Tướng ngủ: tư thế ngủ, ngáy và nghiến răng trong sách cổ, và khi nào tiếng ngáy là chuyện phải đi khám

Sách cổ khen giấc ngủ yên: nằm nghiêng hơi co như cánh cung, miệng khép, hơi thở nhẹ không thành tiếng, ít trở mình. Ngủ há miệng, ngáy như sấm, nghiến răng, nói mê bị chê. Hôm nay những dấu ấy được đọc lại như tín hiệu sức khoẻ: ngáy to, ngắt quãng, kèm buồn ngủ ban ngày có thể là ngưng thở khi ngủ, cần đi khám.

Giấc ngủ trong tướng thư

Tướng thư xem người lúc thức là chính, nhưng có mục riêng cho lúc ngủ, vì đó là lúc người ta không giữ dáng được nữa. Một người có thể ngồi nghiêm, nói chậm cả ngày; khi ngủ, hơi thở, tư thế, tiếng động phát ra hoàn toàn ngoài ý muốn. Với lối nghĩ của tướng thư, đó là lúc khí lộ ra thật nhất.

Thần Tướng Toàn Biên, mục luận ngủ, đại ý gom lại như sau:

Khẩu quyết dưỡng sinh "ngồi như chuông, đứng như tùng, đi như gió, nằm như cung" (đã nhắc ở bài tướng đi) cũng ghi đúng dáng nằm nghiêng hơi co ấy.

"Tẩm bất thi": Khổng Tử ngủ thế nào

Luận Ngữ, thiên Hương Đảng, có hai câu ngắn về giấc ngủ của Khổng Tử, nguyên văn:

Ngủ không nằm thẳng đờ như xác, ở nhà không giữ dáng như khách. — Luận Ngữ, thiên Hương Đảng

Ăn không nói chuyện, nằm ngủ không trò chuyện. — Luận Ngữ, thiên Hương Đảng

Chữ "thi" ở đây là thi thể. Các nhà chú giải xưa hiểu "tẩm bất thi" là không nằm ngửa duỗi thẳng tay chân, mà nằm nghiêng hơi co cho thân thư thái. Câu này không nói gì về số phận; nó tả thói quen sống của một người được kính trọng, đúng tinh thần của cả thiên Hương Đảng.

Tôn Tư Mạo, danh y đời Đường, trong Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, phần dưỡng tính, nói cùng ý, đại ý: nằm nghiêng co gối thì ích khí lực, hơn nằm ngửa thẳng; tối ngủ nên tập khép miệng, vì há miệng thì hao khí. Thêm một chiều nữa: trong Phật giáo, tư thế nằm nghiêng bên phải được gọi là cát tường ngoạ, tư thế của Đức Phật lúc nhập Niết Bàn trong tranh tượng.

Ba nguồn, ba truyền thống khác nhau (Nho, y, Phật), cùng khen một dáng nằm. Điều thú vị là y học giấc ngủ hôm nay cũng có lý do riêng để khuyên nhiều người nằm nghiêng.

Ngáy: từ "tiếng sấm" đến ngưng thở khi ngủ

Đây là phần quan trọng nhất của bài.

Tiếng ngáy là do mô mềm vùng họng (lưỡi gà, màn hầu, đáy lưỡi) rung khi luồng khí đi qua chỗ hẹp. Ngáy nhẹ, thỉnh thoảng, nhất là khi mệt, khi cảm, sau khi uống rượu, là rất thường gặp. Nhưng có một dạng ngáy khác: ngáy to, đều đều rồi im bặt vài chục giây, rồi thở hắt mạnh, ngáy tiếp. Khoảng im ấy là lúc đường thở bị xẹp kín, người ngủ ngừng thở, oxy trong máu tụt, não phải đánh thức nửa chừng để thở lại. Đó là ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn.

Người bị thường không biết mình bị. Người nằm cạnh mới là người nghe thấy. Các dấu hiệu nên để ý:

• Ngáy to mỗi đêm, có những quãng im rồi thở hắt.
• Sáng dậy đau đầu, miệng khô, ngủ đủ giờ mà vẫn mệt.
• Buồn ngủ ban ngày, ngủ gật khi ngồi họp, khi xem tivi, nguy hiểm nhất là khi lái xe.
• Tiểu đêm nhiều, giảm tập trung, dễ cáu.
• Kèm tăng huyết áp khó kiểm soát.

Bác sĩ hay dùng bảng hỏi tám mục tên STOP-Bang (Chung và cộng sự, 2008) để sàng lọc: ngáy to; mệt, buồn ngủ ban ngày; có người thấy ngừng thở; tăng huyết áp; chỉ số khối cơ thể cao; trên 50 tuổi; vòng cổ lớn; giới nam. Càng nhiều mục "có", khả năng ngưng thở khi ngủ càng cao. Muốn chẩn đoán xác định cần đo đa ký giấc ngủ.

Có hai điểm đáng nói với người Việt:

1. Người châu Á có thể bị ngưng thở khi ngủ dù không béo. Khung xương mặt (hàm dưới nhỏ, lùi, khẩu cái hẹp) làm đường thở hẹp sẵn. Một nét "cốt cách" mà sách tướng có khi khen là thanh tú lại là yếu tố nguy cơ của bệnh này.
2. Vòng cổ lớn là một mục trong bảng sàng lọc. Câu sách tướng về cổ to cổ ngắn (bài tướng cổ) có một mối nối bất ngờ với y học ở đây, nhưng là mối nối sức khoẻ, không phải mối nối số phận.

Ngưng thở khi ngủ không điều trị lâu năm đi kèm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, đột quỵ, đái tháo đường và tai nạn do buồn ngủ. Tin tốt là có cách điều trị hiệu quả: máy thở áp lực dương khi ngủ, giảm cân, bỏ rượu buổi tối, tập nằm nghiêng với người chỉ ngưng thở khi nằm ngửa, dụng cụ đẩy hàm, phẫu thuật ở một số trường hợp.

Vì thế câu "ngáy như sấm là tướng xấu" nên được viết lại thành: ngáy to, có quãng im, kèm buồn ngủ ban ngày là lý do đi khám tai mũi họng hoặc chuyên khoa giấc ngủ.

Ngủ há miệng

Tôn Tư Mạo khuyên ngủ khép miệng; y học hôm nay cũng coi thở miệng khi ngủ là dấu hiệu nên tìm nguyên nhân. Ở người lớn, thường do nghẹt mũi kéo dài, vẹo vách ngăn, viêm mũi dị ứng. Ở trẻ em, nguyên nhân hay gặp là VA và amidan phì đại. Trẻ thở miệng lâu năm có thể đổi cả khuôn mặt: mặt dài ra, hàm trên hẹp, răng chen chúc, môi khó khép. Đây là một ví dụ rõ về "tướng" do bệnh nặn ra, và chữa sớm thì đổi được (xem thêm bài sách tướng nói gì về trẻ nhỏ).

Nghiến răng và nói mê

Nghiến răng khi ngủ khá phổ biến, nhất là ở trẻ em và người đang căng thẳng. Nó gắn với những lần thức giấc rất ngắn trong đêm, có khi đi cùng ngưng thở khi ngủ, cà phê, rượu, thuốc lá, một số thuốc. Dân gian hay bảo trẻ nghiến răng là "có giun"; bằng chứng cho mối liên hệ này yếu, tẩy giun định kỳ thì nên làm vì lý do khác. Người lớn nghiến răng làm mòn răng, đau hàm buổi sáng thì nên gặp nha sĩ để làm máng nhai và tìm nguyên nhân.

Nói mê, mộng du thường gặp ở trẻ và đa phần tự hết khi lớn. Riêng một dạng cần lưu ý: người lớn tuổi đấm đá, la hét như đang đánh nhau trong mơ, có khi ngã khỏi giường, nên đi khám thần kinh, vì đây là rối loạn hành vi giấc ngủ có thể đi trước một số bệnh thoái hoá thần kinh nhiều năm.

Tư thế ngủ có nói lên tính cách không

Trên mạng có nhiều bảng "nằm co như bào thai là người nhạy cảm, nằm sấp là người phóng khoáng". Các bảng này phần lớn xuất phát từ khảo sát thương mại hoặc suy đoán, không có nghiên cứu vững đứng sau. Tư thế ngủ đổi nhiều lần trong một đêm và đổi theo tuổi, theo đau lưng, theo nệm gối.

Những điều về tư thế ngủ có cơ sở hơn thì là chuyện sức khoẻ:

• Nằm ngửa làm lưỡi tụt ra sau, ngáy và ngưng thở nặng hơn ở nhiều người.
• Phụ nữ mang thai những tháng cuối thường được khuyên nằm nghiêng, hay dùng nghiêng trái.
• Người trào ngược dạ dày thực quản thường đỡ hơn khi kê cao đầu giường và nằm nghiêng trái.
• Người đau vai, đau hông nên đổi bên và chọn gối, nệm hợp.

Sách cổ nói gì

Ngủ không nằm thẳng đờ như xác, ở nhà không giữ dáng như khách. — Luận Ngữ, thiên Hương Đảng

Thần Tướng Toàn Biên, mục luận ngủ, đại ý: ngủ mà hơi thở êm, không thành tiếng, miệng khép, thân nghiêng là tướng yên; ngủ mà ngáy như sấm, há miệng, mắt hé, trở mình luôn là khí không yên. — Thần Tướng Toàn Biên (đại ý)

Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, phần dưỡng tính, đại ý: nằm nghiêng co gối thì ích khí lực, hơn nằm ngửa; tối ngủ nên tập khép miệng. — Tôn Tư Mạo (đại ý)

Bình: ba đoạn này mô tả đúng đến bất ngờ những thứ y học giấc ngủ hôm nay để ý: tiếng ngáy, thở miệng, tư thế. Chỗ cần sửa là cách giải. Tướng thư đọc "khí không yên" thành vận xấu; ta đọc nó thành đường thở hẹp, mũi nghẹt, căng thẳng, và những thứ ấy chữa được.

Đọc cho đúng mức

• Tướng ngủ là tín hiệu sức khoẻ, không phải tín hiệu số phận. Ngáy, thở miệng, nghiến răng đều có nguyên nhân y khoa và đều có cách xử lý.
• Không ai tự thấy mình ngủ. Đừng phán người khác qua lời kể về giấc ngủ của họ; nếu lo, hãy khuyên họ đi khám.
• Bảng "tư thế ngủ nói lên tính cách" không có cơ sở vững.
• Câu Luận Ngữ là nguyên văn; phần Thần Tướng Toàn Biên và Thiên Kim Yếu Phương là đại ý, bản lưu hành có dị bản.

Việc nên làm

1. Nhờ người nằm cạnh để ý một tuần, hoặc dùng điện thoại ghi âm tiếng ngáy: có quãng im rồi thở hắt không.
2. Ngáy to kèm buồn ngủ ban ngày, đau đầu sáng, huyết áp khó kiểm soát: đi khám tai mũi họng hoặc chuyên khoa giấc ngủ, hỏi về đo đa ký giấc ngủ.
3. Người đã buồn ngủ khi lái xe: đừng lái đường dài cho tới khi được khám.
4. Trẻ ngủ há miệng, ngáy, hay viêm mũi: đưa đi khám tai mũi họng nhi sớm.
5. Giữ giờ ngủ đều, bớt rượu và cà phê buổi tối, phòng ngủ tối và mát; Đông y cũng coi trọng giấc ngủ trước nửa đêm (bài ngủ trước giờ Tý).

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ — thiên Hương Đảng ("tẩm bất thi, cư bất khách", "thực bất ngữ, tẩm bất ngôn"; nguyên văn).
• Thần Tướng Toàn Biên — mục luận ngủ (đại ý).
• Tôn Tư Mạo — Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, phần dưỡng tính (đại ý).
• F. Chung và cộng sự, bảng hỏi STOP-Bang sàng lọc ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, Anesthesiology, 2008.