Sách tướng nói gì về tướng trẻ nhỏ, và vì sao không nên đoán tương lai con qua tướng

Sách tướng có mục riêng cho trẻ nhỏ, chủ yếu xem trẻ "dễ nuôi" hay "khó nuôi": tiếng khóc, ánh mắt, xương đầu, tai, rốn. Đó là mối lo của thời trẻ em mất sớm rất nhiều. Còn đoán tương lai con qua tướng thì không nên: mặt trẻ thay đổi mạnh tới tuổi trưởng thành, và những lời gán nhãn nghe từ nhỏ ảnh hưởng tới đứa trẻ nhiều hơn mọi nét tướng.

Mục tiểu nhi trong tướng thư

Các bản tướng thư như Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y Tướng Pháp và nhiều sách tướng dân gian có những đoạn về tướng trẻ nhỏ. Câu chữ khác nhau giữa các bản, nhưng đại ý thường gặp:

Nhìn bảng này với con mắt hôm nay sẽ thấy ngay: phần lớn những dấu "dễ nuôi" chính là dấu hiệu sức khoẻ của trẻ sơ sinh. Khóc to, da hồng, bú khoẻ, nhìn theo người: bác sĩ nhi cũng xem đúng những thứ ấy khi khám trẻ. Tướng tiểu nhi vì thế gần với y học hơn bất kỳ phần nào khác của tướng thuật.

Điều này không lạ. Ở Trung Hoa, nhi khoa đã thành một môn riêng từ đời Tống với sách của thầy thuốc Tiền Ất; ở Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông cũng có phần chữa trẻ em. Trong thời chưa có vắc xin, kháng sinh, câu hỏi lớn nhất của cha mẹ là con có qua được mấy năm đầu không. Tục đặt tên xấu cho dễ nuôi (bài tên xấu dễ nuôi) cũng sinh ra từ nỗi lo ấy.

"Dễ nuôi" là tính khí, không phải tướng

Từ thập niên 1950, hai bác sĩ tâm thần Alexander Thomas và Stella Chess ở New York theo dõi hàng trăm đứa trẻ từ lúc sơ sinh tới tuổi trưởng thành. Họ thấy trẻ khác nhau ngay từ đầu ở tính khí: mức hoạt động, nhịp ăn ngủ đều hay thất thường, phản ứng với cái mới, cường độ cảm xúc. Họ chia ra ba nhóm hay gặp, và gọi tên rất giống lời ông bà ta: trẻ dễ nuôi, trẻ khó nuôi, trẻ chậm thích nghi; khoảng một phần ba còn lại không xếp gọn vào nhóm nào.

Phát hiện quan trọng nhất của họ không phải ở cách chia nhóm, mà ở chữ "vừa khớp": một đứa trẻ khó nuôi vẫn lớn lên tốt khi cha mẹ hiểu nhịp của con và điều chỉnh cách chăm; một đứa trẻ dễ nuôi vẫn gặp khó khi môi trường quá căng. Tức là "dễ nuôi, khó nuôi" có thật, nhưng nó là tính khí đang tương tác với cách nuôi, không phải nét mặt báo trước số phận.

Vì sao mặt trẻ chưa nói được gì về người lớn

Khuôn mặt thay đổi rất mạnh từ lúc sinh tới khoảng hai mươi tuổi:

• Tỉ lệ đầu – mặt. Trẻ sơ sinh có hộp sọ lớn, mặt nhỏ, trán cao, má phúng phính, mắt to so với mặt. Đó là nét chung của mọi em bé, không phải nét riêng của một đứa.
• Răng và hàm. Răng sữa mọc, rồi từ khoảng sáu tuổi thay dần bằng răng vĩnh viễn; hàm dài ra, khuôn miệng, cằm đổi hẳn.
• Mũi và gò má. Phát triển mạnh ở tuổi dậy thì; sống mũi nhiều trẻ nhỏ trông "tẹt" sẽ cao lên.
• Tóc, lông mày. Màu và độ dày thay đổi trong mấy năm đầu.
• Chân tóc, trán đổi theo cả tuổi lẫn kiểu tóc.

Tướng thư đọc ngũ nhạc, tam đình, mười hai cung trên khuôn mặt người lớn (bài nhân tướng học là gì). Áp những phép ấy lên một gương mặt đang lớn là đọc một bản nháp như thể đã là bản in.

Cái hại thật: gán nhãn

Một câu tướng nói về trẻ có thể vô hại với người lớn nghe, nhưng đứa trẻ thì nghe nó hàng trăm lần. "Thằng này tướng lì", "con bé này tướng khổ", "tướng nó không học được" là những câu dễ trở thành cách đứa trẻ tự nhìn mình.

Năm 1968, Robert Rosenthal và Lenore Jacobson công bố một nghiên cứu nổi tiếng: họ báo cho giáo viên rằng một số học sinh (thật ra chọn ngẫu nhiên) "sắp bứt phá", và cuối năm nhiều em trong nhóm ấy tiến bộ hơn các bạn. Mức độ của hiệu ứng này về sau còn được tranh luận và nhiều nghiên cứu thấy nó nhỏ hơn ban đầu, nhưng ý chính được giữ: kỳ vọng của người lớn đổi cách người lớn đối xử với trẻ, và điều đó đổi kết quả của trẻ. Một lời phán tướng là một kỳ vọng được nói to.

Tướng thư cũng có chỗ thừa nhận người đổi được theo việc mình làm (bài tướng tùy tâm biến); với trẻ, điều ấy càng đúng. Lời khuyên vì vậy rất đơn giản: không nói với con, hay trước mặt con, những câu đoán tương lai qua tướng mặt, kể cả câu đoán tốt. Câu đoán tốt cũng là một áp lực.

Khi nào nét mặt, dáng người của trẻ là chuyện của bác sĩ

Có những dấu hiệu đáng để ý thật, nhưng thuộc về nhi khoa:

• Thóp. Thóp sau thường kín trong vài tháng đầu; thóp trước thường kín trong khoảng 12 tới 18 tháng. Thóp phồng căng, lõm sâu, kín quá sớm hay quá muộn thì đưa trẻ đi khám.
• Vòng đầu tăng quá nhanh hay quá chậm so với biểu đồ tăng trưởng.
• Vàng da kéo dài quá hai tuần sau sinh.
• Mắt lác rõ sau vài tháng tuổi, đồng tử có ánh trắng trên ảnh chụp đèn flash.
• Một số nét mặt đặc trưng đi kèm chậm phát triển có thể liên quan tới hội chứng di truyền; bác sĩ nhi và bác sĩ di truyền mới là người đánh giá.

Phần này là kiến thức phổ thông, không thay cho việc khám. Lo về con thì hỏi bác sĩ nhi; đó là "xem tướng" đáng tin nhất.

Quan sát để hiểu con, không để đoán con

Phần đáng giữ của tướng tiểu nhi là thói quen quan sát. Thay vì hỏi "tướng con thế nào", cha mẹ có thể quan sát:

• Con phản ứng thế nào với cái mới: lao vào, đứng nhìn, hay lùi lại.
• Nhịp ăn ngủ của con đều hay thất thường.
• Con dịu lại nhờ cái gì: được bế, được yên tĩnh, được giải thích.
• Con chú ý được bao lâu với một việc mình thích.

Những quan sát ấy giúp chọn cách nuôi hợp với con, đúng tinh thần "vừa khớp" của Thomas và Chess.

Sách cổ nói gì

Tính người vốn gần nhau, do tập quen mà xa nhau. — Luận Ngữ, thiên Dương Hoá

Đại ý các mục tướng tiểu nhi: trẻ tiếng khóc vang, mắt có thần, xương đầu cứng, tai dày, bú khoẻ là dễ nuôi; tiếng khóc yếu, mắt lờ đờ, thóp lâu kín, da xanh là khó nuôi. — tướng thư và sách tướng dân gian (đại ý, nhiều dị bản)

Bình: câu Luận Ngữ được đưa vào câu mở đầu Tam Tự Kinh mà bao thế hệ trẻ em Việt từng học. Nó nói điều mà tướng tiểu nhi đặt sai chỗ: khác biệt giữa người với người phần lớn đến từ "tập", tức những gì đứa trẻ được dạy, được sống, được nghe. Tướng thư đúng khi nhìn trẻ để biết trẻ có khoẻ không; đi quá khi nhìn trẻ để biết trẻ sẽ thành ai.

Đọc cho đúng mức

• Không có nghiên cứu nào cho thấy nét mặt trẻ nhỏ dự báo tính cách hay số phận khi trưởng thành.
• Bảng dấu hiệu "dễ nuôi" là đại ý tướng thư; nó trùng nhiều với dấu hiệu sức khoẻ, nhưng không thay được việc khám nhi.
• Hiệu ứng kỳ vọng có thật nhưng mức độ còn tranh luận; bài dẫn để nói về rủi ro của việc gán nhãn, không để hứa kết quả.
• Các mốc thóp, vàng da là mốc phổ thông; bác sĩ sẽ đánh giá theo từng trẻ.

Việc nên làm

1. Không xem tướng để đoán tương lai con, và không nói những lời đoán ấy trước mặt con.
2. Khi họ hàng buông câu "tướng thằng bé…", nhẹ nhàng chuyển sang nói về việc con đang làm được.
3. Ghi lại vài quan sát về tính khí của con trong một tuần: phản ứng với cái mới, nhịp ăn ngủ, điều làm con dịu lại.
4. Đi khám định kỳ theo lịch tiêm chủng, mang theo câu hỏi về những gì mình thấy lạ.

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ — thiên Dương Hoá (câu "Tính tương cận dã, tập tương viễn dã").
• Thần Tướng Toàn Biên, Ma Y Tướng Pháp và sách tướng dân gian — các mục tướng tiểu nhi (đại ý).
• Tiền Ất — Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết, sách nhi khoa đời Tống (đại ý về vị trí của môn nhi khoa).
• A. Thomas, S. Chess — Nghiên cứu theo dõi dài hạn New York về tính khí trẻ.
• R. Rosenthal, L. Jacobson — nghiên cứu về kỳ vọng của giáo viên (1968) và các tranh luận về sau.