện thoại.
2. Tập ăn chậm: đặt đũa xuống giữa các miếng, mỗi bữa ít nhất mười lăm, hai mươi phút.
3. Chỉnh chỗ ngồi làm việc: ghế vừa chiều cao, màn hình ngang tầm mắt, đứng dậy đi lại mỗi giờ.
4. Người thân hay sặc khi ăn uống, nuốt vướng, sút cân không rõ lý do: đưa đi khám.
5. Dạy con phép ăn ngồi bằng lý do "để người khác dễ chịu", không bằng lời doạ "ăn thế là nghèo".

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Khúc Lễ thượng ("toạ như thi, lập như trai"; phép ăn chung, nguyên văn).
• Luận Ngữ — thiên Hương Đảng ("tịch bất chính, bất toạ", "thực bất ngữ, tẩm bất ngôn", "bất đa thực").
• Băng Giám (thường gán cho Tăng Quốc Phiên) — chương Tình Thái (nguyên văn câu mở chương).
• Thần Tướng Toàn Biên — mục luận ngồi, luận ăn (đại ý).
• S. Hurst, Y. Fukuda, "Effects of changes in eating speed on obesity in patients with diabetes", BMJ Open, 2018.
• G. Hagger-Johnson và cộng sự, nghiên cứu về ngồi lâu, cựa quậy và tử vong trong UK Women's Cohort Study, American Journal of Preventive Medicine, 2016.