Tướng lưng, vai: "lưng hùm vai gấu", lưng dày lưng mỏng và vì sao dáng lưng đổi theo thói quen

Tướng lưng, vai trong sách tướng khen lưng dày, thẳng, đầy và vai ngang, rộng, cân hai bên; chê lưng mỏng, gù, lõm và vai xuôi, lệch, nhô. Văn chương có "lưng hùm vai gấu" cho tráng sĩ, "đáy lưng ong" cho phụ nữ. Khác với mặt, dáng lưng vai đổi rất nhiều theo tư thế, nghề và tuổi, nên nó nói về thói quen nhiều hơn số phận.

Chữ trong văn chương: lưng hùm, vai gấu, lưng ong

Lưng hùm vai gấu. Tiếng Hán có thành ngữ "hổ bối hùng yêu", lưng cọp, eo gấu, dùng tả người to khoẻ, vạm vỡ. Tiểu thuyết chương hồi như Thuỷ Hử dùng cả một kho câu tả tráng sĩ kiểu ấy: thân hình lẫm liệt, tướng mạo đường đường, vai rộng lưng dày. Tiếng Việt chuyển thành "lưng hùm vai gấu", "mình hổ vai gấu", và gắn với hình ảnh người võ.

Nguyễn Du tả Từ Hải cũng đi đúng dòng ấy:

— Nguyễn Du, Truyện Kiều

"Vai năm tấc rộng" là cách nói phóng đại theo lối chương hồi, không phải số đo; nó dựng một hình người anh hùng chứ không tả một người thật.

Đáy lưng ong. Với phụ nữ, ca dao chọn một hình ảnh khác hẳn:

Câu ca dao này thường đi cặp với một câu chê người béo tròn ăn vụng. Đặt hai câu cạnh nhau sẽ thấy rõ cách ca dao làm: lấy một dáng người để gán cả một tính nết. Ta dẫn chúng để hiểu thẩm mỹ và định kiến của thời ấy, không để đánh giá ai.

Văn chương và tướng thư gặp nhau ở chỗ này: cả hai gắn dáng lưng vai với vai trò. Lưng dày vai rộng là của người gánh vác, người võ; lưng thon là của người phụ nữ được khen. Đó là mô tả xã hội, chưa phải mô tả cơ thể.

Tướng thư luận lưng và vai

Các bản Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên có phần luận lưng (bối) và vai (kiên). Gom lại, đại ý:

Nhiều bản gắn lưng dày với "phúc có chỗ dựa", vai so với "nghèo, lo", vai lệch với "cha mẹ không trọn". Những câu gán số như vậy nên bỏ. Phần đáng giữ là chính cái bảng: nó là một danh sách quan sát tư thế khá chính xác, đúng tinh thần xét toàn thân của bài cốt cách.

Lưng vai là tư thế, và tư thế đổi được

Khác với sống mũi hay vành tai, dáng lưng vai được quyết định phần lớn bởi những gì người ta làm mỗi ngày:

• Lưng dày, vai đầy thường là dấu của lao động chân tay hay tập luyện: cơ lưng rộng, cơ thang phát triển. Người kéo lưới, người gánh hàng, người tập bơi có dáng ấy.
• Lưng gù khi còn trẻ hay gặp ở người ngồi cúi nhiều giờ: học sinh, dân văn phòng, thợ may.
• Vai lệch thường do mang đeo nặng một bên lâu ngày, do cong vẹo cột sống, hay do thuận một tay trong nghề.
• Vai so lên sát tai thường là căng thẳng: cơ thang co cứng khi lo lắng, khi lạnh, khi làm việc gấp.
• Lưng còng ở người lớn tuổi có thể liên quan tới loãng xương, khi các đốt sống bị lún dần; người ta thấp đi và lưng cong ra trước.

Nhìn lại bảng của tướng thư: "vai so" sách gắn với nghèo, lo, thật ra là dáng của người đang lo; "lưng gù khi chưa già" sách chê, thật ra là dáng của người ngồi cúi lâu. Sách quan sát đúng dáng, rồi đặt sai nguyên nhân.

Khi nào dáng lưng vai là chuyện sức khoẻ

• Ở trẻ em, học sinh: vai cao thấp rõ, một bên xương bả vai nhô hơn khi cúi người, eo hai bên không đều là dấu hiệu nên khám cong vẹo cột sống. Bàn ghế đúng cỡ và cặp sách không quá nặng (khuyến cáo phổ biến là không quá khoảng một phần mười cân nặng của trẻ) là cách phòng.
• Ở người lớn tuổi: thấp đi rõ, lưng còng nhanh, đau lưng đột ngột sau một cử động nhẹ; nên đo mật độ xương.
• Đau lưng kéo dài, đau lan xuống chân, tê bì, hay đau kèm sốt, sụt cân; nên đi khám.

Phần này là kiến thức phổ thông, không thay cho khám bệnh.

Đứng thẳng có làm người ta "có tướng" hơn không

Có một câu hỏi thú vị: nếu dáng lưng vai đổi được, thì đứng thẳng có làm người ta tự tin hơn, "có uy" hơn không?

Năm 2010, một nghiên cứu nổi tiếng cho rằng đứng tư thế mở rộng vài phút làm đổi nội tiết tố và tăng chấp nhận rủi ro. Các nghiên cứu lặp lại về sau không xác nhận được phần nội tiết tố; điều còn lại khá nhất quán là người đứng ngồi thẳng, mở vai thường tự thấy mình tự tin hơn một chút, và người khác nhìn họ như người tự tin hơn. Tức là tư thế đổi được ấn tượng, cả với mình lẫn với người, dù không phải phép màu.

Điều đó khớp với chữ "uy" trong tám chữ hình thể của tướng thư (bài dáng người theo sách tướng): uy là thế đứng, không phải khung xương. Cách người khác cảm nhận dáng đi, dáng đứng của mình có ở bài tướng đi.

Sách cổ nói gì

Đại ý phần luận lưng, vai trong tướng thư: lưng nên dày, thẳng, đầy như có chỗ dựa; vai nên ngang, rộng, cân hai bên; lưng mỏng, gù khi chưa già, vai xuôi nhọn hay so lên thì kém. — Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên (đại ý)

Hai câu Truyện Kiều tả Từ Hải và câu ca dao "đáy lưng ong" dẫn ở trên là nguyên văn; các câu tả tráng sĩ trong Thuỷ Hử dẫn theo đại ý.

Bình: văn chương dùng lưng vai để vẽ vai trò (người hùng, người vợ khéo); tướng thư dùng lưng vai để đoán số. Cả hai đều bỏ qua điều hiển nhiên nhất: lưng vai là thứ con người tạo ra mỗi ngày bằng cách ngồi, đứng, mang vác. Một tấm lưng dày nói nhiều về những năm tháng lao động của người ấy hơn là về phúc phận sắp tới.

Đọc cho đúng mức

• Không có nghiên cứu nào cho thấy dáng lưng vai dự báo tính cách hay số phận. Nó phản ánh tư thế, nghề, tuổi, sức khoẻ.
• Các câu ca dao, tướng thư gán tính nết cho dáng người phụ nữ mang định kiến thời trước; dẫn để phân tích, không để phán.
• Câu chữ phần luận lưng vai khác nhau giữa các bản; bài dẫn đại ý.
• Nghiên cứu về tư thế và sự tự tin còn tranh luận; phần đáng tin là ấn tượng chủ quan, không phải thay đổi nội tiết.

Việc nên làm

1. Nhìn dáng lưng vai của người khác như dấu vết thói quen và nghề, không như dấu số.
2. Với chính mình: chụp một tấm ảnh nghiêng khi đứng tự nhiên; xem đầu có đưa ra trước, vai có so, lưng có gù không.
3. Nâng màn hình, chỉnh bàn ghế, đổi bên khi mang vác, tập cơ lưng; dáng sẽ đổi sau vài tháng.
4. Với con em đang đi học: kiểm cặp sách, bàn ghế, và đưa đi khám nếu thấy vai lệch rõ.

Nguồn tham khảo

• Ma Y Tướng Pháp, Thần Tướng Toàn Biên — phần luận lưng, vai (đại ý).
• Ca dao Việt Nam — câu "Những người thắt đáy lưng ong…".
• Nguyễn Du — Truyện Kiều, đoạn tả Từ Hải.
• Thuỷ Hử và các tiểu thuyết chương hồi — các câu tả tráng sĩ (đại ý); thành ngữ "hổ bối hùng yêu".
• Tài liệu y khoa phổ thông về tư thế, cong vẹo cột sống ở học sinh, loãng xương; các nghiên cứu lặp lại về tư thế và cảm giác tự tin.