Tướng tay chân: tay dài quá gối, bàn tay dày mỏng, ngón trỏ – ngón áp út và bàn chân trong sách tướng

Sách tướng xem tay chân ở ba chỗ: dài ngắn so với thân, dày mỏng và mềm cứng của bàn, tỉ lệ các ngón. Tay dài, bàn tay dày mềm, chân dày vững được khen; tay ngắn, bàn mỏng cứng bị chê. Phần lớn những nét ấy là dấu vết của lao động, di truyền và dinh dưỡng; tỉ lệ ngón 2D:4D chỉ có ý nghĩa ở mức thống kê.

Tay chân trong hệ thống tướng thư

Tướng thư xem mặt trước, xem thân sau, và tay chân là phần cuối của thân. Ma Y Tướng Pháp, mục luận tay, mở đầu bằng ý (đại ý): tay là để cầm nắm, mà cái tình của tay là ở chỗ lấy hay bỏ. Tức là tay được đọc như dấu vết của cách một người làm và nhận, không chỉ như một bộ phận.

Tay chân cũng là nơi tướng thư kiểm lại dạng người. Một người được xếp vào Mộc hình mà bàn tay ngắn dày, ngón mập thì thầy tướng sẽ xem lại cách xếp. Phần dạng bàn tay theo năm hành đã có bài riêng (bàn tay theo ngũ hành); bài này bàn những thứ còn lại: độ dài cả cánh tay, độ dày, mềm cứng, ngón trỏ – ngón áp út và bàn chân.

Tay dài quá gối: từ chính sử đến tướng thư

Câu tả tướng tay nổi tiếng nhất không nằm trong sách tướng mà nằm trong chính sử. Trần Thọ chép về Lưu Bị:

Mình cao bảy thước năm tấc, buông tay xuống quá đầu gối, ngoái lại tự thấy được tai mình. — Tam Quốc Chí, Thục thư, Tiên Chủ truyện

Tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa đời sau chép lại thành "lưỡng nhĩ thuỳ kiên, song thủ quá tất", tai dài chấm vai, tay dài quá gối. Từ đó "tay dài quá gối" thành một mẫu "tướng đế vương" trong văn hoá Đông Á.

Ba điều nên biết khi đọc câu này:

1. Thước đời Hán ngắn hơn thước nay. Một thước thời ấy chỉ khoảng 23 – 24 cm, nên "bảy thước năm tấc" là khoảng 1,73 – 1,80 m, cao nhưng không phải người khổng lồ.
2. Sử gia tả người lập nước thường có nét lạ. Đây là lối viết quen của sử cũ: tướng lạ được chép như dấu hiệu "mệnh trời". Đọc như một ghi chép tuyên truyền thì hợp lý hơn đọc như một quan sát giải phẫu (bàn kỹ ở bài Lã Công xem tướng Lưu Bang).
3. Ở người thật, sải tay thường xấp xỉ chiều cao. Sải tay dài hơn hẳn chiều cao, kèm dáng cao gầy, ngón dài, khớp lỏng, cận thị nặng, là dấu hiệu bác sĩ để ý khi nghi hội chứng Marfan, một bệnh mô liên kết cần theo dõi tim mạch. Một nét "tướng quý" trong truyện, ở ngoài đời có khi là lý do nên đi khám.

Bàn tay dày mỏng, mềm cứng

Tướng thư Ma Y, Thần Tướng Toàn Biên đều có các câu khen chê bàn tay theo độ dày và độ mềm. Gom lại (đại ý):

Truyền khẩu còn có câu tay mềm như bông thì đời nhàn, có của. Đặt bảng trên cạnh đời thật thì thấy ngay chỗ lệch: sách đọc nhân quả ngược chiều. Không phải bàn tay mềm khiến người ta nhàn; mà người được sống nhàn, không phải cầm cuốc, kéo lưới, thì bàn tay mềm. Một cô con gái nhà buôn và một cô thợ cấy có thể sinh ra với bàn tay y hệt; hai mươi năm sau, tay hai người khác nhau vì việc hai người làm.

Đó là lý do bàn tay là bộ phận "biết nói thật" nhất về quá khứ lao động của một người, và là bộ phận kém nhất để đoán tương lai. Người thợ cấy đổi nghề, mười năm sau tay mềm lại; người văn phòng về quê làm vườn, một mùa đã có chai.

Mấy dấu hiệu ở bàn tay nên xem là chuyện sức khoẻ, không phải chuyện tướng: tay lạnh tím trắng từng đợt khi gặp lạnh (hiện tượng Raynaud), tay ra mồ hôi nhiều đến mức ướt giấy, tay run khi để yên, móng khum như mặt kính đồng hồ (xem bài móng tay theo sách tướng và theo bác sĩ).

Ngón trỏ, ngón áp út và nghiên cứu 2D:4D

Sách tay phương Tây có lời đọc ngón trỏ dài là người thích dẫn dắt, ngón áp út dài là người chịu mạo hiểm. Khoa học có một câu hỏi tương tự: tỉ lệ độ dài ngón trỏ (2D) chia ngón áp út (4D). Bài ngón tay trong tướng thuật đã kể cách đo và các phát hiện chính; ở đây chỉ thêm ba điều thường bị bỏ qua:

• Khác biệt giữa các nhóm dân lớn hơn khác biệt giữa nam và nữ. Nhóm của John Manning năm 2000 đo nhiều nhóm dân và thấy tỉ lệ trung bình chênh nhau giữa các nhóm dân còn nhiều hơn giữa hai giới trong cùng một nhóm. Nghĩa là một "chuẩn" đọc ngón tay viết từ châu Âu áp vào người Việt đã lệch ngay từ gốc.
• Cách đo làm đổi kết quả. Đo trực tiếp bằng thước, đo trên ảnh chụp, đo trên bản photo cho ra các con số khác nhau đủ để đảo chiều một kết luận nhỏ. Sai một milimét là tỉ lệ đã đổi đáng kể.
• Tỉ lệ này nói về quần thể, không nói về người. Cả những nhà nghiên cứu ủng hộ nhất cũng không dùng 2D:4D để đoán tính cách hay năng lực một cá nhân.

Nói gọn: sách tay và phòng thí nghiệm cùng nhìn vào một chỗ, nhưng phòng thí nghiệm chỉ thấy một vệt mờ của nội tiết trước sinh, còn sách tay đọc ra cả một tính cách.

Bàn chân: "chở cả thân người"

Tướng thư bàn chân ít hơn bàn tay, nhưng ý rất nhất quán. Mục luận chân trong Ma Y, đại ý: chân là cái chở cả thân trên và đưa cả thân đi, nên quý ở dày, bằng, vững. Chân dày, gót tròn, lòng bàn chân lõm vừa được khen; chân mỏng, gót nhọn, đứng không vững bị chê. Khẩu quyết xem người gán cho Tăng Quốc Phiên còn có câu "phong ba khán cước cân", muốn xem người qua sóng gió thì xem gân chân (bàn ở bài tướng đi).

Đọc hôm nay, ý "chân phải vững" đúng theo nghĩa cơ thể: bàn chân là nền của dáng đứng, dáng đi. Còn từng chi tiết thì nên đọc lại:

• Bàn chân bẹt (lòng bàn chân phẳng) rất thường ở trẻ nhỏ và phần lớn tự hình thành vòm khi lớn. Ở người lớn, bàn chân bẹt không đau thì không cần làm gì; đau gót, đau cổ chân khi đi lâu thì nên khám chỉnh hình.
• Ngón chân thứ hai dài hơn ngón cái. Dân gian có lời truyền rằng người như vậy hay "lấn quyền" trong nhà, nhất là phụ nữ. Đây là một biến thể giải phẫu khá phổ biến, tỉ lệ khác nhau nhiều giữa các nhóm dân; tượng Hy Lạp cổ hay tạc kiểu chân này nên phương Tây còn gọi là "chân Hy Lạp". Nó không nói gì về quyền trong nhà; đôi khi nó làm đau vùng đầu xương bàn chân khi đi giày chật.
• Nốt ruồi ở lòng bàn chân thì sách tướng đọc riêng, còn bác sĩ da liễu khuyên theo dõi kỹ (bài nốt ruồi lòng bàn tay, bàn chân).
• Chân phù, chân lạnh, vết thương ở chân lâu lành là chuyện tim mạch, tuần hoàn, đường huyết; người tiểu đường cần xem bàn chân mỗi ngày.

Tay chân đổi được bao nhiêu

Trong mọi bộ phận tướng thư xem, tay chân là phần đổi nhiều nhất trong đời: chai đến rồi đi theo nghề, da dày lên rồi mỏng đi theo tuổi, khớp to ra vì thoái hoá, ngón cong vì viêm khớp, bàn chân rộng ra sau mang thai. Đường chỉ tay cũng đổi chút ít theo thời gian (bài chỉ tay có thay đổi không).

Một bộ phận đổi theo việc làm thì đáng đọc như nhật ký: bàn tay kể người ấy đã làm gì; nó không phải bản đồ người ấy sẽ đi đâu.

Sách cổ nói gì

Mình cao bảy thước năm tấc, buông tay quá gối, ngoái lại thấy được tai mình. — Tam Quốc Chí, Thục thư, Tiên Chủ truyện

Bình: đây là ghi chép của một sử gia về một ông vua, không phải lời dạy của thầy tướng; tướng thư đời sau lấy nó làm mẫu. Đọc như văn sử, nó cho thấy thời ấy người ta tin rằng người lập nghiệp lớn phải có dáng lạ.

Ma Y Tướng Pháp, mục luận tay, đại ý: tay dùng để cầm nắm, tình của tay ở chỗ lấy bỏ; tay dài mà mềm là tướng hiền, tay ngắn mà thô là tướng lao lực. Mục luận chân, đại ý: chân chở thân trên, đưa cả thân đi, quý ở dày và vững. — Ma Y Tướng Pháp (đại ý)

Bình: chữ "lấy bỏ" là chữ hay nhất trong mục này: nó chuyển việc xem tay từ hình sang hành vi. Hai bàn tay giống nhau, một người hay cho, một người hay giữ; cái khác ấy không nằm ở độ dày của tay.

Đọc cho đúng mức

• Bàn tay ghi lại quá khứ, không đoán tương lai. Độ dày, chai, độ mềm phần lớn do nghề và tuổi.
• Đừng xem tay người khuyết tật, người có bệnh khớp để phán số. Ngón cong do viêm khớp, bàn tay biến dạng do tai nạn là chuyện y khoa.
• Chuẩn đẹp xấu thay theo thời. Thời xưa khen tay "không phải làm lụng" vì đó là dấu hiệu tầng lớp; hôm nay bàn tay chai sạn của người lao động không có gì đáng chê.
• Các câu Ma Y, Thần Tướng Toàn Biên dẫn ở đây là đại ý; bản lưu hành có nhiều dị bản. Câu Tam Quốc Chí là nguyên văn chính sử.
• 2D:4D không phải công cụ xem người. Ngay cả khi tương quan có thật, nó quá nhỏ để nói gì về một cá nhân.

Việc nên làm

1. Nhìn bàn tay mình như một cuốn nhật ký: chai ở đâu, vì việc gì; nó nói về điều mình đã làm.
2. Đo thử sải tay so với chiều cao cho vui; sải tay dài hơn hẳn kèm dáng rất cao gầy, khớp lỏng thì nên hỏi bác sĩ.
3. Để ý tay lạnh tím từng đợt, tay run khi nghỉ, móng khum bất thường: đó là việc đi khám.
4. Người tiểu đường, người lớn tuổi: xem bàn chân mỗi tối, chọn giày vừa, đi khám khi đau gót kéo dài.

Nguồn tham khảo

• Trần Thọ — Tam Quốc Chí, Thục thư, Tiên Chủ truyện (câu tả tướng Lưu Bị, nguyên văn).
• Ma Y Tướng Pháp — mục luận tay, mục luận chân (đại ý).
• Thần Tướng Toàn Biên — mục tay chân (đại ý).
• J. T. Manning và cộng sự, "The 2nd:4th digit ratio, sexual dimorphism, population differences, and reproductive success", Evolution and Human Behavior, 2000.